Class 12 Political Science Chapter 9 — এক-দলৰ আধিপত্যৰ যুগ (Era of One Party Dominance)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ “এক-দলৰ আধিপত্যৰ যুগ” পাঠটোৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ ইয়াত পোৱা যাব। ১৯৫২ চনৰ প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন, কংগ্ৰেছৰ আধিপত্য, বিৰোধী দলসমূহৰ উত্থান আৰু নেহৰুৰ নেতৃত্বৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা ইয়াত আছে।
সাৰাংশ
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতে গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰি ১৯৫২ চনত প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰে। সেই সময়ত পৃথিৱীৰ বহু দেশে ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক প্ৰয়োগৰ প্ৰতি সংশয় প্ৰকাশ কৰিছিল, কিন্তু ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগে সফলতাৰে সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰি বিশ্বক বিস্ময় কৰিছিল। সুকুমাৰ সেনৰ নেতৃত্বত প্ৰথম মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত হিচাপে এই নিৰ্বাচনত প্ৰায় ১৭ কোটি ভোটাৰে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।
১৯৫২, ১৯৫৭ আৰু ১৯৬২ চনৰ এই তিনিওটা নিৰ্বাচনত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছে কেন্দ্ৰ আৰু অধিকাংশ ৰাজ্যত ভূমিধ্বস বিজয় লাভ কৰিছিল। কংগ্ৰেছে লোকসভাৰ তিনি-চতুৰ্থাংশতকৈ অধিক আসন লাভ কৰি একক প্ৰভাৱশালী দল হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ ঐতিহ্য, নেহৰুৰ ব্যক্তিত্ব, সংগঠনৰ বিস্তৃতি আৰু সকলো শ্ৰেণী-সম্প্ৰদায়ৰ লোকক সাঙোৰা সাৰ্বজনীন চৰিত্ৰৰ বাবে কংগ্ৰেছে এই আধিপত্য অৰ্জন কৰিব পাৰিছিল। কংগ্ৰেছে নিজকে এটা ছত্ৰছায়া (Umbrella Party) দল হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল য’ত বিভিন্ন আদৰ্শ আৰু মতাদৰ্শৰ লোকে স্থান লাভ কৰিছিল।
কংগ্ৰেছৰ আধিপত্যৰ মাজতো বিৰোধী দলসমূহৰ উত্থান এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টি (CPI), সমাজবাদী দল (Socialist Party), ভাৰতীয় জনসংঘ (Bhartiya Jana Sangh) আৰু স্বতন্ত্ৰ দল (Swatantra Party) আদিয়ে গণতান্ত্ৰিক বিৰোধী ভূমিকা পালন কৰিছিল। শ্যামাপ্ৰসাদ মুখাৰ্জীয়ে ১৯৫১ চনত ভাৰতীয় জনসংঘ, চক্ৰৱৰ্তী ৰাজগোপালাচাৰীয়ে ১৯৫৯ চনত স্বতন্ত্ৰ দল আৰু ৰামমনোহৰ লোহিয়া, জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণ আদিয়ে সমাজবাদী আন্দোলনৰ নেতৃত্ব দিছিল। এই দলসমূহে কংগ্ৰেছৰ নীতিৰ সমালোচনা কৰি বিকল্প আদৰ্শ আগবঢ়াইছিল।
কংগ্ৰেছৰ ভিতৰত বিভিন্ন উপদল (factions) আছিল যিয়ে দলৰ ভিতৰতেই সমন্বয়মূলক ভূমিকা পালন কৰিছিল — ইয়াকে “সমন্বয় ব্যৱস্থা” (system of consensus) বুলি কোৱা হয়। জৱাহৰলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছে গণতান্ত্ৰিক, ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু সমাজবাদী ভাৰত গঠনৰ আদৰ্শ আগবঢ়াইছিল।
Summary
India held its first general election in 1952 under universal adult franchise, surprising the world with its successful democratic exercise led by Chief Election Commissioner Sukumar Sen. The Indian National Congress dominated the elections of 1952, 1957 and 1962, securing massive majorities in Parliament and most state assemblies. This era is known as the “Era of One Party Dominance” because Congress functioned as an umbrella party accommodating diverse ideologies under Jawaharlal Nehru’s leadership. Despite Congress dominance, vibrant opposition parties like the Socialist Party, Communist Party of India, Bharatiya Jana Sangh and Swatantra Party emerged, providing democratic alternatives and critiquing Congress policies.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতত প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন কেতিয়া অনুষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন ১৯৫১-৫২ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতৰ প্ৰথম মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত কোন আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ প্ৰথম মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত আছিল সুকুমাৰ সেন।
প্ৰশ্ন ৩। ‘এক-দলৰ আধিপত্য’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ এক-দলৰ আধিপত্য বুলিলে এনে এক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাক বুজোৱা হয় য’ত গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনৰ মাজেদিয়েই বহু দলৰ মাজত কোনো এটা দলে ক্ৰমাগতভাৱে নিৰ্বাচনত জয়ী হৈ দীৰ্ঘদিন ধৰি ক্ষমতাত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। ভাৰতত ১৯৫২, ১৯৫৭ আৰু ১৯৬২ চনৰ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছ দলে এনে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। কংগ্ৰেছ দলৰ আধিপত্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ কংগ্ৰেছ দলৰ আধিপত্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল —
- স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ ঐতিহ্য আৰু কংগ্ৰেছৰ ঐতিহাসিক ভূমিকা।
- জৱাহৰলাল নেহৰুৰ অসাধাৰণ ব্যক্তিত্ব আৰু নেতৃত্ব।
- কংগ্ৰেছৰ সংগঠনৰ গাঁৱে-ভূঁয়ে বিস্তৃতি।
- সকলো শ্ৰেণী, ধৰ্ম, ভাষা আৰু আঞ্চলিক স্বাৰ্থ সাঙোৰা সাৰ্বজনীন চৰিত্ৰ।
- ছত্ৰছায়া দল (Umbrella Party) হিচাপে বিভিন্ন আদৰ্শ ধাৰণ কৰা ক্ষমতা।
- বিৰোধী দলৰ দুৰ্বলতা আৰু বিভাজন।
প্ৰশ্ন ৫। কংগ্ৰেছৰ “সমন্বয় ব্যৱস্থা” (System of Consensus) কি?
উত্তৰঃ কংগ্ৰেছ দলৰ ভিতৰত বিভিন্ন আদৰ্শ আৰু মতাদৰ্শৰ উপদল (factions) আছিল। এই উপদলবোৰে দলৰ ভিতৰতেই আলোচনা, বিতৰ্ক আৰু আপোচৰ মাধ্যমেদি বিভিন্ন স্বাৰ্থৰ মাজত সমন্বয় গঢ়ি তুলিছিল। এই প্ৰক্ৰিয়াকে “সমন্বয় ব্যৱস্থা” বোলা হয়। ই দলৰ ভিতৰতেই বিৰোধী মত প্ৰকাশৰ সুবিধা আৰু সকলোকে সাঙোৰা গণতান্ত্ৰিক আবেষ্টনী সৃষ্টি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতীয় জনসংঘ কোনে আৰু কেতিয়া স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় জনসংঘ ১৯৫১ চনত শ্যামাপ্ৰসাদ মুখাৰ্জীয়ে স্থাপন কৰিছিল। ই হিন্দু সংস্কৃতি আৰু “এক দেশ, এক সংস্কৃতি, এক ৰাষ্ট্ৰ”-ৰ আদৰ্শ আগবঢ়াইছিল।
প্ৰশ্ন ৭। স্বতন্ত্ৰ দল কোনে আৰু কেতিয়া স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰঃ স্বতন্ত্ৰ দল ১৯৫৯ চনৰ আগষ্ট মাহত চক্ৰৱৰ্তী ৰাজগোপালাচাৰী, মীনু মাছানী, এন. জি. ৰংগা আৰু কে. এম. মুনছীৰ নেতৃত্বত স্থাপিত হৈছিল। এই দলে অৰ্থনীতিত মুক্ত বজাৰ আৰু কম চৰকাৰী হস্তক্ষেপৰ পক্ষ লৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টিৰ মুখ্য আদৰ্শ কি আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টি (CPI)-ৰ মুখ্য আদৰ্শ আছিল মাৰ্ক্সবাদ-লেনিনবাদৰ ভিত্তিত শ্ৰমিক-কৃষকৰ কল্যাণ, সমাজবাদৰ প্ৰতিষ্ঠা, পুঁজিবাদৰ অৱসান আৰু শ্ৰেণীহীন সমাজ গঠন। ১৯৫৭ চনত কেৰালাত ই. এম. এছ. নাম্বুদিৰিপাদৰ নেতৃত্বত প্ৰথমবাৰ গণতান্ত্ৰিক উপায়েৰে কমিউনিষ্ট চৰকাৰ গঠন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯। ১৯৫৭ চনৰ নিৰ্বাচনৰ ফলাফলৰ এক চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ ১৯৫৭ চনৰ দ্বিতীয় সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছে লোকসভাত ৪৯৪ আসনৰ ভিতৰত ৩৭১ আসন লাভ কৰিছিল। এই নিৰ্বাচনতেই কেৰালাত ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টিয়ে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰি প্ৰথমবাৰৰ বাবে অ-কংগ্ৰেছী চৰকাৰ গঠন কৰিছিল — যিটো ই. এম. এছ. নাম্বুদিৰিপাদৰ নেতৃত্বত গঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০। কংগ্ৰেছ দলক “ছত্ৰছায়া দল” (Umbrella Party) বোলা হয় কিয়?
উত্তৰঃ কংগ্ৰেছ দলত উদাৰপন্থী, ৰক্ষণশীল, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষবাদী, ৰক্ষণশীল হিন্দু সকলো ধৰণৰ মতাদৰ্শ গ্ৰহণ কৰা লোকে এক স্থানতে সমাবিষ্ট হৈছিল। বিভিন্ন শ্ৰেণী, ভাষা, ধৰ্ম আৰু আঞ্চলিক গোটে এই দলৰ ছত্ৰছায়াৰ তলত আশ্ৰয় লৈছিল। এই কাৰণে ইয়াক “ছত্ৰছায়া দল” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১১। সমাজবাদী দলৰ গঠন আৰু আদৰ্শৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ১৯৩৪ চনত কংগ্ৰেছৰ ভিতৰতে কংগ্ৰেছ ছোচিয়েলিষ্ট পাৰ্টি গঠিত হৈছিল। স্বাধীনতাৰ পিছত ১৯৪৮ চনত আচাৰ্য নৰেন্দ্ৰ দেৱ, জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণ, ৰামমনোহৰ লোহিয়া আদিৰ নেতৃত্বত পৃথক সমাজবাদী দল গঠন হৈছিল। ইহঁতৰ মুখ্য আদৰ্শ আছিল গণতান্ত্ৰিক সমাজবাদ, কৃষক-শ্ৰমিকৰ কল্যাণ, ভূমি সংস্কাৰ আৰু সম্পত্তিৰ সমান বিতৰণ।
প্ৰশ্ন ১২। ১৯৬২ চনৰ নিৰ্বাচনৰ পিছত নেহৰুৰ স্থিতি কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬২ চনৰ তৃতীয় সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছে পুনৰ ভূমিধ্বস বিজয় লাভ কৰি লোকসভাত ৩৬১ আসন পাইছিল আৰু নেহৰু পুনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হৈছিল। কিন্তু সেই বছৰৰ অক্টোবৰ মাহত চীনৰ আক্ৰমণে নেহৰুৰ ৰাজনৈতিক স্থিতিত আঘাত হানিছিল। ১৯৬৪ চনৰ ২৭ মে’-ত নেহৰুৰ মৃত্যুৱে এক যুগৰ অন্ত পেলাইছিল।
১৯৫২-৬২ লোকসভা নিৰ্বাচনৰ ফলাফল
| নিৰ্বাচনৰ বছৰ | মুঠ আসন | কংগ্ৰেছে লাভ কৰা আসন | ভোটৰ শতাংশ | প্ৰধানমন্ত্ৰী |
|---|---|---|---|---|
| ১৯৫২ (প্ৰথম) | ৪৮৯ | ৩৬৪ | ৪৫.০% | জৱাহৰলাল নেহৰু |
| ১৯৫৭ (দ্বিতীয়) | ৪৯৪ | ৩৭১ | ৪৭.৮% | জৱাহৰলাল নেহৰু |
| ১৯৬২ (তৃতীয়) | ৪৯৪ | ৩৬১ | ৪৪.৭% | জৱাহৰলাল নেহৰু |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন কিয় ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক ঐতিহাসিক ঘটনা আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন এক ঐতিহাসিক ঘটনা আছিল কিয়নো — ই বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ গণতান্ত্ৰিক প্ৰয়োগ আছিল য’ত প্ৰায় ১৭ কোটি ভোটাৰে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল; ইয়াত প্ৰাপ্তবয়স্ক সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত ভোট দিয়া হৈছিল; নিৰক্ষৰ লোকেও ভোট দিব পৰাকৈ ছবি চিহ্নৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল; পশ্চিমা চিন্তকসকলে যিটো অসম্ভৱ বুলি ভাবিছিল সেইটোক ভাৰতে সফলতাৰে পৰিচালিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। কংগ্ৰেছৰ সাৰ্বজনীন চৰিত্ৰ (Inclusive Character) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ কংগ্ৰেছৰ সাৰ্বজনীন চৰিত্ৰ বুলিলে দলটোৰ সকলো শ্ৰেণী, বৰ্ণ, ধৰ্ম, ভাষা, লিংগ আৰু আঞ্চলিক গোটক সাঙোৰা গুণটোক বুজোৱা হয়। স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ পৰাই কংগ্ৰেছে এনে ব্যাপক সমৰ্থনৰ ভিত্তি গঢ়ি তুলিছিল। কৃষক, শ্ৰমিক, মধ্যবিত্ত, বৃত্তিজীৱী, পুঁজিপতি — সকলোৱে কংগ্ৰেছৰ ছত্ৰছায়াত ঠাই পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩। ১৯৬২ চনৰ পিছত কংগ্ৰেছৰ আধিপত্যত কেনেদৰে আঘাত পৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬২ চনৰ চীন-ভাৰত যুদ্ধত পৰাজয়ে নেহৰু চৰকাৰৰ ভাৱমূৰ্তিত আঘাত হানিছিল। ১৯৬৪ চনত নেহৰুৰ মৃত্যুৰ পিছত কংগ্ৰেছৰ ভিতৰত নেতৃত্বৰ সংঘাত দেখা দিছিল। ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ, ১৯৬৬ চনত লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীৰ মৃত্যু আৰু আৰ্থিক সংকটে কংগ্ৰেছৰ স্থিতি দুৰ্বল কৰিছিল। ১৯৬৭ চনৰ চতুৰ্থ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কংগ্ৰেছে আঠখন ৰাজ্যত পৰাজিত হৈছিল আৰু এক-দলৰ আধিপত্যৰ যুগৰ অন্ত পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। নেহৰুৰ নেতৃত্বে এক-দলৰ আধিপত্যৰ যুগত কেনে ভূমিকা পালন কৰিছিল?
উত্তৰঃ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ ব্যক্তিত্ব, দূৰদৃষ্টি, ধৰ্মনিৰপেক্ষ আদৰ্শ আৰু আন্তৰ্জাতিক স্থিতি কংগ্ৰেছৰ আধিপত্যৰ মূল ভিত্তি আছিল। নেহৰুৱে গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠান গঢ়াৰ লগতে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ মাজেদি অৰ্থনৈতিক ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। সংসদৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত বিৰোধী দলৰ মতক সন্মান জনাই গণতান্ত্ৰিক পৰম্পৰাৰ ভেঁটি পেলাইছিল। কংগ্ৰেছৰ ভিতৰত উপদলসমূহৰ মাজত সমন্বয় ৰক্ষাত নেহৰুৰ ভূমিকা আছিল মুখ্য।
প্ৰশ্ন ৫। ১৯৫২-৬২ চনৰ কালছোৱাৰ মুখ্য বিৰোধী দলসমূহৰ এক চমু সূচী দিয়া।
| দল | স্থাপন | মুখ্য নেতা | মুখ্য আদৰ্শ |
|---|---|---|---|
| ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টি (CPI) | ১৯২৫ | এ. কে. গোপালন, পি. সি. যোশী, ই. এম. এছ. নাম্বুদিৰিপাদ | মাৰ্ক্সবাদ, সমাজবাদ, শ্ৰমিক-কৃষক কল্যাণ |
| সমাজবাদী দল | ১৯৪৮ | আচাৰ্য নৰেন্দ্ৰ দেৱ, জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণ, ৰামমনোহৰ লোহিয়া | গণতান্ত্ৰিক সমাজবাদ, ভূমি সংস্কাৰ |
| ভাৰতীয় জনসংঘ | ১৯৫১ | শ্যামাপ্ৰসাদ মুখাৰ্জী, দীনদয়াল উপাধ্যায় | হিন্দু সংস্কৃতি, এক ৰাষ্ট্ৰ-এক সংস্কৃতি |
| স্বতন্ত্ৰ দল | ১৯৫৯ | চক্ৰৱৰ্তী ৰাজগোপালাচাৰী, মীনু মাছানী, এন. জি. ৰংগা | মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতি, ব্যক্তি স্বাধীনতা |
প্ৰশ্ন ৬। প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কোনবোৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচনৰ সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আছিল —
- ভাৰতৰ বিশাল ভৌগোলিক বিস্তৃতিত প্ৰায় ১৭ কোটি ভোটাৰৰ পঞ্জীয়ন।
- ৮৫ শতাংশতকৈ অধিক নিৰক্ষৰতা থকা সমাজত ভোট দিবলৈ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ।
- প্ৰায় ২ লাখ ভোটগ্ৰহণ কেন্দ্ৰৰ স্থাপন।
- ২০ লাখতকৈ অধিক ইস্পাতৰ ভোটবাকছ যুগুতোৱা।
- ৫৬,০০০ প্ৰিজাইডিং অফিচাৰ আৰু ২.৮ লাখ সহায়ক কৰ্মচাৰীৰ প্ৰশিক্ষণ।
- মহিলা ভোটাৰৰ স্বামীৰ নামত পঞ্জীয়নৰ সমস্যা সমাধান।
- প্ৰতিটো দলৰ বাবে স্বতন্ত্ৰ ছবি চিহ্ন প্ৰৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ৭। স্বতন্ত্ৰ দলৰ আদৰ্শ কংগ্ৰেছৰ পৰা কেনেদৰে পৃথক আছিল?
উত্তৰঃ স্বতন্ত্ৰ দলে কংগ্ৰেছৰ সমাজবাদী আৰ্থিক নীতিৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। স্বতন্ত্ৰ দলে অৰ্থনীতিত চৰকাৰী হস্তক্ষেপ হ্ৰাস, মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতি, ব্যক্তিগত উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কৃষিত যৌথ খেতিৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। বৈদেশিক নীতিৰ ক্ষেত্ৰত স্বতন্ত্ৰ দলে পশ্চিমা শক্তিৰ লগত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰ পক্ষ লৈছিল আৰু চোভিয়েট ইউনিয়নৰ সৈতে কংগ্ৰেছৰ মৈত্ৰীক সমালোচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮। এক-দলৰ আধিপত্যৰ যুগে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ এক-দলৰ আধিপত্যৰ যুগৰ ইতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ — ই দেশত ৰাজনৈতিক স্থিৰতা প্ৰদান কৰিছিল; পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ ক্ৰমিক প্ৰয়োগ সম্ভৱপৰ কৰি তুলিছিল; গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠান সুদৃঢ় কৰাত সহায় কৰিছিল; ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ — শক্তিশালী বিৰোধী দলৰ অভাৱত ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰৰ আশংকা সৃষ্টি হৈছিল; কংগ্ৰেছৰ ভিতৰত গোষ্ঠী-ৰাজনীতি বৃদ্ধি পাইছিল।
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। আৰু অধিক অধ্যায়ৰ বাবে hslcguru.com চাওক।