Class 12 Economics Chapter 1 — সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ সূচনা (Introduction to Macroeconomics)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আপুনি ASSEB Class 12 অৰ্থনীতি (সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি / Introduction to Macroeconomics)-ৰ প্ৰথম অধ্যায় “সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ সূচনা”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য পাব। উচ্চ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ সকলো বিষয়বস্তু সুসংগঠিত ৰূপত উপস্থাপন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Macroeconomics) হৈছে অৰ্থশাস্ত্ৰৰ সেই শাখা যিয়ে অৰ্থব্যৱস্থাৰ সামগ্ৰিক আচৰণ অধ্যয়ন কৰে। ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Microeconomics)-য়ে এজন উপভোক্তা, এটা ফাৰ্ম বা এটা বজাৰৰ সিদ্ধান্ত বিচাৰ কৰে; কিন্তু সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়, সামগ্ৰিক উৎপাদন, সামগ্ৰিক ৰাজহুৱা ব্যয়, সামগ্ৰিক বিনিয়োগ, কৰ্মসংস্থান, মূল্যস্তৰ, মুদ্ৰাস্ফীতি, বাণিজ্য ভাৰসাম্য আদি অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুঠ চলকসমূহ (aggregates)ৰ আচৰণ আৰু ইহঁতৰ পাৰস্পৰিক সম্বন্ধ অধ্যয়ন কৰে।
সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ আনুষ্ঠানিক উদ্ভৱ ১৯৩০ৰ মহামন্দা (Great Depression, ১৯২৯-১৯৩৩)ৰ পৰৱৰ্তী সময়ত হ’ল। মহামন্দাত আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় প্ৰায় অৰ্ধেক পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছিল, বেকাৰৰ হাৰ ২৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছিল আৰু বহুতো বেংক ভংগ পৰিল। শাস্ত্ৰীয় বা ক্লাছিকেল অৰ্থশাস্ত্ৰীসকলৰ মতে অৰ্থব্যৱস্থা সদায় পূৰ্ণ-নিযুক্তিৰ অৱস্থাত থাকে আৰু “যোগানে নিজেই চাহিদা সৃষ্টি কৰে” (Say’s Law)। কিন্তু মহামন্দাই এই বিশ্বাস ভাঙি পেলালে। ১৯৩৬ চনত ব্ৰিটিছ অৰ্থনীতিবিদ জন মেনাৰ্ড কেইনছ (J. M. Keynes)-এ “The General Theory of Employment, Interest and Money” নামৰ পুথিখন প্ৰকাশ কৰি দেখুৱালে যে অৰ্থব্যৱস্থা কম-নিযুক্তিৰ ভাৰসাম্যত (under-employment equilibrium) দীৰ্ঘকাল থাকিব পাৰে আৰু এনে অৱস্থাত চৰকাৰৰ সক্ৰিয় হস্তক্ষেপৰ প্ৰয়োজন। সেইবাবে কেইনছক সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে অৰ্থব্যৱস্থাক চাৰিটা মুখ্য খণ্ডত (sectors) ভাগ কৰে — (১) পৰিয়াল খণ্ড (Households) — যিসকলে শ্ৰম, ভূমি, পুঁজি যোগান ধৰে আৰু চূড়ান্ত উপভোগ কৰে; (২) ফাৰ্ম খণ্ড (Firms / উৎপাদক) — যিসকলে উৎপাদন কৰে আৰু লাভৰ বাবে বস্তু-সেৱা বিক্ৰী কৰে; (৩) চৰকাৰ খণ্ড (Government) — যিয়ে কৰ আদায় কৰে, ৰাজহুৱা ব্যয় কৰে আৰু আৰ্থিক-মুদ্ৰিক নীতি প্ৰণয়ন কৰে; (৪) মুক্ত খণ্ড / বাহ্যিক খণ্ড (External Sector) — যিয়ে আমদানি-ৰপ্তানি আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিনিয়োগৰ মাজেৰে অৰ্থব্যৱস্থাৰ লগত যুক্ত হয়। প্ৰথম দুটা খণ্ডৰ বাবে অৰ্থব্যৱস্থা দ্বি-খণ্ডিত (two-sector); চৰকাৰ যোগ কৰিলে ত্ৰি-খণ্ডিত (three-sector); বাহ্যিক খণ্ড যোগ কৰিলে চতুৰ-খণ্ডিত / মুক্ত (four-sector / open) অৰ্থব্যৱস্থা হয়।
সমষ্টিবাদী বিশ্লেষণৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত আমি বিভিন্ন অৰ্থব্যৱস্থা (economic systems)ৰ পাৰ্থক্য বুজিব লাগে। পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থা (Capitalist economy)ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল — উৎপাদনৰ সাধনসমূহৰ ব্যক্তিগত মালিকানা, লাভৰ অভিপ্ৰায় (profit motive), মজুৰি-ভিত্তিক শ্ৰম (wage labour), বজাৰ বিনিময় (market exchange), ভোক্তাৰ স্বাধীনতা আৰু মূল্যৰ সংকেতৰ দ্বাৰা সম্পদৰ বণ্টন। সমাজবাদী (socialist) অৰ্থব্যৱস্থাত উৎপাদনৰ সাধন সাধাৰণতে ৰাষ্ট্ৰৰ মালিকানাত থাকে আৰু কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনাৰ দ্বাৰা সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। ভাৰতৰ অৰ্থব্যৱস্থা এক মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা (mixed economy) — য’ত ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ড একেলগে কাম কৰে; ১৯৯১ৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিছত পুঁজিবাদী বৈশিষ্ট্য বৃদ্ধি পাইছে যদিও চৰকাৰে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, প্ৰতিৰক্ষা, দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলন আদি ক্ষেত্ৰত বৃহৎ ভূমিকা পালন কৰি আছে।
সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ অধ্যয়নে আমাক ৰাষ্ট্ৰীয় আয়, কৰ্মসংস্থান, মুদ্ৰাস্ফীতি, বেকাৰত্ব, অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু চৰকাৰৰ আৰ্থিক-মুদ্ৰিক নীতিৰ প্ৰভাৱ বুজিবলৈ সহায় কৰে। কেইনছৰ পৰৱৰ্তী সময়ত সাইমন কুজনেট্ছ, ৰিচাৰ্ড ষ্টোন আদি অৰ্থনীতিবিদে ৰাষ্ট্ৰীয় হিচাপ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলে আৰু GDP, GNP, NNP আদি ধাৰণাৰ পৰিমাপ পদ্ধতি বিকশিত কৰে।
Summary (English)
Macroeconomics is the branch of economics that studies the behaviour of an economy as a whole — focusing on aggregates such as national income, total output, employment, the general price level, inflation, savings, investment and the balance of payments. As a separate discipline it emerged after the Great Depression of 1929-33, when classical economists’ faith in self-correcting markets and Say’s Law collapsed in the face of mass unemployment. In 1936 the British economist John Maynard Keynes published “The General Theory of Employment, Interest and Money”, arguing that an economy can settle into an under-employment equilibrium and that active government intervention through fiscal and monetary policy is needed. Keynes is therefore called the father of macroeconomics. Modern macroeconomic analysis divides the economy into four sectors — households, firms, government and the external sector. Capitalist economies feature private ownership, profit motive, wage labour and market exchange, whereas India operates a mixed economy in which the State and the private sector together direct production and welfare.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ — অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি কি?
উত্তৰঃ অৰ্থব্যৱস্থাৰ সামগ্ৰিক চলকসমূহ — যেনে ৰাষ্ট্ৰীয় আয়, সামগ্ৰিক উৎপাদন, কৰ্মসংস্থান, মূল্যস্তৰ, মুদ্ৰাস্ফীতি আদিৰ অধ্যয়ন কৰা অৰ্থশাস্ত্ৰৰ শাখাটোক সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Macroeconomics) বোলে।
প্ৰশ্ন ২। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পিতৃ কোন?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ অৰ্থনীতিবিদ জন মেনাৰ্ড কেইনছ (J. M. Keynes)।
প্ৰশ্ন ৩। কেইনছৰ বিখ্যাত পুথিখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ “The General Theory of Employment, Interest and Money” (১৯৩৬)।
প্ৰশ্ন ৪। মহামন্দা কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯২৯ চনৰ পৰা ১৯৩৩ চনলৈ; বিশ্বব্যাপী আৰ্থিক সংকটটোৰ কেন্দ্ৰ আছিল আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ।
প্ৰশ্ন ৫। অৰ্থব্যৱস্থাৰ চাৰিটা মুখ্য খণ্ড কি কি?
উত্তৰঃ পৰিয়াল (Households), ফাৰ্ম (Firms), চৰকাৰ (Government) আৰু মুক্ত খণ্ড / বাহ্যিক খণ্ড (External Sector)।
প্ৰশ্ন ৬। পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থা কি?
উত্তৰঃ উৎপাদনৰ সাধনৰ ব্যক্তিগত মালিকানা, লাভৰ অভিপ্ৰায়, মজুৰি-ভিত্তিক শ্ৰম আৰু বজাৰ বিনিময়ৰ ভিত্তিত পৰিচালিত অৰ্থব্যৱস্থাকেই পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থা (Capitalist economy) বোলে।
প্ৰশ্ন ৭। ব্যষ্টিবাদী আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ মুখ্য পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে এক একক অৰ্থনৈতিক একক (এজন উপভোক্তা, এটা ফাৰ্ম, এটা বজাৰ) অধ্যয়ন কৰে; সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে সমগ্ৰ অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুঠ চলকসমূহ অধ্যয়ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। “Say’s Law” কাৰ অৰিহণা?
উত্তৰঃ ফৰাচী অৰ্থনীতিবিদ জন বেপ্তিষ্ট চে (Jean Baptiste Say)। ইয়াৰ মতে “যোগানে নিজেই নিজৰ চাহিদা সৃষ্টি কৰে” (Supply creates its own demand)।
প্ৰশ্ন ৯। মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা কি?
উত্তৰঃ য’ত ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ড একেলগে অৰ্থনৈতিক কাৰ্য্য পৰিচালনা কৰে, তেনে অৰ্থব্যৱস্থাকে মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা (Mixed Economy) বোলে। ভাৰত ইয়াৰ এটা উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১০। মজুৰি (Wage) কি?
উত্তৰঃ শ্ৰম যোগান ধৰাৰ বাবে শ্ৰমিকে লাভ কৰা পাৰিশ্ৰমিককেই মজুৰি বোলে। ই পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থাৰ এক মুখ্য বৈশিষ্ট্য।
প্ৰশ্ন ১১। লাভ (Profit) কি?
উত্তৰঃ ফাৰ্মে নিজৰ মুঠ আয়ৰ পৰা মুঠ ব্যয় বাদ দিয়াৰ পিছত যিটো অৱশিষ্ট থাকে, সেইটোৱেই লাভ। ই উদ্যোগীক উৎপাদনলৈ আকৰ্ষিত কৰা মুখ্য প্ৰেৰণা।
প্ৰশ্ন ১২। মুক্ত খণ্ড (External Sector) কি?
উত্তৰঃ এখন দেশৰ অৰ্থব্যৱস্থাই বিদেশৰ লগত আমদানি, ৰপ্তানি আৰু মূলধন প্ৰবাহৰ মাজেৰে যিটো সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে, সেই খণ্ডকে মুক্ত খণ্ড বা বাহ্যিক খণ্ড বোলে।
প্ৰশ্ন ১৩। পৰিয়াল খণ্ডৰ মুখ্য কাৰ্য্য কি?
উত্তৰঃ উৎপাদনৰ সাধন (শ্ৰম, ভূমি, পুঁজি, উদ্যোগ) যোগান ধৰা আৰু চূড়ান্ত বস্তু-সেৱা উপভোগ কৰা।
প্ৰশ্ন ১৪। ফাৰ্মৰ মুখ্য উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ অধিকতম লাভ অৰ্জন কৰি বস্তু-সেৱা উৎপাদন কৰা আৰু বজাৰত বিক্ৰী কৰা।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি আৰু ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ (ক) অধ্যয়নৰ পৰিসৰ: ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে এজন উপভোক্তা, এটা ফাৰ্ম বা এখন বজাৰৰ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে; সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে সমগ্ৰ অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুঠ চলকসমূহ অধ্যয়ন কৰে। (খ) মুখ্য চলক: ব্যষ্টিৰ মুখ্য চলক হ’ল ব্যক্তিগত মূল্য, ব্যক্তিগত চাহিদা-যোগান, ব্যক্তিগত আয়; সমষ্টিৰ মুখ্য চলক হ’ল ৰাষ্ট্ৰীয় আয়, সাধাৰণ মূল্যস্তৰ, মুঠ কৰ্মসংস্থান, মুদ্ৰাস্ফীতি। (গ) পদ্ধতি: ব্যষ্টিৰ পদ্ধতি ভাগ কৰা (partial); সমষ্টিৰ পদ্ধতি সাধাৰণ ভাৰসাম্য (general equilibrium)। (ঘ) লক্ষ্য: ব্যষ্টিয়ে সম্পদৰ দক্ষ বণ্টন বিচাৰে; সমষ্টিয়ে পূৰ্ণ-নিযুক্তি, মূল্যৰ স্থিৰতা আৰু অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি বিচাৰে।
প্ৰশ্ন ২। মহামন্দাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯২৯ চনৰ অক্টোবৰত আমেৰিকাৰ বজাৰৰ ধ্বংসৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ১৯৩৩লৈকে চলা মহামন্দাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল — (ক) ৰাষ্ট্ৰীয় আয় প্ৰায় ৫০ শতাংশ হ্ৰাস; (খ) বেকাৰৰ হাৰ ৩ শতাংশৰ পৰা ২৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি; (গ) প্ৰায় ৯,০০০ বেংক ভংগ; (ঘ) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য দুই-তৃতীয়াংশ হ্ৰাস; (ঙ) বহুতো দেশত উৎপাদন আৰু বিনিয়োগৰ বৃহৎ পতন। এই মন্দাই শাস্ত্ৰীয় চিন্তাধাৰাৰ বিশ্বাসযোগ্যতা সম্পূৰ্ণৰূপে নষ্ট কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৩। কেইনছৰ অৱদান চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ জন মেনাৰ্ড কেইনছে ১৯৩৬ চনত প্ৰকাশ কৰা “The General Theory of Employment, Interest and Money” পুথিখনে আধুনিক সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ ভেটি স্থাপন কৰিলে। কেইনছে দেখুৱাইছিল যে — (ক) অৰ্থব্যৱস্থা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে পূৰ্ণ-নিযুক্তিলৈ ঘূৰি নাহে; (খ) সামগ্ৰিক চাহিদাই (Aggregate Demand) মুঠ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থান নিৰ্ধাৰণ কৰে; (গ) মন্দাৰ সময়ত চৰকাৰে ৰাজহুৱা ব্যয় বঢ়াই অৰ্থব্যৱস্থাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব পাৰে; (ঘ) মুদ্ৰিক নীতি আৰু বিত্তীয় নীতিৰ সংমিশ্ৰণে পূৰ্ণ-নিযুক্তি অৰ্জন সম্ভৱ। ইয়াৰ বাবে কেইনছক সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ — (ক) উৎপাদনৰ সাধনৰ ব্যক্তিগত মালিকানা — ভূমি, পুঁজি, যন্ত্ৰ আৰু কাৰখানা ব্যক্তিৰ হাতত থাকে। (খ) লাভৰ অভিপ্ৰায় — উৎপাদনৰ মুখ্য প্ৰেৰণা হ’ল লাভ। (গ) মজুৰি-ভিত্তিক শ্ৰম — শ্ৰমিকে মজুৰিৰ বিনিময়ত শ্ৰম বিক্ৰী কৰে; উৎপাদনৰ সাধনৰ মালিকানা তেওঁলোকৰ নাথাকে। (ঘ) বজাৰ বিনিময় (Market exchange) — চাহিদা-যোগানৰ আধাৰত মূল্য নিৰ্ধাৰিত হয় আৰু সম্পদৰ বণ্টন হয়। (ঙ) ভোক্তাৰ সাৰ্বভৌমত্ব — ভোক্তাৰ পছন্দই উৎপাদনৰ ধাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰে। (চ) চৰকাৰৰ ন্যূনতম হস্তক্ষেপ।
প্ৰশ্ন ৫। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পৰিসৰ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পৰিসৰৰ মুখ্য বিষয়সমূহ হ’ল — (ক) ৰাষ্ট্ৰীয় আয় হিচাপ ব্যৱস্থা; (খ) সামগ্ৰিক চাহিদা আৰু সামগ্ৰিক যোগান; (গ) কৰ্মসংস্থান আৰু বেকাৰত্বৰ তত্ত্ব; (ঘ) মূল্যস্তৰ আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি; (ঙ) আৰ্থিক নীতি আৰু মুদ্ৰিক নীতি; (চ) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু পৰিশোধৰ ভাৰসাম্য; (ছ) অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু বিকাশ; (জ) বাণিজ্য চক্ৰ; (ঝ) ৰাজহুৱা বিত্ত আৰু বাজেট।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতৰ অৰ্থব্যৱস্থা কেনে ধৰণৰ — চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত এক মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা। ইয়াৰ অৰ্থ — ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ড দুয়োটাই অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ পৰিচালনা কৰে। ১৯৪৭ৰ পিছত পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ মাজেৰে ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা ডাঙৰ আছিল — অৱকাঠামো, ভাৰী উদ্যোগ, ব্যাংক, বীমা ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ হৈছিল। ১৯৯১ৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিছত উদাৰীকৰণ-বেচৰকাৰীকৰণ-বিশ্বায়ন (LPG) নীতিৰ ফলত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ভূমিকা বৃদ্ধি পাইছে। তথাপি চৰকাৰে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, প্ৰতিৰক্ষা, পঞ্চায়ত উন্নয়ন, কৃষি সমৰ্থন, খাদ্য সুৰক্ষা আদি ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আছে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫-৬ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ উদ্ভৱ আৰু বিকাশ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্থশাস্ত্ৰৰ এটা স্বতন্ত্ৰ শাখা হিচাপে সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ আনুষ্ঠানিক জন্ম বিংশ শতিকাৰ ত্ৰিশৰ দশকত হ’ল।
- শাস্ত্ৰীয় চিন্তাধাৰা (Classical View): এডাম স্মিথ, ডেভিদ ৰিকাৰ্ডো, জে. এছ. মিল, এ. ছি. পিগু আদি শাস্ত্ৰীয় অৰ্থনীতিবিদৰ মতে অৰ্থব্যৱস্থা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে পূৰ্ণ-নিযুক্তিৰ ভাৰসাম্যত উপনীত হয়। মূল্য-মজুৰিৰ নমনীয়তা আৰু “Say’s Law” (যোগানে নিজেই চাহিদা সৃষ্টি কৰে)-ৰ আধাৰত তেওঁলোকে যুক্তি দিছিল যে দীৰ্ঘকালীন বেকাৰত্ব সম্ভৱ নহয়।
- মহামন্দা (১৯২৯-৩৩): ১৯২৯ৰ অক্টোবৰত আমেৰিকাৰ “Wall Street Crash”-ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মহামন্দাই এই চিন্তাধাৰাৰ ভেটি ভাঙি দিলে। ৰাষ্ট্ৰীয় আয় অৰ্ধেক হ্ৰাস, বেকাৰ হাৰ ২৫%, বিনিয়োগ-উৎপাদন বৃহৎ পতন — শাস্ত্ৰীয় তত্ত্বই এই ঘটনা ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰিলে।
- কেইনছীয় বিপ্লৱ (১৯৩৬): জন মেনাৰ্ড কেইনছে “The General Theory of Employment, Interest and Money” পুথিত প্ৰমাণ কৰিলে যে অৰ্থব্যৱস্থা কম-নিযুক্তিৰ ভাৰসাম্যত স্থিৰ থাকিব পাৰে। সামগ্ৰিক চাহিদাৰ অভাৱেই বেকাৰত্বৰ মূল কাৰণ। চৰকাৰে ৰাজহুৱা ব্যয় বঢ়াই, কৰ হ্ৰাস কৰি, সুদৰ হাৰ কমাই অৰ্থব্যৱস্থাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব পাৰে।
- পৰৱৰ্তী বিকাশ: চাইমন কুজনেট্ছ আৰু ৰিচাৰ্ড ষ্টোনে ৰাষ্ট্ৰীয় আয় হিচাপৰ পদ্ধতি বিকশিত কৰিলে; পল চামুৱেলছন, জে. আৰ. হিক্ছ আদিয়ে কেইনছীয় তত্ত্বক গাণিতিক ৰূপ দিলে; মিল্টন ফ্ৰীডমেনে মুদ্ৰাবাদ (Monetarism) আনিলে; নতুন ক্লাছিকেল আৰু নতুন কেইনছীয় তত্ত্ব বিকশিত হ’ল।
- আধুনিক সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি: আজি ই অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি, বাণিজ্য চক্ৰ, মুদ্ৰাস্ফীতি, বেকাৰত্ব, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্ত আদি বহল ক্ষেত্ৰ সামৰি লৈছে।
সেইবাবে ক’ব পাৰি — মহামন্দাৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা জন্ম লাভ কৰা সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি আজি অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰণয়নৰ অপৰিহাৰ্য সঁজুলি।
প্ৰশ্ন ২। অৰ্থব্যৱস্থাৰ চাৰিটা মুখ্য খণ্ডৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ বিশ্লেষণৰ বাবে অৰ্থব্যৱস্থাক চাৰিটা মুখ্য খণ্ডত ভাগ কৰা হয় —
- পৰিয়াল খণ্ড (Households): পৰিয়াল হ’ল উৎপাদনৰ সাধনৰ মালিক — ই শ্ৰম, ভূমি, পুঁজি আৰু উদ্যোগ ফাৰ্মলৈ যোগান ধৰে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে মজুৰি, ভাড়া, সুদ আৰু লাভ পায়। পৰিয়ালেই অৰ্থব্যৱস্থাৰ চূড়ান্ত উপভোক্তা।
- ফাৰ্ম খণ্ড (Firms): ফাৰ্মে পৰিয়ালৰ পৰা উৎপাদনৰ সাধন কিনি বস্তু-সেৱা উৎপাদন কৰে আৰু পৰিয়াল, চৰকাৰ আৰু বিদেশী খণ্ডলৈ বিক্ৰী কৰে। ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য অধিকতম লাভ অৰ্জন।
- চৰকাৰ খণ্ড (Government): চৰকাৰে কৰ আদায় কৰে, ৰাজহুৱা ব্যয় কৰে আৰু ৰাজহুৱা বস্তু-সেৱা (প্ৰতিৰক্ষা, শিক্ষা, পথ, স্বাস্থ্য) যোগান ধৰে। মুদ্ৰিক নীতি (কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ মাধ্যমেৰে) আৰু আৰ্থিক নীতি (বাজেটৰ মাধ্যমেৰে) প্ৰণয়ন কৰি অৰ্থব্যৱস্থা পৰিচালনা কৰে।
- মুক্ত খণ্ড / বাহ্যিক খণ্ড (External Sector): এখন দেশৰ লগত বিদেশৰ সম্পৰ্কই এই খণ্ড গঠন কৰে — আমদানি, ৰপ্তানি, বিদেশী বিনিয়োগ, প্ৰৱাসী ৰেমিট্যান্স আদি ইয়াৰ ভিতৰত পৰে। মুক্ত খণ্ডৰ লগত যুক্ত অৰ্থব্যৱস্থাক মুক্ত অৰ্থব্যৱস্থা (open economy) বুলি কোৱা হয়।
এই চাৰিও খণ্ডৰ মাজত আয়, ব্যয় আৰু উৎপাদনৰ চক্ৰীয় প্ৰৱাহ (circular flow) চলি থাকে — পৰিয়ালৰ ব্যয় ফাৰ্মৰ আয় হয়, ফাৰ্মৰ মজুৰি-ভাড়া পৰিয়ালৰ আয় হয়; চৰকাৰে কৰৰ মাজেৰে আয় লৈ ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ মাজেৰে অৰ্থ ঘূৰাই দিয়ে; বাহ্যিক খণ্ডে আমদানি-ৰপ্তানিৰ মাজেৰে অৰ্থ আদান-প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থা আৰু সমাজবাদী অৰ্থব্যৱস্থাৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পুঁজিবাদী আৰু সমাজবাদী অৰ্থব্যৱস্থাৰ মাজত মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ —
- মালিকানা: পুঁজিবাদীত উৎপাদনৰ সাধনৰ মালিকানা ব্যক্তিগত; সমাজবাদীত মালিকানা ৰাষ্ট্ৰৰ বা সমষ্টিগত।
- সিদ্ধান্ত: পুঁজিবাদীত মূল্যৰ সংকেতৰ জৰিয়তে বজাৰে সিদ্ধান্ত লয়; সমাজবাদীত কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনা প্ৰাধিকৰণে সিদ্ধান্ত লয়।
- প্ৰেৰণা: পুঁজিবাদীত লাভৰ অভিপ্ৰায়েই উৎপাদনৰ মুখ্য প্ৰেৰণা; সমাজবাদীত সামাজিক কল্যাণ আৰু সমান বণ্টন।
- মূল্য নিৰ্ধাৰণ: পুঁজিবাদীত মুক্ত বজাৰৰ চাহিদা-যোগানে মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰে; সমাজবাদীত চৰকাৰে নিৰ্দিষ্ট কৰে।
- আয় বণ্টন: পুঁজিবাদীত আয়ৰ অসমতা বহল হ’ব পাৰে; সমাজবাদী লক্ষ্য সমান বণ্টন।
- প্ৰতিযোগিতা: পুঁজিবাদীত প্ৰতিযোগিতা বৰ্তমান; সমাজবাদীত একচেটিয়া (monopoly) প্ৰথা।
- উদাহৰণ: আমেৰিকা, ব্ৰিটেইন, জাপান (পুঁজিবাদী)-ৰ বিপৰীতে প্ৰাক্তন ছোভিয়েট সংঘ, কিউবা, উত্তৰ কোৰিয়া (সমাজবাদী)। ভাৰত, ফ্ৰান্স আদিৰ লক্ষ্য মিশ্ৰিত।
দুয়োটা ব্যৱস্থাৰে গুণাগুণ আছে — পুঁজিবাদীত দক্ষতা আৰু উদ্ভাৱন বেছি, সমাজবাদীত সমান বণ্টন আৰু সামাজিক সুৰক্ষা বেছি। ভাৰতৰ মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থাৰ লক্ষ্য দুয়োটাৰ সুবিধা একেলগে আহৰণ কৰা।
প্ৰশ্ন ৪। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্বসমূহ —
- অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰণয়ন: চৰকাৰে আৰ্থিক নীতি আৰু মুদ্ৰিক নীতি প্ৰণয়নৰ বাবে সমষ্টিবাদী চলকসমূহৰ অধ্যয়ন কৰিব লাগে।
- বাণিজ্য চক্ৰৰ বিশ্লেষণ: সমৃদ্ধি-মন্দা চক্ৰৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিকাৰ বিচাৰিবলৈ ই অপৰিহাৰ্য।
- বেকাৰত্ব আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ: দুয়োটা সমস্যাই সমষ্টিগত আৰু সমষ্টিবাদী হাতিয়াৰৰ প্ৰয়োজন।
- অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি: ৰাষ্ট্ৰীয় আয়, সঞ্চয়, বিনিয়োগৰ অধ্যয়নে দীৰ্ঘকালীন বৃদ্ধিৰ পথ দেখুৱায়।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক: বিনিময় হাৰ, পৰিশোধৰ ভাৰসাম্য, আমদানি-ৰপ্তানিৰ আচৰণ বুজাৰ বাবে।
- উন্নয়ন পৰিকল্পনা: ভাৰতৰ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা প্ৰণয়নৰ বাবে সমষ্টিবাদী মডেলৰ ব্যৱহাৰ।
- দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল আৰু কল্যাণ: আয় বণ্টন, কৰ পদ্ধতি, ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ বাবে।
এনেদৰে সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে ব্যক্তিগত কল্যাণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নলৈকে সকলো ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থাত চৰকাৰৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থা মিশ্ৰিত হোৱাৰ বাবে চৰকাৰে বৃহৎ ভূমিকা পালন কৰে।
- উৎপাদনৰ সাধন প্ৰদান: চৰকাৰে ৰেলপথ, প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন, পাৰমাণৱিক শক্তি, পথ-নিৰ্মাণ আদি কাৰ্য পৰিচালনা কৰে।
- আৰ্থিক নীতি: বাজেটৰ মাধ্যমেৰে কৰ আদায়, ৰাজহুৱা ব্যয়, ৰাজহুৱা ঋণৰ ব্যৱস্থাপনা।
- মুদ্ৰিক নীতি: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ জৰিয়তে সুদৰ হাৰ, ব্যাংকিং ব্যৱস্থা, মূল্যস্তৰ নিয়ন্ত্ৰণ।
- কল্যাণ কাৰ্যসূচী: মনৰেগা (MGNREGA), ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS), মধ্যাহ্ন আহাৰ, পেনচন আদি।
- উন্নয়ন পৰিকল্পনা: পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫১-২০১৭), নীতি আয়োগ (২০১৫-)।
- আইনী নিয়ন্ত্ৰণ: SEBI, TRAI, RBI আদিৰ মাধ্যমেৰে বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ।
- উদাৰীকৰণ-বেচৰকাৰীকৰণ: ১৯৯১ৰ পিছত LPG নীতিৰে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণ বঢ়োৱা হৈছে।
- সামাজিক ন্যায়: দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল, কৃষক কল্যাণ, ক্ষুদ্ৰ-মাজলীয়া উদ্যোগৰ সমৰ্থন, শিক্ষা-স্বাস্থ্যৰ সাৰ্বজনীন ব্যৱস্থা।
এনেদৰে ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থাৰ বিকাশত চৰকাৰৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ — দক্ষতা আৰু সমান বণ্টনৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী — বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
১। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পিতৃ কোন?
(ক) এডাম স্মিথ (খ) মাৰ্শ্বেল (গ) জে. এম. কেইনছ (ঘ) ৰিকাৰ্ডো
উত্তৰঃ (গ) জে. এম. কেইনছ।
২। কেইনছৰ “General Theory” পুথিখন কোন বছৰত প্ৰকাশ পাইছিল?
(ক) ১৯৩০ (খ) ১৯৩৬ (গ) ১৯৪০ (ঘ) ১৯৪৫
উত্তৰঃ (খ) ১৯৩৬।
৩। মহামন্দাৰ সময়সীমা কি?
(ক) ১৯২৫-২৯ (খ) ১৯২৯-৩৩ (গ) ১৯৩৬-৩৯ (ঘ) ১৯৪৫-৪৯
উত্তৰঃ (খ) ১৯২৯-৩৩।
৪। তলৰ কোনটো সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ চলক নহয়?
(ক) ৰাষ্ট্ৰীয় আয় (খ) সাধাৰণ মূল্যস্তৰ (গ) ব্যক্তিগত উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য (ঘ) মুদ্ৰাস্ফীতি
উত্তৰঃ (গ) ব্যক্তিগত উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য।
৫। পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি?
(ক) ৰাষ্ট্ৰীয় মালিকানা (খ) লাভৰ অভিপ্ৰায় আৰু ব্যক্তিগত মালিকানা (গ) কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনা (ঘ) সমান আয় বণ্টন
উত্তৰঃ (খ) লাভৰ অভিপ্ৰায় আৰু ব্যক্তিগত মালিকানা।
৬। অৰ্থব্যৱস্থাৰ চাৰিটা মুখ্য খণ্ডৰ ভিতৰত কোনটো নাই?
(ক) পৰিয়াল (খ) ফাৰ্ম (গ) চৰকাৰ (ঘ) সংবাদমাধ্যম
উত্তৰঃ (ঘ) সংবাদমাধ্যম।
৭। “যোগানে নিজেই চাহিদা সৃষ্টি কৰে” — এই নীতিটো কাৰ?
(ক) কেইনছ (খ) মাৰ্শ্বেল (গ) জে. বি. ছে (ঘ) ফ্ৰীডমেন
উত্তৰঃ (গ) জে. বি. ছে।
৮। ভাৰতৰ অৰ্থব্যৱস্থা কেনে ধৰণৰ?
(ক) সম্পূৰ্ণ পুঁজিবাদী (খ) সম্পূৰ্ণ সমাজবাদী (গ) মিশ্ৰিত (ঘ) ঐতিহ্যবাহী
উত্তৰঃ (গ) মিশ্ৰিত।
৯। মুক্ত অৰ্থব্যৱস্থা (Open Economy) মানে —
(ক) চৰকাৰ নথকা অৰ্থব্যৱস্থা (খ) বিদেশী বাণিজ্য থকা অৰ্থব্যৱস্থা (গ) কেৱল কৃষি অৰ্থব্যৱস্থা (ঘ) নগদহীন অৰ্থব্যৱস্থা
উত্তৰঃ (খ) বিদেশী বাণিজ্য থকা অৰ্থব্যৱস্থা।
১০। ভাৰতে অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণ আৰম্ভ কৰিছিল —
(ক) ১৯৪৭ (খ) ১৯৬৯ (গ) ১৯৯১ (ঘ) ২০০০
উত্তৰঃ (গ) ১৯৯১।
১১। শ্ৰমিকে শ্ৰম দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে কি লাভ কৰে?
(ক) ভাড়া (খ) সুদ (গ) মজুৰি (ঘ) লাভ
উত্তৰঃ (গ) মজুৰি।
১২। তলৰ কোনটো পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্য নহয়?
(ক) ব্যক্তিগত মালিকানা (খ) লাভৰ অভিপ্ৰায় (গ) কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনা (ঘ) মুক্ত বজাৰ
উত্তৰঃ (গ) কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনা।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
- সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পিতৃ হ’ল __________। (জে. এম. কেইনছ)
- কেইনছৰ “General Theory” __________ চনত প্ৰকাশিত হৈছিল। (১৯৩৬)
- মহামন্দা আৰম্ভ হৈছিল __________ চনত। (১৯২৯)
- পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থাত উৎপাদনৰ মুখ্য প্ৰেৰণা হ’ল __________। (লাভ)
- ভাৰতৰ অৰ্থব্যৱস্থা __________ ধৰণৰ। (মিশ্ৰিত)
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
- সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে এজন উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য অধ্যয়ন কৰে। — অশুদ্ধ (ই অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুঠ চলক অধ্যয়ন কৰে)
- মহামন্দাৰ পিছত সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ আনুষ্ঠানিক উদ্ভৱ হয়। — শুদ্ধ
- পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থাত উৎপাদনৰ সাধনৰ মালিকানা ৰাষ্ট্ৰৰ। — অশুদ্ধ (ব্যক্তিগত)
- ভাৰত এক মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা। — শুদ্ধ
- “যোগানে নিজেই চাহিদা সৃষ্টি কৰে” — এই নীতিটো কেইনছৰ। — অশুদ্ধ (জে. বি. ছে-ৰ)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | ইংৰাজী শব্দ | সংজ্ঞা |
|---|---|---|
| সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি | Macroeconomics | অৰ্থব্যৱস্থাৰ মুঠ চলকসমূহৰ অধ্যয়ন কৰা শাখা |
| ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি | Microeconomics | ব্যক্তিগত একক — উপভোক্তা, ফাৰ্ম, বজাৰৰ অধ্যয়ন |
| মহামন্দা | Great Depression | ১৯২৯-৩৩ চনৰ বিশ্বব্যাপী আৰ্থিক সংকট |
| পুঁজিবাদী অৰ্থব্যৱস্থা | Capitalist Economy | ব্যক্তিগত মালিকানা, লাভৰ অভিপ্ৰায়, মজুৰি-ভিত্তিক শ্ৰম, বজাৰ বিনিময় |
| সমাজবাদী অৰ্থব্যৱস্থা | Socialist Economy | উৎপাদনৰ সাধনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় মালিকানা আৰু কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনা |
| মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা | Mixed Economy | ব্যক্তিগত আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ডৰ সংমিশ্ৰণ |
| পৰিয়াল | Households | উৎপাদনৰ সাধন যোগান ধৰা আৰু চূড়ান্ত উপভোগ কৰা একক |
| ফাৰ্ম | Firms | উৎপাদন কৰি লাভৰ বাবে বজাৰত বস্তু-সেৱা বিক্ৰী কৰা একক |
| চৰকাৰ | Government | কৰ-ব্যয়, ৰাজহুৱা সেৱা, আৰ্থিক-মুদ্ৰিক নীতি প্ৰণয়নকৰ্তা |
| মুক্ত খণ্ড / বাহ্যিক খণ্ড | External Sector | আমদানি-ৰপ্তানি আৰু বিদেশী বিনিয়োগৰ মাজেৰে বিদেশৰ লগত সংযোগ |
| মজুৰি | Wage | শ্ৰম যোগান ধৰাৰ পৰিৱৰ্তে শ্ৰমিকে পোৱা পাৰিশ্ৰমিক |
| লাভ | Profit | মুঠ আয়ৰ পৰা মুঠ ব্যয় বাদ দিয়াৰ পিছৰ অৱশিষ্ট |
| সামগ্ৰিক চাহিদা | Aggregate Demand | অৰ্থব্যৱস্থাত মুঠ বস্তু-সেৱাৰ চাহিদা |
| সামগ্ৰিক যোগান | Aggregate Supply | অৰ্থব্যৱস্থাত মুঠ বস্তু-সেৱাৰ যোগান |
| ৰাষ্ট্ৰীয় আয় | National Income | এক বছৰত উৎপাদিত মুঠ চূড়ান্ত বস্তু-সেৱাৰ মূল্য |
| মুদ্ৰাস্ফীতি | Inflation | সাধাৰণ মূল্যস্তৰৰ ক্ৰমাগত বৃদ্ধি |
| বেকাৰত্ব | Unemployment | কাম কৰিবলৈ সক্ষম আৰু ইচ্ছুক হৈও কাম নোপোৱা অৱস্থা |
| আৰ্থিক নীতি | Fiscal Policy | বাজেট, কৰ আৰু ৰাজহুৱা ব্যয়ৰ মাজেৰে চৰকাৰৰ নীতি |
| মুদ্ৰিক নীতি | Monetary Policy | সুদৰ হাৰ আৰু মুদ্ৰাৰ যোগানৰ মাজেৰে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ নীতি |
| চক্ৰীয় প্ৰৱাহ | Circular Flow | খণ্ডসমূহৰ মাজত আয়-ব্যয়ৰ অবিৰত প্ৰৱাহ |
| Say’s Law | Say’s Law | “যোগানে নিজেই চাহিদা সৃষ্টি কৰে” — শাস্ত্ৰীয় নীতি |
সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ ক্ৰমবিকাশ — কালৰেখা
| সময় | চিন্তাধাৰা / ঘটনা | মুখ্য অৰিহণা |
|---|---|---|
| ১৭৭৬ | এডাম স্মিথৰ “Wealth of Nations” | শাস্ত্ৰীয় অৰ্থশাস্ত্ৰৰ ভেটি; “অদৃশ্য হাত”ৰ ধাৰণা |
| ১৮০৩ | জে. বি. ছে’ৰ “Treatise” | “যোগানে নিজেই চাহিদা সৃষ্টি কৰে” (Say’s Law) |
| ১৮৯০ | মাৰ্শ্বেলৰ “Principles” | নৱ-শাস্ত্ৰীয় অৰ্থশাস্ত্ৰ — চাহিদা-যোগান বিশ্লেষণ |
| ১৯২৯-৩৩ | মহামন্দা | শাস্ত্ৰীয় চিন্তাধাৰাৰ পতন |
| ১৯৩৬ | কেইনছৰ “General Theory” | আধুনিক সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ জন্ম |
| ১৯৪০-৫০ | চামুৱেলছন, হিক্ছ আদিৰ অৱদান | IS-LM মডেল, কেইনছীয় তত্ত্বৰ গাণিতিকৰণ |
| ১৯৬০-৭০ | ফ্ৰীডমেনৰ মুদ্ৰাবাদ | মুদ্ৰাৰ গুৰুত্ব, প্ৰাকৃতিক বেকাৰৰ হাৰৰ ধাৰণা |
| ১৯৯১ | ভাৰতৰ আৰ্থিক সংস্কাৰ | উদাৰীকৰণ-বেচৰকাৰীকৰণ-বিশ্বায়ন (LPG) |
| ২০০৮ | বিশ্বব্যাপী আৰ্থিক সংকট | কেইনছীয় চিন্তাধাৰাৰ পুনৰাগমন |
HSLC Guru-ৰ লগত থাকক — Class 12 অৰ্থনীতিৰ আন আন অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে।