HSLC Guru — ASSEB Class 11 (HS 1st Year) Logic and Philosophy Chapter 1: তৰ্কবিজ্ঞান (Logic)
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰী! HSLC Guruলৈ স্বাগতম। এই পাঠত আমি ASSEB (Assam State School Education Board) দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ প্ৰথম অধ্যায় — তৰ্কবিজ্ঞান (Logic)ৰ সংজ্ঞা, প্ৰকৃতি, পৰিসৰ, উপযোগিতা, প্ৰচলিত আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য আদি বিষয়সমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম। ইয়াত পাঠ্যপুথিৰ সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰৰ লগতে অতিৰিক্ত MCQ, শূন্যস্থান পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু মিলোৱা প্ৰশ্নো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary)
তৰ্কবিজ্ঞান (Logic) এটা প্ৰাচীন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ জ্ঞানৰ শাখা। ‘Logic’ শব্দটো গ্ৰীক ‘Logos’ শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে যাৰ অৰ্থ ‘বাক্য’ বা ‘চিন্তা’। তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমান (Inference) সম্পৰ্কীয় বিজ্ঞান। এই বিজ্ঞানে আমাক শুদ্ধ চিন্তা আৰু বৈধ অনুমান কৰিবলৈ শিকায়। এৰিষ্টটল (Aristotle)ক তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক বুলি কোৱা হয়।
তৰ্কবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি দ্বিবিধ — ই এক বিজ্ঞানো আৰু এক কলাও। বিজ্ঞান হিচাপে ই অনুমানৰ নিয়মসমূহৰ পদ্ধতিগত অধ্যয়ন কৰে আৰু কলা হিচাপে ই শুদ্ধ চিন্তাৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ শিকায়। তৰ্কবিজ্ঞান এক নিয়ামক বিজ্ঞান (Normative Science) কাৰণ ই চিন্তাৰ আদৰ্শ মান (norm) নিৰূপণ কৰে। তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পদ (Term), যুক্তিবাক্য (Proposition) আৰু অনুমান (Inference) প্ৰধান বিষয়।
তৰ্কবিজ্ঞানক প্ৰচলিত (Traditional) আৰু আধুনিক (Modern) — এই দুই ভাগত ভগাব পাৰি। প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞান এৰিষ্টটলৰ ন্যায়বিদ্যা (Syllogism)ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু ভাষাৰ মাধ্যমেৰে চিন্তা প্ৰকাশ কৰে। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰতীক (Symbol)ৰ সহায়ত যুক্তি বিশ্লেষণ কৰে আৰু গাণিতিক পদ্ধতিৰ আশ্ৰয় লয়। ইয়াৰ মুখ্য প্ৰৱক্তা হৈছে জৰ্জ বুল, ফ্ৰেগে, ৰাছেল আৰু হোৱাইটহেড।
তৰ্কবিজ্ঞানৰ উপযোগিতা ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত — এই বিজ্ঞানে শুদ্ধ চিন্তা, বৈধ অনুমান, যুক্তিৰ শুদ্ধতা পৰীক্ষা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত সহায় কৰে। সকলো বিজ্ঞান আৰু কলা শাখাৰ ভেটি হিচাপে তৰ্কবিজ্ঞানে কাম কৰে। সত্যতা (Truth) আৰু বৈধতা (Validity) তৰ্কবিজ্ঞানৰ দুটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা।
English Summary: Logic is the science of valid reasoning and inference. Derived from Greek ‘Logos’, founded by Aristotle. It is both science and art, a normative discipline studying terms, propositions and inference; classified into Traditional and Modern (Symbolic) Logic.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
(ক) অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type — 1 Mark)
প্ৰশ্ন ১। ‘Logic’ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে?
উত্তৰঃ ‘Logic’ শব্দটো গ্ৰীক ‘Logos’ শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে।
প্ৰশ্ন ২। ‘Logos’ শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ‘Logos’ শব্দটোৰ অৰ্থ ‘বাক্য’ (word), ‘চিন্তা’ বা ‘যুক্তি’ (reason)।
প্ৰশ্ন ৩। তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক কোন?
উত্তৰঃ এৰিষ্টটল (Aristotle)ক তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। এৰিষ্টটল কোন দেশৰ দাৰ্শনিক?
উত্তৰঃ এৰিষ্টটল গ্ৰীচ দেশৰ এজন প্ৰখ্যাত দাৰ্শনিক।
প্ৰশ্ন ৫। তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে অনুমান (Inference)।
প্ৰশ্ন ৬। তৰ্কবিজ্ঞান এক কেনে বিজ্ঞান?
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান এক নিয়ামক বিজ্ঞান (Normative Science)।
প্ৰশ্ন ৭। তৰ্কবিজ্ঞানক ইংৰাজীত কি বোলে?
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞানক ইংৰাজীত ‘Logic’ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ আন এটা নাম কি?
উত্তৰঃ আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানক প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান (Symbolic Logic) বুলিও কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল ভেটি কি?
উত্তৰঃ প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল ভেটি হৈছে এৰিষ্টটলৰ ন্যায়বিদ্যা (Syllogism)।
প্ৰশ্ন ১০। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল প্ৰৱক্তা দুজন কোন?
উত্তৰঃ ৰাছেল (Russell) আৰু হোৱাইটহেড (Whitehead) আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল প্ৰৱক্তা।
প্ৰশ্ন ১১। ‘Principia Mathematica’ গ্ৰন্থখনৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ ‘Principia Mathematica’ গ্ৰন্থখনৰ লেখক ৰাছেল আৰু হোৱাইটহেড।
প্ৰশ্ন ১২। অনুমানৰ আকাৰ-প্ৰকাৰ কেইটা?
উত্তৰঃ অনুমান প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ — নিগমন (Deduction) আৰু আগমন (Induction)।
প্ৰশ্ন ১৩। বৈধতা (Validity) কাক কয়?
উত্তৰঃ এক যুক্তিৰ আকাৰ যেতিয়া তৰ্কবিজ্ঞানৰ নিয়ম অনুসৰি শুদ্ধ হয়, তেতিয়া তাক বৈধতা বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪। সত্যতা (Truth) কাক কয়?
উত্তৰঃ এক বচনৰ বিষয়বস্তু বাস্তৱতাৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’লে তাক সত্যতা বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫। যুক্তিবাক্য (Proposition) কাক কয়?
উত্তৰঃ যিকোনো বাক্যত কোনো কথা সত্য বা মিছা বুলি ক’ব পৰা যায়, তাকে যুক্তিবাক্য বোলে।
(খ) চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type — 2/3 Marks)
প্ৰশ্ন ১। তৰ্কবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমান সম্পৰ্কীয় বিজ্ঞান। বিভিন্ন তাৰ্কিকে তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা দিছে —
- এৰিষ্টটলৰ মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমানৰ বিজ্ঞান।”
- মিলৰ (J. S. Mill) মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে প্ৰমাণৰ বিজ্ঞান।”
- হোৱেটেলিৰ (Whately) মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমানৰ বিজ্ঞান আৰু কলা।”
- ষ্টেবিঙৰ মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমানৰ ক্ৰমপদ্ধতিগত অধ্যয়ন।”
প্ৰশ্ন ২। ‘Logic’ শব্দটোৰ ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ‘Logic’ শব্দটো গ্ৰীক ‘Logos’ শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। ‘Logos’ৰ অৰ্থ হৈছে — (১) বাক্য বা শব্দ (word), (২) চিন্তা (thought), আৰু (৩) যুক্তি (reason)। লেটিন ভাষাত ইয়াকে ‘Logica’ বোলা হয়। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে চিন্তা, যুক্তি বা বাক্য সম্পৰ্কীয় বিজ্ঞান।
প্ৰশ্ন ৩। তৰ্কবিজ্ঞানক কিয় নিয়ামক বিজ্ঞান বোলা হয়?
উত্তৰঃ নিয়ামক বিজ্ঞান (Normative Science) হৈছে যিয়ে কোনো আদৰ্শ মান (norm/standard) নিৰূপণ কৰে। তৰ্কবিজ্ঞানে চিন্তাৰ আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰে আৰু কোন চিন্তা শুদ্ধ আৰু কোন চিন্তা অশুদ্ধ সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰে। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞানক নিয়ামক বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়। অন্যান্য নিয়ামক বিজ্ঞান হৈছে নীতিবিজ্ঞান (Ethics) আৰু সৌন্দৰ্যবিজ্ঞান (Aesthetics)।
প্ৰশ্ন ৪। তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞান নে কলা?
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞানো আৰু কলাও। বিজ্ঞান হিচাপে ই অনুমানৰ নিয়মৰ পদ্ধতিগত অধ্যয়ন কৰে। কলা হিচাপে ই শুদ্ধ চিন্তাৰ পথ-পদ্ধতি শিকায়। হোৱেটেলি, বেইন আদি তাৰ্কিকে তৰ্কবিজ্ঞানক বিজ্ঞান আৰু কলা — এই দুয়ো বুলি স্বীকাৰ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫। বিজ্ঞান আৰু কলাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বিজ্ঞান হৈছে কোনো বিষয়ৰ পদ্ধতিগত আৰু সংগঠিত জ্ঞান। ই ‘কি’ (what) আৰু ‘কিয়’ (why) বিচাৰে। আনহাতে কলা হৈছে কোনো জ্ঞান প্ৰয়োগ কৰাৰ ব্যৱহাৰিক দক্ষতা। ই ‘কেনেকৈ’ (how) দেখুৱায়। বিজ্ঞান তত্ত্বমূলক হ’লে কলা ব্যৱহাৰিক।
প্ৰশ্ন ৬। সত্যতা আৰু বৈধতাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সত্যতা (Truth) যুক্তিবাক্যৰ গুণ। কোনো যুক্তিবাক্য বাস্তৱতাৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’লে তাক সত্য বোলে। বৈধতা (Validity) যুক্তিৰ গুণ। কোনো যুক্তি যদি তাৰ্কিক নিয়ম মানি প্ৰতিজ্ঞাৰ পৰা সিদ্ধান্ত উলিয়ায়, তেন্তে তাক বৈধ যুক্তি বোলে। সত্য যুক্তিবাক্য থকা যুক্তি অবৈধও হ’ব পাৰে; আকৌ মিছা যুক্তিবাক্য থকা যুক্তিও বৈধ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৭। আকাৰিক সত্য আৰু বস্তুগত সত্যৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ আকাৰিক সত্য (Formal Truth) হৈছে যুক্তিৰ আকাৰৰ শুদ্ধতা। ই কেৱল চিন্তাৰ নিয়মৰ অনুসৰণ কৰিলেই পোৱা যায়। বস্তুগত সত্য (Material Truth) হৈছে যুক্তিৰ বিষয়বস্তুৰ সত্যতা — অৰ্থাৎ যুক্তিবাক্যত উল্লেখিত কথা বাস্তৱতাৰ সৈতে মিল আছে নে নাই। প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞানে কেৱল আকাৰিক সত্যৰ লগত জড়িত।
প্ৰশ্ন ৮। নিগমন আৰু আগমন তৰ্কবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ নিগমন (Deduction) তৰ্কবিজ্ঞানে সাধাৰণ যুক্তিবাক্যৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত উলিয়ায়। ইয়াত সিদ্ধান্ত প্ৰতিজ্ঞাৰ ভিতৰতে অন্তৰ্নিহিত থাকে। আগমন (Induction) তৰ্কবিজ্ঞানে বিশেষ ক্ষেত্ৰৰ পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা সাধাৰণ সিদ্ধান্ত উলিয়ায়। ইয়াত নতুন জ্ঞানৰ সম্ভাৱনা থাকে।
প্ৰশ্ন ৯। তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ লিখা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত প্ৰধানকৈ পৰে — (১) পদ (Term), (২) যুক্তিবাক্য (Proposition), (৩) অনুমান (Inference) — নিগমন আৰু আগমন। ইয়াৰ উপৰি পৰিভাষা, সংজ্ঞা, বিভাগ, প্ৰতীক, সম্ভাৱনা আৰু বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি আদিও তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰত পৰে।
প্ৰশ্ন ১০। তৰ্কবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞানৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান নিয়ামক বিজ্ঞান, ই কেনেকৈ চিন্তা কৰিব লাগে সেয়া দেখুৱায়। মনোবিজ্ঞান বৰ্ণনাত্মক বিজ্ঞান, ই কেনেকৈ মানুহে চিন্তা কৰে সেয়া বৰ্ণনা কৰে। তৰ্কবিজ্ঞান চিন্তাৰ আদৰ্শ মান বিচাৰে; মনোবিজ্ঞান চিন্তাৰ স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়া অধ্যয়ন কৰে।
প্ৰশ্ন ১১। তৰ্কবিজ্ঞান আৰু ব্যাকৰণৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ব্যাকৰণে ভাষাৰ শুদ্ধ ব্যৱহাৰ আৰু গঠন অধ্যয়ন কৰে। তৰ্কবিজ্ঞানে চিন্তাৰ শুদ্ধ আকাৰ আৰু অনুমান অধ্যয়ন কৰে। ব্যাকৰণ ভাষা-আশ্ৰিত আৰু তৰ্কবিজ্ঞান ভাষা-নিৰপেক্ষ। ব্যাকৰণৰ অধ্যয়নৰ বস্তু শব্দ-বাক্য, তৰ্কবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ বস্তু চিন্তা।
প্ৰশ্ন ১২। তৰ্কবিজ্ঞান আৰু গণিতৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু গণিত — দুয়োটাই আকাৰিক বিজ্ঞান। কিন্তু গণিত সংখ্যা আৰু পৰিমাণৰ সৈতে জড়িত আৰু তৰ্কবিজ্ঞান সকলো ধৰণৰ যুক্তিৰ সৈতে জড়িত। গণিত বিশেষ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে আৰু তৰ্কবিজ্ঞান সাধাৰণ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে। আধুনিক প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানে গণিতৰ পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে।
(গ) দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type — 4/6 Marks)
প্ৰশ্ন ১। তৰ্কবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা, প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান (Logic) হৈছে অনুমান (Inference) সম্পৰ্কীয় বিজ্ঞান। ‘Logic’ শব্দটো গ্ৰীক ‘Logos’ শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে যাৰ অৰ্থ ‘বাক্য’, ‘চিন্তা’ বা ‘যুক্তি’। তৰ্কবিজ্ঞানে শুদ্ধ চিন্তা আৰু বৈধ অনুমানৰ নিয়মসমূহ অধ্যয়ন কৰে।
সংজ্ঞা: এৰিষ্টটলৰ মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমানৰ বিজ্ঞান।” মিলৰ মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে প্ৰমাণৰ বিজ্ঞান।” হোৱেটেলিৰ মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমানৰ বিজ্ঞান আৰু কলা।” কোহেন আৰু নাগেলৰ মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে যুক্তিৰ গাঠনিৰ অধ্যয়ন।” ষ্টেবিঙৰ মতে — “তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে শুদ্ধ অনুমানৰ পদ্ধতিগত অধ্যয়ন।”
প্ৰকৃতি: তৰ্কবিজ্ঞান এক নিয়ামক বিজ্ঞান (Normative Science)। ই চিন্তাৰ আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰে। তৰ্কবিজ্ঞান বিজ্ঞানো আৰু কলাও — বিজ্ঞান হিচাপে ই অনুমানৰ নিয়মৰ পদ্ধতিগত অধ্যয়ন কৰে আৰু কলা হিচাপে ই শুদ্ধ চিন্তাৰ পথ-পদ্ধতি শিকায়। তৰ্কবিজ্ঞান এক আকাৰিক বিজ্ঞান কাৰণ ই চিন্তাৰ আকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
পৰিসৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে — (১) পদ (Term) আৰু পদৰ ব্যাপ্যাৰ্থ, জাত্যৰ্থ; (২) যুক্তিবাক্য (Proposition) আৰু ইয়াৰ প্ৰকাৰ; (৩) অনুমান (Inference) — অপৰোক্ষ আৰু পৰোক্ষ; (৪) ন্যায়বিদ্যা (Syllogism); (৫) আগমন (Induction) আৰু কাৰণ-কাৰ্যৰ সম্পৰ্ক; (৬) সম্ভাৱনা (Probability); (৭) বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি; (৮) প্ৰতীকাত্মক যুক্তিৰ আকাৰ।
প্ৰশ্ন ২। তৰ্কবিজ্ঞানৰ উপযোগিতা/গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞানৰ উপযোগিতা বহুমুখী। তলত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা হ’ল —
- শুদ্ধ চিন্তাৰ শিক্ষা: তৰ্কবিজ্ঞানে আমাক কেনেকৈ শুদ্ধভাৱে চিন্তা কৰিব লাগে সেইটো শিকায়।
- অশুদ্ধ যুক্তিৰ পৰিচয়: তৰ্কবিজ্ঞানৰ জ্ঞানৰ দ্বাৰা আমি সহজে যুক্তিৰ ভ্ৰম (Fallacy) ধৰিব পাৰোঁ।
- বিজ্ঞান আৰু কলাৰ ভেটি: সকলো বিজ্ঞান আৰু কলা শাখাৰ মূল ভেটি হৈছে যুক্তি আৰু অনুমান, যিবোৰ তৰ্কবিজ্ঞানে অধ্যয়ন কৰে।
- সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ: দৈনন্দিন জীৱনত শুদ্ধ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত তৰ্কবিজ্ঞানে সহায় কৰে।
- মানসিক বিকাশ: তৰ্কবিজ্ঞানে বিচাৰ-বুদ্ধিৰ বিকাশত সহায় কৰে।
- বাক-পটুতা বৃদ্ধি: বিতৰ্ক, আলোচনা আদিত যুক্তিনিষ্ঠ মতামত প্ৰকাশত সহায় কৰে।
- চৰিত্ৰ গঠন: যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তাই চৰিত্ৰ গঠনত আৰু কুসংস্কাৰ আঁতৰ কৰাত সহায় কৰে।
- ন্যায়পালিকা: বিচাৰক আৰু আইনজীৱীৰ বাবে তৰ্কবিজ্ঞান অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৩। প্ৰচলিত আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য বিৱৰি লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞান (Traditional Logic) এৰিষ্টটলৰ ন্যায়বিদ্যাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান (Modern Logic) প্ৰতীকৰ সহায়ত যুক্তি বিশ্লেষণ কৰে। দুয়োৰ পাৰ্থক্য তলৰ তালিকাত দেখুৱা হ’ল —
| প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞান (Traditional Logic) | আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান (Modern Logic) |
|---|---|
| এৰিষ্টটলে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। | জৰ্জ বুল, ফ্ৰেগে, ৰাছেল, হোৱাইটহেডে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। |
| সাধাৰণ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে। | প্ৰতীক (Symbol)ৰ ব্যৱহাৰ কৰে। |
| ন্যায়বিদ্যা (Syllogism) মূল ভেটি। | প্ৰতীকাত্মক পদ্ধতি মূল ভেটি। |
| পৰিসৰ সীমিত। | পৰিসৰ ব্যাপক। |
| ‘সকলো’, ‘কোনো নহয়’, ‘কিছু’ আদি ৰাশি ব্যৱহাৰ কৰে। | ∀, ∃, ∧, ∨, →, ¬ আদি প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰে। |
| ইয়াত যুক্তিবাক্যৰ গাঠনি বিশ্লেষণ পদ-প্ৰধান। | ইয়াত যুক্তিবাক্যৰ গাঠনি বিশ্লেষণ ফাংচন-প্ৰধান। |
| এক জটিল যুক্তি বিশ্লেষণত অসুবিধা। | জটিল যুক্তি সহজে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰে। |
| চিন্তাৰ নিয়মৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। | যুক্তিৰ আকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। |
| মূল গ্ৰন্থ — Organon (Aristotle)। | মূল গ্ৰন্থ — Principia Mathematica (Russell & Whitehead)। |
| গাণিতিক ৰূপ নাই। | গাণিতিক ৰূপ আছে। |
প্ৰশ্ন ৪। তৰ্কবিজ্ঞানক নিয়ামক বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয় কিয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিজ্ঞানক প্ৰধানকৈ দুই ভাগত ভগাব পাৰি — বৰ্ণনাত্মক বিজ্ঞান (Positive/Descriptive Science) আৰু নিয়ামক বিজ্ঞান (Normative Science)। বৰ্ণনাত্মক বিজ্ঞানে বস্তু বা ঘটনাৰ স্বাভাৱিক বৰ্ণনা দিয়ে আৰু কাৰণ-কাৰ্য্যৰ সম্পৰ্ক বিচাৰে। যেনে — পদাৰ্থবিজ্ঞান, ৰসায়নবিজ্ঞান, মনোবিজ্ঞান। নিয়ামক বিজ্ঞানে আদৰ্শ বা মান (norm) নিৰূপণ কৰে আৰু বিচাৰৰ মাপকাঠি দিয়ে।
তৰ্কবিজ্ঞানে চিন্তাৰ আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰে — কোন চিন্তা শুদ্ধ আৰু কোন চিন্তা অশুদ্ধ সেয়া নিৰ্ণয় কৰে। ই কেৱল মানুহে কেনেকৈ চিন্তা কৰে সেয়া দেখুৱা নহয় কিন্তু কেনেকৈ চিন্তা কৰিব লাগে সেয়া দেখুৱায়। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞান এক নিয়ামক বিজ্ঞান। নৈতিকতা (Ethics) আৰু সৌন্দৰ্যবিজ্ঞান (Aesthetics) — এই দুটাও নিয়ামক বিজ্ঞান। নৈতিকতাই আচৰণৰ আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰে; সৌন্দৰ্যবিজ্ঞানে সৌন্দৰ্যৰ আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰে; তৰ্কবিজ্ঞানে চিন্তাৰ আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। সত্যতা আৰু বৈধতাৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সত্যতা (Truth) আৰু বৈধতা (Validity) তৰ্কবিজ্ঞানৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা। দুয়ো আকাৰে আৰু প্ৰকাৰে বেলেগ।
- সত্যতা: সত্যতা যুক্তিবাক্যৰ গুণ। যিকোনো যুক্তিবাক্য বাস্তৱতাৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’লে তাক সত্য বুলি কোৱা হয়। যেনে — ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ — এই বাক্য সত্য কাৰণ ই বাস্তৱতাৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ।
- বৈধতা: বৈধতা যুক্তিৰ আকাৰৰ গুণ। কোনো যুক্তিৰ সিদ্ধান্ত যদি প্ৰতিজ্ঞাৰ পৰা তাৰ্কিকভাৱে অনুসৰণ হয় তেন্তে সেই যুক্তিক বৈধ বোলে।
উদাহৰণ: ‘সকলো মানুহ মৰণশীল; ৰাম এজন মানুহ; সেয়েহে ৰাম মৰণশীল’ — এই যুক্তি বৈধও আৰু সত্যও। কিন্তু ‘সকলো গৰু উৰিব পাৰে; চাঁৱলি এজনী গৰু; সেয়েহে চাঁৱলি উৰিব পাৰে’ — এই যুক্তি বৈধ যদিও প্ৰতিজ্ঞা মিছা। সেয়েহে সিদ্ধান্তও মিছা। আকৌ সত্য প্ৰতিজ্ঞা থকা যুক্তিও অবৈধ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৬। নিগমন আৰু আগমন তৰ্কবিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অনুমান (Inference) প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ — নিগমন (Deduction) আৰু আগমন (Induction)।
| নিগমন (Deduction) | আগমন (Induction) |
|---|---|
| সাধাৰণৰ পৰা বিশেষলৈ যায়। | বিশেষৰ পৰা সাধাৰণলৈ যায়। |
| সিদ্ধান্ত প্ৰতিজ্ঞাতকৈ ব্যাপ্তিত নহয়। | সিদ্ধান্ত প্ৰতিজ্ঞাতকৈ ব্যাপ্তিত হয়। |
| সিদ্ধান্ত নিশ্চিত। | সিদ্ধান্ত সম্ভাৱ্য। |
| আকাৰিক সত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। | বস্তুগত সত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। |
| প্ৰতিজ্ঞাত যিবোৰ অন্তৰ্নিহিত আছে সেয়াই সিদ্ধান্ত। | সিদ্ধান্তত নতুন তথ্য থাকে। |
| উদাহৰণ — সকলো মানুহ মৰণশীল; সেয়েহে ৰাম মৰণশীল। | উদাহৰণ — পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা ‘সকলো ধাতু উত্তাপত প্ৰসাৰিত হয়’। |
প্ৰশ্ন ৭। তৰ্কবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক আৰু পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞান — দুয়োটাই মানুহৰ চিন্তা সম্পৰ্কীয় বিজ্ঞান। কিন্তু দুয়োৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে।
| তৰ্কবিজ্ঞান (Logic) | মনোবিজ্ঞান (Psychology) |
|---|---|
| এক নিয়ামক বিজ্ঞান। | এক বৰ্ণনাত্মক বিজ্ঞান। |
| চিন্তাৰ আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰে। | মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ স্বাভাৱিক বৰ্ণনা দিয়ে। |
| ‘কেনেকৈ চিন্তা কৰিব লাগে’ দেখুৱায়। | ‘মানুহে কেনেকৈ চিন্তা কৰে’ দেখুৱায়। |
| চিন্তাৰ আকাৰৰ অধ্যয়ন। | চিন্তাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ অধ্যয়ন। |
| আদৰ্শবাদী। | বাস্তৱবাদী। |
| শুদ্ধ-অশুদ্ধ চিন্তাৰ পাৰ্থক্য কৰে। | সকলো চিন্তা — শুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ — অধ্যয়ন কৰে। |
সম্পৰ্ক: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু মনোবিজ্ঞান — দুয়োটাই চিন্তা সম্পৰ্কীয় বিজ্ঞান। মনোবিজ্ঞানৰ অজ্ঞতাত তৰ্কবিজ্ঞানৰ পূৰ্ণ অধ্যয়ন কৰিব নোৱাৰি। আকৌ তৰ্কবিজ্ঞানৰ সহায় ল’লেহে মনোবিজ্ঞানীয়ে মানুহৰ চিন্তাৰ আদৰ্শ মান বুজিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮। তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু আৰু পৰিসৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে অনুমান (Inference)। অনুমান প্ৰক্ৰিয়াত পদ আৰু যুক্তিবাক্য প্ৰাথমিক উপাদান। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ ভিতৰত পৰে — পদ, যুক্তিবাক্য আৰু অনুমান।
- পদ (Term): যুক্তিবাক্যৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পৰা শব্দ। তৰ্কবিজ্ঞানে পদৰ ব্যাপ্যাৰ্থ, জাত্যৰ্থ আদি অধ্যয়ন কৰে।
- যুক্তিবাক্য (Proposition): যিকোনো বাক্যত কোনো কথাৰ স্বীকৃতি বা অস্বীকৃতি কৰা হয়। তৰ্কবিজ্ঞানে A, E, I, O যুক্তিবাক্যৰ প্ৰকাৰ অধ্যয়ন কৰে।
- অনুমান (Inference): এক বা একাধিক যুক্তিবাক্যৰ পৰা নতুন যুক্তিবাক্য উলিওৱা প্ৰক্ৰিয়া। ই অপৰোক্ষ আৰু পৰোক্ষ — দুই প্ৰকাৰ।
- পৰিভাষা আৰু সংজ্ঞা: পদৰ অৰ্থ পৰিষ্কাৰ কৰা।
- বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি: আগমন, সম্ভাৱনা আৰু কাৰণ-কাৰ্য্যৰ অধ্যয়ন।
প্ৰশ্ন ৯। আকাৰিক আৰু বস্তুগত সত্যৰ ব্যাখ্যা দিয়া।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞানে দুই প্ৰকাৰৰ সত্যৰ আলোচনা কৰে — আকাৰিক সত্য (Formal Truth) আৰু বস্তুগত সত্য (Material Truth)।
- আকাৰিক সত্য: যুক্তিৰ আকাৰৰ শুদ্ধতা। যেতিয়া কোনো যুক্তি তৰ্কবিজ্ঞানৰ নিয়ম অনুসৰি গঠিত হয়, তেতিয়া তাক আকাৰিক সত্য বোলা হয়। ই বিষয়বস্তুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নহয়। প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞানে কেৱল আকাৰিক সত্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
- বস্তুগত সত্য: যুক্তিৰ বিষয়বস্তুৰ সত্যতা। অৰ্থাৎ যুক্তিবাক্যত উল্লেখিত কথা বাস্তৱতাৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ আছে নে নাই। বস্তুগত সত্য বিজ্ঞানৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য।
উদাহৰণ: ‘সকলো মানুহ অমৰ; ৰাম এজন মানুহ; সেয়েহে ৰাম অমৰ’ — এই যুক্তি আকাৰে শুদ্ধ (formally valid) যদিও বিষয়বস্তু মিছা (materially false)। আকাৰিক সত্য হৈ থাকিব পাৰে যদিও যুক্তিবাক্য বস্তুগতভাৱে অসত্য।
প্ৰশ্ন ১০। এৰিষ্টটল আৰু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ ক্ৰমবিকাশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞানৰ ক্ৰমবিকাশ এক দীঘলীয়া ইতিহাসৰ। প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ এৰিষ্টটলে (খ্ৰীঃ পূঃ ৩৮৪–৩২২) তৰ্কবিজ্ঞানৰ পদ্ধতিগত গাঠনি ‘Organon’ গ্ৰন্থত প্ৰকাশ কৰে। ইয়াত ন্যায়বিদ্যা (Syllogism), যুক্তিবাক্য, পদ আদিৰ আলোচনা আছে। ইয়াৰ পিছত ৰোমান কালত চিচেৰো, লেটিন কালত বইথিয়াছ আদিৰ অৱদান। মধ্যযুগত পিটাৰ আবেলাৰ্ড আৰু ছেইণ্ট থ’মাছ একুইনাছে অৱদান আগবঢ়ায়।
আধুনিক যুগত ফ্ৰেন্সিছ বেকনে ‘Novum Organum’ (১৬২০) গ্ৰন্থত আগমন তৰ্কবিজ্ঞানৰ ভেটি স্থাপন কৰে। জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে ‘A System of Logic’ (১৮৪৩) গ্ৰন্থত আগমনৰ পদ্ধতি বিৱৰণ কৰে। ১৮৪৭ চনত জৰ্জ বুলে গণিতৰ ৰূপত তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰকাশ কৰে। গটলব ফ্ৰেগে, ছিজাৰ পিৰ্চ, পেআনো আদিৰ অৱদানৰ পিছত ৰাছেল আৰু হোৱাইটহেডে ‘Principia Mathematica’ (১৯১০–১৩) গ্ৰন্থত আধুনিক প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞানৰ পূৰ্ণাঙ্গ ৰূপ দিয়ে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)
(ক) বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। ‘Logic’ শব্দটো উদ্ভৱ হৈছে —
(ক) লেটিন ‘Logica’ৰ পৰা (খ) গ্ৰীক ‘Logos’ৰ পৰা (গ) সংস্কৃত ‘তৰ্ক’ৰ পৰা (ঘ) ফ্ৰেঞ্চ ‘Logique’ৰ পৰা
উত্তৰঃ (খ) গ্ৰীক ‘Logos’ৰ পৰা।
প্ৰশ্ন ২। তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক হৈছে —
(ক) প্লেটো (খ) ছ’ক্ৰেটিছ (গ) এৰিষ্টটল (ঘ) মিল
উত্তৰঃ (গ) এৰিষ্টটল।
প্ৰশ্ন ৩। তৰ্কবিজ্ঞান এক —
(ক) বৰ্ণনাত্মক বিজ্ঞান (খ) প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান (গ) নিয়ামক বিজ্ঞান (ঘ) সমাজবিজ্ঞান
উত্তৰঃ (গ) নিয়ামক বিজ্ঞান।
প্ৰশ্ন ৪। ‘তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে অনুমানৰ বিজ্ঞান’ — এই সংজ্ঞা কোনে দিছে?
(ক) মিল (খ) এৰিষ্টটল (গ) হোৱেটেলি (ঘ) বেইন
উত্তৰঃ (খ) এৰিষ্টটল।
প্ৰশ্ন ৫। ‘তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে প্ৰমাণৰ বিজ্ঞান’ — এই সংজ্ঞা কোনে দিছে?
(ক) মিল (খ) ৰাছেল (গ) ষ্টেবিঙ (ঘ) কোহেন
উত্তৰঃ (ক) মিল।
প্ৰশ্ন ৬। ‘Principia Mathematica’ গ্ৰন্থৰ লেখক হৈছে —
(ক) এৰিষ্টটল (খ) মিল (গ) ৰাছেল আৰু হোৱাইটহেড (ঘ) বুল
উত্তৰঃ (গ) ৰাছেল আৰু হোৱাইটহেড।
প্ৰশ্ন ৭। ‘Organon’ গ্ৰন্থৰ লেখক হৈছে —
(ক) মিল (খ) এৰিষ্টটল (গ) প্লেটো (ঘ) ৰাছেল
উত্তৰঃ (খ) এৰিষ্টটল।
প্ৰশ্ন ৮। ‘Novum Organum’ গ্ৰন্থৰ লেখক হৈছে —
(ক) ফ্ৰেন্সিছ বেকন (খ) মিল (গ) এৰিষ্টটল (ঘ) বুল
উত্তৰঃ (ক) ফ্ৰেন্সিছ বেকন।
প্ৰশ্ন ৯। অনুমান কেইপ্ৰকাৰৰ?
(ক) এক (খ) দুই (গ) তিনি (ঘ) চাৰি
উত্তৰঃ (খ) দুই।
প্ৰশ্ন ১০। বৈধতা হৈছে —
(ক) যুক্তিবাক্যৰ গুণ (খ) যুক্তিৰ গুণ (গ) ভাষাৰ গুণ (ঘ) মনৰ গুণ
উত্তৰঃ (খ) যুক্তিৰ গুণ।
প্ৰশ্ন ১১। সত্যতা হৈছে —
(ক) যুক্তিৰ গুণ (খ) যুক্তিবাক্যৰ গুণ (গ) পদৰ গুণ (ঘ) ভাষাৰ গুণ
উত্তৰঃ (খ) যুক্তিবাক্যৰ গুণ।
প্ৰশ্ন ১২। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ আন এটা নাম হৈছে —
(ক) প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞান (খ) প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান (গ) নৈতিক তৰ্কবিজ্ঞান (ঘ) ব্যৱহাৰিক তৰ্কবিজ্ঞান
উত্তৰঃ (খ) প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান।
প্ৰশ্ন ১৩। জৰ্জ বুল কোন বিষয়ৰ পণ্ডিত আছিল?
(ক) সাহিত্য (খ) মনোবিজ্ঞান (গ) গণিত আৰু তৰ্কবিজ্ঞান (ঘ) ৰসায়ন
উত্তৰঃ (গ) গণিত আৰু তৰ্কবিজ্ঞান।
প্ৰশ্ন ১৪। তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে —
(ক) ভাষা (খ) চিন্তা (গ) অনুমান (ঘ) মন
উত্তৰঃ (গ) অনুমান।
প্ৰশ্ন ১৫। প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল ভেটি হৈছে —
(ক) সমীকৰণ (খ) ন্যায়বিদ্যা (গ) সম্ভাৱনা (ঘ) প্ৰতীক
উত্তৰঃ (খ) ন্যায়বিদ্যা।
(খ) শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
- ‘Logic’ শব্দটোৰ উৎস ___ ভাষা। (গ্ৰীক)
- ‘Logos’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে ___, চিন্তা বা যুক্তি। (বাক্য)
- তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক হৈছে ___। (এৰিষ্টটল)
- তৰ্কবিজ্ঞান এক ___ বিজ্ঞান। (নিয়ামক)
- ‘তৰ্কবিজ্ঞান হৈছে প্ৰমাণৰ বিজ্ঞান’ — সংজ্ঞা ___ৰ। (মিল)
- ‘Organon’ গ্ৰন্থৰ লেখক ___। (এৰিষ্টটল)
- ‘Principia Mathematica’ৰ লেখক ___ আৰু হোৱাইটহেড। (ৰাছেল)
- তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয় ___। (অনুমান)
- আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানক ___ তৰ্কবিজ্ঞানো বোলা হয়। (প্ৰতীকাত্মক)
- সাধাৰণৰ পৰা বিশেষলৈ যোৱা অনুমানক ___ অনুমান বোলে। (নিগমন)
- বিশেষৰ পৰা সাধাৰণলৈ যোৱা অনুমানক ___ অনুমান বোলে। (আগমন)
- সত্যতা ___ৰ গুণ। (যুক্তিবাক্য)
- বৈধতা ___ৰ গুণ। (যুক্তি)
(গ) শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
- ‘Logic’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। (অশুদ্ধ — গ্ৰীক ভাষা)
- এৰিষ্টটল তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক। (শুদ্ধ)
- তৰ্কবিজ্ঞান এক বৰ্ণনাত্মক বিজ্ঞান। (অশুদ্ধ — নিয়ামক বিজ্ঞান)
- মিলে তৰ্কবিজ্ঞানক ‘প্ৰমাণৰ বিজ্ঞান’ বুলিছে। (শুদ্ধ)
- তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল বিষয় ভাষা। (অশুদ্ধ — অনুমান)
- আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান প্ৰতীকৰ ব্যৱহাৰ কৰে। (শুদ্ধ)
- প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞান গণিতৰ ৰূপত গঠিত। (অশুদ্ধ — সাধাৰণ ভাষাত)
- ‘Principia Mathematica’ মিলৰ গ্ৰন্থ। (অশুদ্ধ — ৰাছেল আৰু হোৱাইটহেডৰ)
- সত্যতা যুক্তিবাক্যৰ গুণ। (শুদ্ধ)
- বৈধতা যুক্তিবাক্যৰ গুণ। (অশুদ্ধ — যুক্তিৰ গুণ)
- নিগমন অনুমানে সাধাৰণৰ পৰা বিশেষলৈ যায়। (শুদ্ধ)
- আগমন অনুমান নিশ্চিত। (অশুদ্ধ — সম্ভাৱ্য)
(ঘ) মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| ১। এৰিষ্টটল | (ঘ) Organon |
| ২। ৰাছেল আৰু হোৱাইটহেড | (ক) Principia Mathematica |
| ৩। ফ্ৰেন্সিছ বেকন | (ঙ) Novum Organum |
| ৪। মিল | (গ) A System of Logic |
| ৫। জৰ্জ বুল | (খ) Boolean Algebra |
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া পৰিভাষা | ইংৰাজী | অৰ্থ |
|---|---|---|
| তৰ্কবিজ্ঞান | Logic | অনুমান সম্পৰ্কীয় বিজ্ঞান |
| অনুমান | Inference | প্ৰতিজ্ঞাৰ পৰা সিদ্ধান্ত উলিওৱা প্ৰক্ৰিয়া |
| যুক্তিবাক্য | Proposition | সত্য বা মিছা বুলি ক’ব পৰা বাক্য |
| পদ | Term | উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পৰা শব্দ |
| প্ৰতিজ্ঞা | Premise | যাৰ পৰা সিদ্ধান্ত উলিওৱা হয় |
| সিদ্ধান্ত | Conclusion | প্ৰতিজ্ঞাৰ পৰা পোৱা ফল |
| সত্যতা | Truth | বচনৰ বাস্তৱতাৰ সৈতে সংগতি |
| বৈধতা | Validity | যুক্তিৰ আকাৰৰ শুদ্ধতা |
| আকাৰিক সত্য | Formal Truth | যুক্তিৰ আকাৰৰ শুদ্ধতা |
| বস্তুগত সত্য | Material Truth | যুক্তিবাক্যৰ বিষয়বস্তুৰ সত্যতা |
| নিগমন | Deduction | সাধাৰণৰ পৰা বিশেষলৈ যোৱা অনুমান |
| আগমন | Induction | বিশেষৰ পৰা সাধাৰণলৈ যোৱা অনুমান |
| ন্যায়বিদ্যা | Syllogism | এৰিষ্টটলৰ তিনিদফা যুক্তি-ৰূপ |
| প্ৰচলিত তৰ্কবিজ্ঞান | Traditional Logic | এৰিষ্টটলৰ তৰ্কবিজ্ঞান |
| আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞান | Modern Logic | প্ৰতীকাত্মক তৰ্কবিজ্ঞান |
| নিয়ামক বিজ্ঞান | Normative Science | আদৰ্শ মান নিৰূপণ কৰা বিজ্ঞান |
| বৰ্ণনাত্মক বিজ্ঞান | Descriptive Science | বৰ্ণনা দিয়া বিজ্ঞান |
| যুক্তি | Argument | প্ৰতিজ্ঞা আৰু সিদ্ধান্তৰ গাঠনি |
| তাৰ্কিক ভ্ৰম | Fallacy | যুক্তিৰ ভুল |
| প্ৰতীক | Symbol | চিন বা সংকেত |
তৰ্কবিজ্ঞান বনাম ব্যাকৰণ আৰু গণিতৰ তুলনা
| বিষয় | তৰ্কবিজ্ঞান (Logic) | ব্যাকৰণ (Grammar) | গণিত (Mathematics) |
|---|---|---|---|
| অধ্যয়নৰ বস্তু | চিন্তা/অনুমান | ভাষাৰ গঠন | সংখ্যা/পৰিমাণ |
| প্ৰকৃতি | নিয়ামক বিজ্ঞান | বৰ্ণনাত্মক | আকাৰিক বিজ্ঞান |
| উদ্দেশ্য | শুদ্ধ চিন্তা | শুদ্ধ ভাষা | শুদ্ধ গণনা |
| ভাষা | ভাষা-নিৰপেক্ষ | ভাষা-আশ্ৰিত | প্ৰতীক-আশ্ৰিত |
| উদাহৰণ | ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ | ‘ৰাম যায়’ — সৰল বাক্য | ২+২=৪ |
আশা কৰোঁ এই পাঠটোৱে আপোনাক ASSEB Class 11 (HS 1st Year) Logic and Philosophy Chapter 1: তৰ্কবিজ্ঞান বুজিবলৈ যথেষ্ট সহায় কৰিছে। আৰু অধ্যায়সমূহৰ উত্তৰৰ বাবে HSLC Guru ৱেবচাইট চাই থাকক। আপোনাৰ আগন্তুক পৰীক্ষালৈ শুভকামনা!