অধ্যায় ৫: গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰ (Democratic Rights) — সাৰাংশ
অধিকাৰ মানে হ’ল ব্যক্তিৰ এনে কিছু দাবী যিবোৰ সমাজে স্বীকাৰ কৰে আৰু আইনে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত অধিকাৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ এই অধিকাৰসমূহে নাগৰিকক সরকাৰী ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা দিয়ে আৰু মানুহক মৰ্যাদাৰে জীয়াই থকাৰ সুযোগ দিয়ে। ছৌদি আৰৱ এনে এখন দেশৰ উদাহৰণ য’ত নাগৰিকৰ কোনো নিৰ্বাচনী অধিকাৰ নাই। তাত বংশানুক্ৰমিক ৰজাই দেশ শাসন কৰে, সংসদ নাই, ৰাজনৈতিক দল নাই আৰু মিডিয়াই ৰজাৰ সমালোচনা কৰিব নোৱাৰে। মহিলাসকলৰ অধিকাৰ অতি সীমিত। এনে দেশত গণতন্ত্ৰৰ মূল ভেটি হোৱা অধিকাৰসমূহ অনুপস্থিত।
কছোভোৰ পৰিস্থিতি আছিল আৰু এক মৰ্মান্তিক উদাহৰণ। চেৰ্বিয়াৰ শাসক মিলোছেভিচৰ নেতৃত্বত চেৰ্বিয়ান বাহিনীয়ে কছোভোৰ আলবেনীয় নাগৰিকসকলক হত্যা কৰে, তেওঁলোকৰ ঘৰ-বাৰী জ্বলাই দিয়ে আৰু বলপূৰ্বকভাৱে ঠাই এৰুওৱায়। যদিও চেৰ্বিয়া এখন গণতান্ত্ৰিক দেশ আছিল, তথাপি সংখ্যালঘু আলবেনীয়সকলে কোনো অধিকাৰ নাপাইছিল। এই ঘটনাই প্ৰমাণ কৰে যে কেৱল গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ থাকিলেই নহয়, সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰো সুৰক্ষিত হ’ব লাগে। গুৱানতানামো বে-ৰ বন্দী শিবিৰত আমেৰিকাই প্ৰায় ৬০০ জনকো অধিক লোকক বিচাৰ নকৰাকৈ বন্দী কৰি ৰাখিছিল আৰু তেওঁলোকৰ ওপৰত অত্যাচাৰ চলোৱা হৈছিল — ই গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰতো অধিকাৰ কেনেকৈ লংঘন হ’ব পাৰে তাৰ উদাহৰণ।
ভাৰতীয় সংবিধানে নাগৰিকক ছটা মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে: (১) সমতাৰ অধিকাৰ (১৪-১৮ অনুচ্ছেদ), (২) স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (১৯-২২ অনুচ্ছেদ), (৩) শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (২৩-২৪ অনুচ্ছেদ), (৪) ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (২৫-২৮ অনুচ্ছেদ), (৫) সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষামূলক অধিকাৰ (২৯-৩০ অনুচ্ছেদ), আৰু (৬) সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (৩২ অনুচ্ছেদ)। ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল। মৌলিক অধিকাৰ লংঘন হ’লে নাগৰিকে উচ্চতম ন্যায়ালয় বা উচ্চ ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰিব পাৰে আৰু ন্যায়ালয়ে হেবিয়াছ কৰ্পাছকে ধৰি বিভিন্ন ৰিট জাৰি কৰিব পাৰে।
অধিকাৰৰ পৰিসৰ ক্ৰমাৎ বিস্তৃত হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (NHRC) গঠন কৰা হৈছে যিয়ে মানৱ অধিকাৰ লংঘনৰ তদন্ত কৰিব পাৰে। জনস্বাৰ্থ মোকদ্দমা (PIL)-ৰ জৰিয়তে যিকোনো নাগৰিকে ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ ৮৬তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে ৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ (ধাৰা ২১-ক) স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। তথ্যৰ অধিকাৰ, খাদ্যৰ অধিকাৰ, গোপনীয়তাৰ অধিকাৰৰ দৰে নতুন অধিকাৰও স্বীকৃতি পাইছে। ৰাজ্য নীতিৰ নিৰ্দেশমূলক নীতিসমূহ (Directive Principles of State Policy) যদিও বিচাৰযোগ্য নহয়, তথাপি এইবোৰে ৰাষ্ট্ৰক সামাজিক ন্যায় আৰু অৰ্থনৈতিক কল্যাণৰ দিশত পথ প্ৰদৰ্শন কৰে।
English Summary
Chapter 5 of Class 9 Political Science deals with Democratic Rights — what they are, why they matter in a democracy, and how they are protected in India. Rights are reasonable claims of persons recognized by society and sanctioned by law. They are essential in a democracy to protect individuals from the arbitrary use of state power and to enable citizens to live with dignity. The chapter begins with three real-world cases where rights are denied: Saudi Arabia (no elections, hereditary rule, severe restrictions on women and media), Kosovo under Milosevic (ethnic Albanians massacred and displaced by Serbian forces despite Serbia being a democracy), and Guantanamo Bay (hundreds detained by the US without trial or legal rights).
The Indian Constitution guarantees six Fundamental Rights. The Right to Equality (Articles 14–18) ensures equal treatment before the law, prohibits discrimination on grounds of religion, race, caste, sex or place of birth, abolishes untouchability, and provides equal employment opportunity. The Right to Freedom (Articles 19–22) includes freedoms of speech, assembly, association, movement, residence, and profession, along with protection of life and personal liberty. The Right Against Exploitation (Articles 23–24) prohibits human trafficking, forced/bonded labour, and employment of children below 14 years in hazardous work. The Right to Freedom of Religion (Articles 25–28) allows every citizen to profess, practise, and propagate any religion. Cultural and Educational Rights (Articles 29–30) protect the language and culture of minority communities and their right to establish educational institutions. The Right to Constitutional Remedies (Article 32) enables any citizen to approach the Supreme Court or High Court when fundamental rights are violated — Dr. Ambedkar called this the “heart and soul” of the Constitution.
Courts can enforce fundamental rights by issuing judicial writs: Habeas Corpus (to secure release of an unlawfully detained person), Mandamus (to compel a public official to perform a duty), Prohibition (to stop a lower court from exceeding jurisdiction), Certiorari (to quash an illegal order), and Quo Warranto (to challenge an unlawful claim to a public office). Beyond the six fundamental rights, the scope of rights keeps expanding. The National Human Rights Commission (NHRC) investigates violations of human rights. Public Interest Litigation (PIL) allows any citizen to approach courts on behalf of affected groups. The 86th Constitutional Amendment introduced the Right to Education (Article 21-A) for children aged 6–14. New rights like the Right to Information, Right to Food, and Right to Privacy have also gained recognition. The Directive Principles of State Policy, though not justiciable, guide the State towards social justice and economic welfare, complementing fundamental rights.
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। অধিকাৰ মানে কি?
(ক) চৰকাৰৰ আদেশ
(খ) সমাজ স্বীকৃত আৰু আইন দ্বাৰা সুৰক্ষিত ব্যক্তিৰ যুক্তিসংগত দাবী
(গ) ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশ
(ঘ) সংসদৰ আইন
উত্তৰঃ (খ) সমাজ স্বীকৃত আৰু আইন দ্বাৰা সুৰক্ষিত ব্যক্তিৰ যুক্তিসংগত দাবী।
২। ছৌদি আৰৱত কেনে ধৰণৰ শাসনব্যৱস্থা চলে?
(ক) গণতান্ত্ৰিক
(খ) বংশানুক্ৰমিক ৰাজতন্ত্ৰ
(গ) গণৰাজ্য
(ঘ) সমাজতান্ত্ৰিক
উত্তৰঃ (খ) বংশানুক্ৰমিক ৰাজতন্ত্ৰ।
৩। কছোভোত কোনটো জাতিগোষ্ঠীক অত্যাচাৰ কৰা হৈছিল?
(ক) চেৰ্বিয়ানসকলক
(খ) আলবেনীয়সকলক
(গ) ৰোমানসকলক
(ঘ) হাংগেৰিয়ানসকলক
উত্তৰঃ (খ) আলবেনীয়সকলক।
৪। ভাৰতীয় সংবিধানত মৌলিক অধিকাৰৰ সংখ্যা কেইটা?
(ক) পাঁচটা
(খ) সাতটা
(গ) ছটা
(ঘ) আঠটা
উত্তৰঃ (গ) ছটা।
৫। সমতাৰ অধিকাৰ সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদৰ অন্তৰ্গত?
(ক) ১৪-১৮
(খ) ১৯-২২
(গ) ২৩-২৪
(ঘ) ২৫-২৮
উত্তৰঃ (ক) ১৪-১৮।
৬। শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত কোনটো নিষিদ্ধ?
(ক) ধৰ্মপ্ৰচাৰ
(খ) বন্ধন শ্ৰম (বেগাৰ)
(গ) মত প্ৰকাশ
(ঘ) সভা-সমাবেশ
উত্তৰঃ (খ) বন্ধন শ্ৰম (বেগাৰ)।
৭। কোনে সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি কৈছিল?
(ক) জৱাহৰলাল নেহৰু
(খ) মহাত্মা গান্ধী
(গ) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ
(ঘ) ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ
উত্তৰঃ (গ) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
৮। হেবিয়াছ কৰ্পাছ ৰিটৰ উদ্দেশ্য কি?
(ক) ন্যায়ালয়ৰ আদেশ বাতিল কৰা
(খ) অবৈধভাৱে আটক কৰা ব্যক্তিক মুক্তি দিবলৈ বাধ্য কৰা
(গ) চৰকাৰী বিষয়াক কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰা
(ঘ) কাৰোবাৰ পদৰ দাবী পৰীক্ষা কৰা
উত্তৰঃ (খ) অবৈধভাৱে আটক কৰা ব্যক্তিক মুক্তি দিবলৈ বাধ্য কৰা।
৯। NHRC-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
(ক) National Human Rights Commission
(খ) National Human Resource Council
(গ) National Housing Rights Commission
(ঘ) National Health Rights Council
উত্তৰঃ (ক) National Human Rights Commission (ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ)।
১০। ৰাজ্য নীতিৰ নিৰ্দেশমূলক নীতি (DPSP)ৰ বিষয়ে সঠিক মন্তব্য কোনটো?
(ক) এইবোৰ বিচাৰযোগ্য
(খ) এইবোৰ মৌলিক অধিকাৰ
(গ) এইবোৰ বিচাৰযোগ্য নহয় কিন্তু ৰাষ্ট্ৰক সামাজিক ন্যায়ৰ দিশত পথ দেখুৱায়
(ঘ) এইবোৰ কেৱল কেন্দ্ৰ চৰকাৰৰ বাবে প্ৰযোজ্য
উত্তৰঃ (গ) এইবোৰ বিচাৰযোগ্য নহয় কিন্তু ৰাষ্ট্ৰক সামাজিক ন্যায়ৰ দিশত পথ দেখুৱায়।
১১। ৮৬তম সাংবিধানিক সংশোধনীয়ে কোনটো অধিকাৰ প্ৰদান কৰিলে?
(ক) তথ্যৰ অধিকাৰ
(খ) খাদ্যৰ অধিকাৰ
(গ) শিক্ষাৰ অধিকাৰ (৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে)
(ঘ) সম্পত্তিৰ অধিকাৰ
উত্তৰঃ (গ) শিক্ষাৰ অধিকাৰ (৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে)।
১২। PIL মানে কি?
(ক) Private Interest Litigation
(খ) Public Interest Litigation
(গ) Political Interest Law
(ঘ) People’s International League
উত্তৰঃ (খ) Public Interest Litigation (জনস্বাৰ্থ মোকদ্দমা)।
১৩। নিম্নলিখিতবোৰৰ মধ্যে কোনটো মৌলিক অধিকাৰ প্ৰয়োগৰ উদাহৰণ নহয়?
(ক) বিহাৰৰ শ্ৰমিকসকলে পঞ্জাবত কাম কৰিবলৈ যোৱা
(খ) খ্ৰিষ্টান মিছনে বিদ্যালয় স্থাপন কৰা
(গ) পুৰুষ-মহিলা চৰকাৰী কৰ্মচাৰীয়ে সমান দৰমহা পোৱা
(ঘ) মাতা-পিতাৰ সম্পত্তি সন্তানে পোৱা
উত্তৰঃ (ঘ) মাতা-পিতাৰ সম্পত্তি সন্তানে পোৱা — এইটো উত্তৰাধিকাৰৰ বিষয়, মৌলিক অধিকাৰ নহয়।
১৪। ভাৰতীয় নাগৰিকৰ বাবে কোনটো স্বাধীনতা উপলব্ধ নহয়?
(ক) চৰকাৰৰ সমালোচনাৰ স্বাধীনতা
(খ) চৰকাৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে আন্দোলন কৰাৰ স্বাধীনতা
(গ) সশস্ত্ৰ বিপ্লৱত অংশ লোৱাৰ স্বাধীনতা
(ঘ) পেছা বাছনিৰ স্বাধীনতা
উত্তৰঃ (গ) সশস্ত্ৰ বিপ্লৱত অংশ লোৱাৰ স্বাধীনতা — এইটো সংবিধানে দিয়া স্বাধীনতা নহয়।
১৫। ভাৰতীয় সংবিধানত কোনটো অধিকাৰ আছে?
(ক) কামৰ অধিকাৰ
(খ) পৰ্যাপ্ত জীৱিকাৰ অধিকাৰ
(গ) নিজৰ সংস্কৃতি ৰক্ষা কৰাৰ অধিকাৰ
(ঘ) গোপনীয়তাৰ অধিকাৰ
উত্তৰঃ (গ) নিজৰ সংস্কৃতি ৰক্ষা কৰাৰ অধিকাৰ — সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষামূলক অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত (অনুচ্ছেদ ২৯)।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। অধিকাৰ বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ অধিকাৰ হ’ল ব্যক্তিৰ এনে যুক্তিসংগত দাবী যিবোৰ সমাজে স্বীকাৰ কৰে আৰু আইনে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
২। ভাৰতীয় সংবিধানে কেইটা মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে ছটা মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে: (১) সমতাৰ অধিকাৰ, (২) স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, (৩) শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ, (৪) ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, (৫) সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষামূলক অধিকাৰ, (৬) সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ।
৩। হেবিয়াছ কৰ্পাছ কি?
উত্তৰঃ হেবিয়াছ কৰ্পাছ হ’ল ন্যায়ালয়ে জাৰি কৰা এবিধ ৰিট যাৰ দ্বাৰা অবৈধভাৱে আটক কৰা ব্যক্তিক ন্যায়ালয়ত হাজিৰ কৰিবলৈ আৰু তাৰ বৈধতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ কৰ্তৃপক্ষক নিৰ্দেশ দিয়া হয়।
৪। NHRC কি?
উত্তৰঃ NHRC মানে হ’ল ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (National Human Rights Commission)। এই আয়োগে মানৱ অধিকাৰ লংঘনৰ অভিযোগ তদন্ত কৰে আৰু প্ৰতিকাৰৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।
৫। PIL কাক বলে?
উত্তৰঃ PIL মানে জনস্বাৰ্থ মোকদ্দমা (Public Interest Litigation)। যিকোনো নাগৰিকে অন্যৰ হৈ ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰিব পৰা এই প্ৰক্ৰিয়াই ন্যায়ৰ অধিকাৰ গণতান্ত্ৰিক কৰে।
৬। অস্পৃশ্যতা কোন মৌলিক অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত বিলুপ্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ অস্পৃশ্যতা সমতাৰ অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত (অনুচ্ছেদ ১৭) বিলুপ্ত কৰা হৈছে।
৭। শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰে কোনটো বয়সৰ তলৰ শিশুক বিপজ্জনক কামত নিযুক্তি নিষিদ্ধ কৰিছে?
উত্তৰঃ শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰে (অনুচ্ছেদ ২৪) ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানা, খনি বা অন্য বিপজ্জনক কামত নিযুক্তি নিষিদ্ধ কৰিছে।
৮। ৰাজ্য নীতিৰ নিৰ্দেশমূলক নীতি (DPSP) বিচাৰযোগ্য নে?
উত্তৰঃ নহয়। ৰাজ্য নীতিৰ নিৰ্দেশমূলক নীতিসমূহ বিচাৰযোগ্য নহয়, অৰ্থাৎ ইয়াৰ ভিত্তিত ন্যায়ালয়ত গোচৰ দাখিল কৰিব নোৱাৰি। তথাপি এইবোৰে ৰাষ্ট্ৰক সামাজিক ন্যায়ৰ পথত পৰিচালিত কৰে।
৯। ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰঃ ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ সংবিধানৰ ২৫-২৮ অনুচ্ছেদৰ অন্তৰ্গত।
১০। কছোভোৰ ঘটনাত কোন নেতাই অত্যাচাৰ চলাইছিল?
উত্তৰঃ কছোভোত চেৰ্বিয়াৰ শাসক মিলোছেভিচৰ নেতৃত্বত চেৰ্বিয়ান বাহিনীয়ে আলবেনীয় নাগৰিকসকলৰ ওপৰত অত্যাচাৰ চলাইছিল।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ছৌদি আৰৱৰ নাগৰিকসকলে কি ধৰণৰ অধিকাৰ বঞ্চিত?
উত্তৰঃ ছৌদি আৰৱত নাগৰিকসকলে বহুবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত। (১) তাত কোনো নিৰ্বাচন নহয়, বংশানুক্ৰমিক ৰজাই দেশ শাসন কৰে। (২) কোনো সংসদ বা ৰাজনৈতিক দল নাই। (৩) মিডিয়াই ৰজাৰ সমালোচনা কৰিব নোৱাৰে। (৪) ইছলাম ধৰ্ম বাধ্যতামূলক আৰু অন্য ধৰ্মৰ অনুশীলন নিষিদ্ধ। (৫) মহিলাসকলৰ অধিকাৰ অতি সীমিত — তেওঁলোকে পুৰুষ অভিভাৱকৰ অনুমতি নোলোৱাকৈ বহুবোৰ কাম কৰিব নোৱাৰে। এনে পৰিস্থিতিত মানুহে মৰ্যাদাৰে জীয়াই থকাৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত।
২। কছোভোৰ পৰিস্থিতি কেনেধৰণৰ আছিল? সেয়া কিয় উদ্বেগজনক?
উত্তৰঃ কছোভো চেৰ্বিয়াৰ অন্তৰ্গত এটা অঞ্চল য’ত আলবেনীয় ভাষী মুছলমানসকল সংখ্যাগৰিষ্ঠ আছিল। চেৰ্বিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি মিলোছেভিচে নির্বাচনত জয়লাভ কৰিছিল কিন্তু আলবেনীয় সংখ্যালঘুৰ বিৰুদ্ধে চেৰ্বিয়ান বাহিনীক লগাইছিল। চেৰ্বিয়ান সেনাই আলবেনীয়সকলক হত্যা কৰিছিল, তেওঁলোকৰ ঘৰ জ্বলাই দিছিল আৰু বলপূৰ্বকভাৱে ঠাই এৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল। ইয়াৰ উদ্বেগজনক দিশ হ’ল এই যে চেৰ্বিয়া এখন গণতান্ত্ৰিক দেশ আছিল, তথাপি সেই দেশতে সংখ্যালঘুৰ বিৰুদ্ধে গণহত্যা সংঘটিত হৈছিল। এই ঘটনাই প্ৰমাণ কৰে যে কেৱল গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচন যথেষ্ট নহয় — সকলো নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ নিশ্চিত কৰাটো অপৰিহাৰ্য।
৩। সমতাৰ অধিকাৰৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰঃ সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৪-১৮) ভাৰতীয় সংবিধানৰ এক মূল স্তম্ভ। ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তুসমূহ হ’ল: (১) আইনৰ সমক্ষত সমতা — সকলো নাগৰিক আইনৰ দৃষ্টিত সমান। (২) ধৰ্ম, বৰ্ণ, জাতি, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ। (৩) চৰকাৰী পদত নিযুক্তিত সকলো নাগৰিকৰ সমান সুযোগ। (৪) অস্পৃশ্যতা বিলুপ্তি (অনুচ্ছেদ ১৭) — অস্পৃশ্যতা আচৰণ কৰা দণ্ডনীয় অপৰাধ। (৫) উপাধি বিলুপ্তি (অনুচ্ছেদ ১৮) — ৰাষ্ট্ৰই সামৰিক বা শিক্ষামূলক উপাধি ব্যতিৰেকে অন্য উপাধি প্ৰদান নিষেধ। এই অধিকাৰে গণতন্ত্ৰৰ ভেটি স্বৰূপ আইনৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
৪। স্বাধীনতাৰ অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত কি কি স্বাধীনতা আছে?
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৯-২২) নাগৰিকক নিম্নলিখিত স্বাধীনতাসমূহ প্ৰদান কৰে: (১) বাক্ আৰু মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা। (২) শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমবেত হোৱাৰ স্বাধীনতা। (৩) সংঘ বা সংস্থা গঠন কৰাৰ স্বাধীনতা। (৪) ভাৰতৰ যিকোনো ঠাইলৈ চলাচল কৰাৰ স্বাধীনতা। (৫) ভাৰতৰ যিকোনো ঠাইত বাস কৰাৰ স্বাধীনতা। (৬) যিকোনো পেছা বা ব্যৱসায় কৰাৰ স্বাধীনতা। তদুপৰি অনুচ্ছেদ ২১-এ জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা দিয়ে। এই স্বাধীনতাসমূহ অসীমিত নহয় — জাতীয় নিৰাপত্তা, ৰাজহুৱা শৃংখলা আদিৰ কাৰণে যুক্তিসংগত সীমাবদ্ধতা আৰোপ কৰিব পাৰি।
৫। শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰে কাক সুৰক্ষা দিয়ে?
উত্তৰঃ শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৩-২৪) সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীক তিনিটা প্ৰধান শোষণৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা দিয়ে: (১) মানৱ পাচাৰ নিষিদ্ধ — মানুহ কেনা-বেচা, মহিলা আৰু শিশু পাচাৰ ইত্যাদি দণ্ডনীয় অপৰাধ। (২) বন্ধন শ্ৰম বা বেগাৰ নিষিদ্ধ — জোৰকৈ বা পাৰিশ্ৰমিক নিদিয়াকৈ কাম কৰোৱা নিষেধ। (৩) শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ — ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কামত নিয়োগ নিষেধ। এই অধিকাৰে দৰিদ্ৰ, অশিক্ষিত আৰু অসহায় মানুহক শক্তিশালীৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
৬। সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩২) অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ: (১) এই অধিকাৰে অন্য মৌলিক অধিকাৰসমূহৰ বলবৎকৰণৰ নিশ্চয়তা দিয়ে। অধিকাৰ লিখিত থাকিলেই নহয়, তাৰ বলবৎকৰণৰ ব্যৱস্থা থাকিলে হে ই অৰ্থপূৰ্ণ হয়। (২) মৌলিক অধিকাৰ লংঘন হ’লে নাগৰিকে সরাসৰি উচ্চতম ন্যায়ালয় বা উচ্চ ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰিব পাৰে। (৩) ন্যায়ালয়ে হেবিয়াছ কৰ্পাছ, মেন্ডেমাছ, প্ৰহিবিছন, চাৰ্ছিঅ’ৰাৰি, কো ৱাৰেন্টো ৰিট জাৰি কৰি অধিকাৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিব পাৰে। এই কাৰণতে ড° আম্বেদকাৰে ইয়াক সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি কৈছিল।
৭। ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (NHRC)ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (NHRC) মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ এক স্বায়ত্তশাসিত সংস্থা। ইয়াৰ মূল ভূমিকাসমূহ হ’ল: (১) মানৱ অধিকাৰ লংঘনৰ অভিযোগ তদন্ত কৰা। (২) চৰকাৰী বা আধা-চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ দ্বাৰা মানৱ অধিকাৰ লংঘনৰ গোচৰ চোৱা। (৩) প্ৰতিকাৰৰ পৰামৰ্শ দিয়া আৰু ক্ষতিপূৰণ দোষীক দিবলৈ চিফাৰিছ কৰা। (৪) মানৱ অধিকাৰ বিষয়ক সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা। তদন্ত কৰাৰ ক্ষমতা থাকিলেও NHRC নিজে দণ্ড দিব নোৱাৰে, কিন্তু ইয়াৰ সুপাৰিশ নৈতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ছটা মৌলিক অধিকাৰৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগত (অনুচ্ছেদ ১২-৩৫) ছটা মৌলিক অধিকাৰৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। এই অধিকাৰসমূহ হ’ল —
(১) সমতাৰ অধিকাৰ (Right to Equality) — অনুচ্ছেদ ১৪-১৮: এই অধিকাৰে ঘোষণা কৰে যে আইনৰ দৃষ্টিত সকলো নাগৰিক সমান। ধৰ্ম, বৰ্ণ, জাতি, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ। চৰকাৰী পদত নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত সকলোৰে সমান সুযোগ আছে। অস্পৃশ্যতা (অনুচ্ছেদ ১৭) বিলুপ্ত কৰা হৈছে আৰু উপাধি প্ৰদান (অনুচ্ছেদ ১৮) নিষিদ্ধ। এই অধিকাৰে “আইনৰ শাসন” প্ৰতিষ্ঠা কৰে — কোনো ব্যক্তি আইনৰ ঊৰ্ধ্বত নহয়।
(২) স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (Right to Freedom) — অনুচ্ছেদ ১৯-২২: এই অধিকাৰে বাক্-স্বাধীনতা, শান্তিপূৰ্ণ সমাবেশ, সংঘ গঠন, ভ্ৰমণ, বাসস্থান আৰু পেছা বাছনিৰ স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰে। অনুচ্ছেদ ২১-এ জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা দিয়ে। কেৱল আইনসম্মত পদ্ধতিৰে এই স্বাধীনতা সীমিত কৰিব পাৰি।
(৩) শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (Right Against Exploitation) — অনুচ্ছেদ ২৩-২৪: মানৱ পাচাৰ, বন্ধন শ্ৰম আৰু ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক বিপজ্জনক কামত নিযুক্তি নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। এই অধিকাৰে সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীক সুৰক্ষা দিয়ে।
(৪) ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (Right to Freedom of Religion) — অনুচ্ছেদ ২৫-২৮: প্ৰতিজন নাগৰিকে যিকোনো ধৰ্ম পালন, অনুশীলন আৰু প্ৰচাৰ কৰিব পাৰে। ভাৰত এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ দেশ — ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো নিজস্ব ধৰ্ম নাই।
(৫) সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষামূলক অধিকাৰ (Cultural and Educational Rights) — অনুচ্ছেদ ২৯-৩০: যিকোনো ভাষিক বা সাংস্কৃতিক সংখ্যালঘু গোষ্ঠীয়ে নিজৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে। সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে নিজস্ব শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন আৰু পৰিচালনা কৰিব পাৰে।
(৬) সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (Right to Constitutional Remedies) — অনুচ্ছেদ ৩২: এইটোকে ড° আম্বেদকাৰে সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি কৈছিল। মৌলিক অধিকাৰ লংঘন হ’লে নাগৰিকে সরাসৰি উচ্চতম ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰিব পাৰে আৰু ন্যায়ালয়ে বিভিন্ন ৰিট জাৰি কৰি অধিকাৰ বহাল কৰাব পাৰে। এই ছটা মৌলিক অধিকাৰ মিলিত হৈ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ভেটি গঠন কৰে।
২। ন্যায়ালয়ে জাৰি কৰা পাঁচবিধ ৰিটৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰৰ অধীনত উচ্চতম ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ে পাঁচবিধ ৰিট জাৰি কৰিব পাৰে। এই ৰিটসমূহ হ’ল —
(১) হেবিয়াছ কৰ্পাছ (Habeas Corpus): “তুমি শৰীৰটো হাজিৰ কৰা” — এই ৰিটে অবৈধভাৱে আটক কৰা ব্যক্তিক ন্যায়ালয়ত হাজিৰ কৰিবলৈ আৰু আটকৰ কাৰণ দেখুওৱাবলৈ কৰ্তৃপক্ষক নিৰ্দেশ দিয়ে। বৈধ কাৰণ দেখুৱাব নোৱাৰিলে বন্দীক মুক্তি দিব লাগে। ই ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সুৰক্ষা।
(২) মেন্ডেমাছ (Mandamus): “আমি আদেশ দিওঁ” — এই ৰিটে কোনো চৰকাৰী বিষয়া বা সংস্থাক নিজৰ আইনগত কৰ্তব্য সম্পাদন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। যদি কোনো বিষয়াই নিজৰ দায়িত্ব পালন নকৰে বা অৱহেলা কৰে, তেন্তে ন্যায়ালয়ে মেন্ডেমাছ জাৰি কৰিব পাৰে।
(৩) প্ৰহিবিছন (Prohibition): “নিষিদ্ধ” — এই ৰিটে নিম্ন আদালতক নিজৰ এখতিয়াৰৰ বাহিৰত গোচৰ বিচাৰ কৰাৰ পৰা বিৰত ৰাখে। যদি কোনো নিম্ন আদালত তাৰ এখতিয়াৰৰ বাহিৰত যায়, তেন্তে উচ্চ ন্যায়ালয়ে এই ৰিট জাৰি কৰি তাৰ কাৰ্যবিধি স্থগিত ৰাখিব পাৰে।
(৪) চাৰ্ছিঅ’ৰাৰি (Certiorari): “প্ৰমাণিত হওক” — এই ৰিটে নিম্ন আদালত বা প্ৰশাসনিক সংস্থাৰ অবৈধ বা ভুল আদেশ উচ্চ ন্যায়ালয়ে বাতিল কৰিব পাৰে। গোচৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছতো ভুল বিচাৰৰ বিৰুদ্ধে এই ৰিট দাখিল কৰিব পাৰি।
(৫) কো ৱাৰেন্টো (Quo Warranto): “কিহৰ অধিকাৰত?” — এই ৰিটে কোনো ব্যক্তিয়ে কোনো চৰকাৰী পদ দখল কৰিবৰ অধিকাৰ আছেনে নাই সেই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। যদি কোনো ব্যক্তিয়ে বেআইনীভাৱে কোনো পদত অধিষ্ঠিত হৈছে, তেন্তে তেওঁক সেই পদৰ পৰা আঁতৰাবলৈ এই ৰিট জাৰি কৰা হয়।
এই পাঁচবিধ ৰিটে মিলিত হৈ নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰৰ বলবৎকৰণৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী আইনী অস্ত্ৰ হিচাপে কাম কৰে।
৩। গণতন্ত্ৰ আৰু অধিকাৰৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰ আৰু অধিকাৰ অবিচ্ছেদ্যভাৱে জড়িত। গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত অধিকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে।
গণতন্ত্ৰৰ বাবে অধিকাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা: গণতন্ত্ৰ চলিবলৈ হ’লে নাগৰিকক ভোটদানৰ অধিকাৰ, মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, সংগঠন গঠনৰ অধিকাৰ আৰু বিৰোধিতাৰ অধিকাৰ থাকিব লাগে। এই অধিকাৰ নাথাকিলে নাগৰিকে শাসনত অংশগ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে আৰু গণতন্ত্ৰ নাম মাত্ৰতেই সীমিত হৈ পৰে।
অধিকাৰে সংখ্যালঘুক সুৰক্ষা দিয়ে: গণতন্ত্ৰত সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ মত প্ৰাধান্য পায়, কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এই নহয় যে সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ হৰণ হ’ব পাৰিব। মৌলিক অধিকাৰে সংখ্যালঘু ধৰ্মীয়, ভাষিক আৰু সাংস্কৃতিক গোষ্ঠীক সুৰক্ষা দিয়ে।
কছোভো আৰু অধিকাৰহীন গণতন্ত্ৰৰ পৰিণতি: কছোভোৰ উদাহৰণে দেখুৱায় যে কেৱল নিৰ্বাচন হ’লেই প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা নহয়। চেৰ্বিয়াত নিৰ্বাচন হৈছিল, কিন্তু আলবেনীয় সংখ্যালঘুৰ কোনো অধিকাৰ নাছিল। সেয়েহে প্ৰতিটো গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত সকলো নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ নিশ্চিত কৰাটো অপৰিহাৰ্য।
৪। অধিকাৰৰ বিস্তৃতি সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানত উল্লেখিত ছটা মৌলিক অধিকাৰৰ পৰিসৰ সময়ৰ সৈতে ক্ৰমাৎ বিস্তৃত হৈ আহিছে।
ন্যায়িক ব্যাখ্যাৰ জৰিয়তে বিস্তৃতি: উচ্চতম ন্যায়ালয়ে অনুচ্ছেদ ২১ (জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ)-ৰ ব্যাপক ব্যাখ্যা কৰিছে। ন্যায়ালয়ে ৰায় দিছে যে “জীৱন” মানে কেৱল শাৰীৰিক অস্তিত্ব নহয়, বৰং মৰ্যাদাৰে জীৱন যাপনৰ অধিকাৰ। ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে স্বাস্থ্যসম্মত পৰিৱেশৰ অধিকাৰ, জীৱিকাৰ অধিকাৰ, শিক্ষাৰ অধিকাৰ আদি।
আইনী বিস্তৃতি: (১) তথ্যৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৫ — নাগৰিকে চৰকাৰী তথ্য চাব পাৰে। (২) ৮৬তম সাংবিধানিক সংশোধনী (২০০২) — অনুচ্ছেদ ২১-কত ৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। (৩) গোপনীয়তাৰ অধিকাৰ — উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এই অধিকাৰকো মৌলিক অধিকাৰ বুলি স্বীকৃতি দিছে।
PIL আৰু NHRC-ৰ ভূমিকা: জনস্বাৰ্থ মোকদ্দমা (PIL) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ আয়োগ (NHRC)-এ সাধাৰণ নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত নতুন মাত্ৰা যোগ কৰিছে। ৰাজ্য নীতিৰ নিৰ্দেশমূলক নীতিসমূহে যদিও বিচাৰযোগ্য নহয়, তথাপি এইবোৰে ৰাষ্ট্ৰক ন্যায্য সমাজ গঠনৰ লক্ষ্যত পথ দেখুৱায়, যিবোৰ পৰোক্ষভাৱে অধিকাৰৰ পৰিসৰ বিস্তাৰত সহায় কৰে।
৫। গুৱানতানামো বে-ৰ পৰিস্থিতি কি? ই কি শিক্ষা দিয়ে?
উত্তৰঃ গুৱানতানামো বে হ’ল কিউবাৰ উপকূলত অৱস্থিত আমেৰিকাৰ নৌ-ঘাঁটিত স্থাপন কৰা এক বন্দী শিবিৰ। ২০০১ চনৰ ৯/১১ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পিছত আমেৰিকাই বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ প্ৰায় ৬০০ জনকো অধিক লোকক সন্ত্ৰাসবাদৰ সৈতে জড়িত বুলি অভিযোগ কৰি এই শিবিৰলৈ লৈ যায়।
অধিকাৰ লংঘনৰ উদাহৰণ: (১) এই বন্দীসকলক কোনো বিচাৰ নকৰাকৈ বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি আটক কৰি ৰখা হয়। (২) তেওঁলোকক আইনজীৱীৰ সাহায্য লোৱাৰ অধিকাৰ দিয়া হোৱা নাছিল। (৩) তেওঁলোকৰ ওপৰত শাৰীৰিক আৰু মানসিক অত্যাচাৰ চলোৱা হৈছিল। (৪) তেওঁলোকক দোষী বুলি প্ৰমাণ নোহোৱালৈকে নিৰ্দোষ বুলি গণ্য কৰাৰ নীতি মানা হোৱা নাছিল।
শিক্ষা: গুৱানতানামো বে-ৰ পৰিস্থিতিয়ে আমাক শিকায় যে (১) এমনকি শক্তিশালী গণতান্ত্ৰিক দেশতো ভয় আৰু নিৰাপত্তাৰ নামত মানৱ অধিকাৰ লংঘন হ’ব পাৰে। (২) আন্তৰ্জাতিক চাপ আৰু মানৱ অধিকাৰ সংস্থাসমূহৰ সজাগতা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। (৩) প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে — ৰাষ্ট্ৰীয়তা নিৰ্বিশেষে — ন্যায্য বিচাৰ লাভৰ অধিকাৰ আছে।
৬। তলত উল্লেখ কৰা উদাহৰণবোৰত কোনটো মৌলিক অধিকাৰ প্ৰয়োগ কৰা হৈছে নামকৰণ কৰা:
উত্তৰঃ
| উদাহৰণ | মৌলিক অধিকাৰ |
|---|---|
| ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰাৰ স্বাধীনতা | ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৫) |
| জীৱনৰ অধিকাৰ | স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২১) |
| অস্পৃশ্যতা বিলুপ্তি | সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৭) |
| বন্ধন শ্ৰম নিষিদ্ধ | শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৩) |
| সংখ্যালঘুৰ শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন | সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষামূলক অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩০) |
| অধিকাৰ লংঘনত ন্যায়ালয়লৈ যোৱা | সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩২) |
৭। মনোজৰ ঘটনাত কোনটো মৌলিক অধিকাৰ লংঘিত হৈছে বুলি ভাবা? কাৰণ দৰ্শাই উত্তৰ দিয়া।
উত্তৰঃ মনোজে ডাক্তৰী পঢ়িবলৈ এখন মেডিকেল কলেজত ভৰ্তি হ’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু কলেজ কৰ্তৃপক্ষই মনোজক ভৰ্তি ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে কাৰণ তেওঁ তলৰ বৰ্ণৰ। মনোজৰ এই ঘটনাত দুটা মৌলিক অধিকাৰ লংঘন হৈছে:
(১) সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৫): সংবিধানে বৰ্ণৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰিছে। মনোজক কেৱল তেওঁৰ বৰ্ণৰ কাৰণে প্ৰবেশৰ পৰা বঞ্চিত কৰাটো সংবিধানৰ সুস্পষ্ট লংঘন।
(২) সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৬): চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান বা চৰকাৰী পদত নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত সকলো নাগৰিকৰ সমান সুযোগ থাকিব লাগে। মনোজক তাৰ পৰা বঞ্চিত কৰাটো সংবিধান বিৰোধী।
মনোজে সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩২)-ৰ অধীনত উচ্চ ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰিব পাৰে আৰু NHRC-ত অভিযোগ দাখিল কৰিব পাৰে।
৮। মাধুৰীমাৰ ঘটনাত কোনটো মৌলিক অধিকাৰ লংঘিত হৈছে? কাৰণ দৰ্শাই উত্তৰ দিয়া।
উত্তৰঃ মাধুৰীমাই বিবাহৰ পিছতো নিজৰ পিতৃৰ পদবী ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰিছিল। কিন্তু সম্পত্তি পঞ্জীয়নৰ সময়ত ৰেজিষ্ট্ৰাৰে তেওঁক স্বামীৰ পদবী ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিলে। মাধুৰীমাৰ এই ঘটনাত নিম্নলিখিত মৌলিক অধিকাৰ লংঘিত হৈছে:
(১) সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৫): লিংগৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ। বিবাহৰ পিছত মহিলাক পদবী সলনি কৰিবলৈ বাধ্য কৰাটো লিংগ-ভিত্তিক বৈষম্য।
(২) স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৯): ব্যক্তিগত পছন্দৰ স্বাধীনতাৰ লংঘন। নিজৰ নাম বা পদবী কি ব্যৱহাৰ কৰিব তা বাছনি কৰাৰ স্বাধীনতা ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অংশ।
গতিকে মাধুৰীমাৰ দাবী সঠিক। তেওঁ নিজৰ পদবী ব্যৱহাৰ কৰাৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ ৰাখে আৰু ৰেজিষ্ট্ৰাৰৰ আচৰণ অসাংবিধানিক।
মৌলিক অধিকাৰসমূহৰ তালিকা
| ক্ৰমিক নং | মৌলিক অধিকাৰ | অনুচ্ছেদ | মূল বিষয়বস্তু |
|---|---|---|---|
| ১ | সমতাৰ অধিকাৰ | ১৪-১৮ | আইনৰ সমক্ষত সমতা, বৈষম্য নিষিদ্ধ, অস্পৃশ্যতা বিলুপ্তি |
| ২ | স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ | ১৯-২২ | বাক্-স্বাধীনতা, সমাবেশ, সংঘ, গতিবিধি, পেছা, জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতা |
| ৩ | শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ | ২৩-২৪ | মানৱ পাচাৰ, বন্ধন শ্ৰম আৰু শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ |
| ৪ | ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ | ২৫-২৮ | ধৰ্ম পালন, অনুশীলন আৰু প্ৰচাৰৰ অধিকাৰ |
| ৫ | সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষামূলক অধিকাৰ | ২৯-৩০ | সংখ্যালঘুৰ ভাষা-সংস্কৃতি সংৰক্ষণ আৰু শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপনৰ অধিকাৰ |
| ৬ | সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ | ৩২ | অধিকাৰ লংঘনত ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰাৰ অধিকাৰ — “হৃদয় আৰু আত্মা” |
ৰিটসমূহৰ তালিকা
| ৰিট | অৰ্থ | উদ্দেশ্য |
|---|---|---|
| হেবিয়াছ কৰ্পাছ | শৰীৰটো হাজিৰ কৰা | অবৈধ আটকৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা |
| মেন্ডেমাছ | আমি আদেশ দিওঁ | চৰকাৰী বিষয়াক কৰ্তব্য পালন কৰাবলৈ নিৰ্দেশ |
| প্ৰহিবিছন | নিষিদ্ধ | নিম্ন আদালতক এখতিয়াৰৰ বাহিৰত নিষেধ |
| চাৰ্ছিঅ’ৰাৰি | প্ৰমাণিত হওক | নিম্ন আদালতৰ ভুল আদেশ বাতিল |
| কো ৱাৰেন্টো | কিহৰ অধিকাৰত? | অবৈধ পদ দখলৰ বিৰুদ্ধে |