সাৰাংশ: গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত শাসকসকলে কিছুমান নিয়ম আৰু পদ্ধতি মানি চলিবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সৈতে আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ অধীনত কাম কৰিবলগীয়া হয়। চতুৰ্থ অধ্যায়ত গণতন্ত্ৰত তিনিটা মূল প্ৰতিষ্ঠান — আইনসভা, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকাৰ কাৰ্যনীতি আলোচনা কৰা হৈছে। ভাৰত চৰকাৰে ১৯৯০ চনৰ ১৩ আগষ্টত সামাজিক আৰু শিক্ষাগতভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ (SEBC) বাবে চৰকাৰী পদত ২৭ শতাংশ আসন সংৰক্ষণৰ এটি আদেশ জাৰি কৰে। মণ্ডল আয়োগৰ সুপাৰিছৰ ভিত্তিত জাৰি হোৱা এই আদেশক কেন্দ্ৰ কৰি দেশজুৰি তীব্ৰ বিতৰ্ক আৰু প্ৰতিবাদ হয়। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ১৯৯২ চনত আদেশটো বৈধ বুলি ঘোষণা কৰি কিছু সংশোধন আনিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। এই ঘটনাই দেখুৱাই যে কিদৰে সংসদ, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকাই একলগে কাম কৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু ৰূপায়ণ কৰে।

ভাৰতীয় সংসদ হৈছে দেশৰ সৰ্বোচ্চ আইন প্ৰণয়নকাৰী সংস্থা। ই দুটা সদনেৰে গঠিত — লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা। লোকসভাৰ সদস্যসকল জনগণে প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত কৰে আৰু ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকল পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হয়। সংসদে আইন প্ৰণয়ন কৰে, চৰকাৰৰ বাজেট অনুমোদন কৰে, কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে আৰু জনহিতৰ বিষয়সমূহত বিতৰ্ক-আলোচনা কৰে। ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা (প্ৰধানমন্ত্ৰী, মন্ত্ৰীসভা) আৰু স্থায়ী কাৰ্যপালিকা (অসামৰিক সেৱা) একলগে কাম কৰে। প্ৰধানমন্ত্ৰী হৈছে চৰকাৰৰ মূৰব্বী। লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা পোৱা দলৰ নেতাক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। ৰাষ্ট্ৰপতি হৈছেন ৰাষ্ট্ৰৰ মূৰব্বী, কিন্তু তেওঁ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ পৰামৰ্শ অনুযায়ী কাম কৰে।

ভাৰতীয় ন্যায়পালিকা বিশ্বৰ অন্যতম শক্তিশালী ন্যায়পালিকা। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নেতৃত্বত গঠিত ভাৰতীয় ন্যায়পালিকা বিধানসভা আৰু কাৰ্যপালিকাৰ পৰা স্বাধীন। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সংবিধান ব্যাখ্যা কৰে, সংবিধানৰ পৰিপন্থী আইন বা কাৰ্যকে অবৈধ ঘোষণা কৰিব পাৰে, ৰাজ্যসমূহৰ মাজত বা কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা বিবাদ নিষ্পত্তি কৰে আৰু নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰিবলৈ বিচাৰকসকলক সহজে আঁতৰাব নোৱাৰা হয়।

Summary: In a democracy, rulers must follow rules and procedures and work with and within institutions. Chapter 4 discusses the functioning of three key institutions — the Legislature, the Executive, and the Judiciary — in India’s democracy. On August 13, 1990, the Government of India issued an Office Memorandum reserving 27% of vacancies in civil posts and services for Socially and Educationally Backward Classes (SEBC), based on the recommendations of the Mandal Commission. This order triggered nationwide controversy and protests. The Supreme Court, in 1992, upheld the order as constitutional but directed the government to modify certain aspects. This landmark case illustrates how Parliament, the Executive, and the Judiciary interact in a democracy to make and implement major policy decisions.

The Indian Parliament is the supreme law-making body of the country. It consists of two Houses — the Lok Sabha (House of the People) and the Rajya Sabha (Council of States). Members of the Lok Sabha are directly elected by the people, while members of the Rajya Sabha are indirectly elected. Parliament makes laws, approves the government’s budget, controls the executive, and debates matters of public interest. The Political Executive (Prime Minister and Council of Ministers) and the Permanent Executive (civil servants) work together to run the administration. The Prime Minister is the head of the government. The leader of the party or coalition that commands a majority in the Lok Sabha is appointed Prime Minister by the President. The President is the constitutional head of state but acts on the advice of the Council of Ministers.

The Indian Judiciary is among the most powerful in the world. It is independent of the Legislature and the Executive. The Supreme Court, at the apex of the judicial hierarchy, interprets the Constitution, can declare laws or executive actions unconstitutional, settles disputes between states or between states and the Centre, and protects the fundamental rights of citizens. Judicial independence is protected by making it very difficult to remove judges — no Supreme Court judge has ever been removed through the impeachment process. Citizens can approach courts if their rights are violated, and public interest litigation (PIL) allows any citizen to petition the courts against government actions that harm public interest.

---

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি কোন?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হৈছেন ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰৰ মূৰব্বী (Head of State)।

২। ভাৰতীয় সংসদ কেইটা সদনেৰে গঠিত?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংসদ দুটা সদনেৰে গঠিত — লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা।

৩। লোকসভাক অন্য কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰঃ লোকসভাক ‘হাউছ অৱ দ্য পিপল’ বা জনসদন নামেৰে জনা যায়।

৪। ৰাজ্যসভাক অন্য কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰঃ ৰাজ্যসভাক ‘কাউন্সিল অৱ ষ্টেটছ’ বা ৰাজ্যসদন নামেৰে জনা যায়।

৫। ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে।

৬। ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা কি?

উত্তৰঃ গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনৰ মাধ্যমত নিৰ্বাচিত হৈ চৰকাৰ পৰিচালনা কৰা প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসকলকে ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা বোলে।

৭। স্থায়ী কাৰ্যপালিকা কি?

উত্তৰঃ অসামৰিক সেৱকসকল (আমোলা) যিসকল চৰকাৰ পৰিবৰ্তন হলেও পদত থাকে, তেওঁলোককে স্থায়ী কাৰ্যপালিকা বোলে।

৮। মণ্ডল আয়োগ কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ মণ্ডল আয়োগ ১৯৭৯ চনত গঠন কৰা হৈছিল।

৯। OBC সংৰক্ষণ আদেশ কেতিয়া জাৰি কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ OBC (SEBC) সংৰক্ষণ আদেশ ১৯৯০ চনৰ ১৩ আগষ্টত জাৰি কৰা হৈছিল।

১০। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ মূৰব্বীজনক কি বোলে?

উত্তৰঃ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ মূৰব্বীজনক ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ (Chief Justice of India) বোলে।

১১। সংসদত বিল পাছ হওঁতে কাৰ অনুমোদন লাগে?

উত্তৰঃ সংসদত বিল পাছ হওঁতে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন লাগে।

১২। ন্যায়িক পৰ্যালোচনা (Judicial Review) কি?

উত্তৰঃ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ সংবিধানৰ পৰিপন্থী আইন বা কাৰ্যক অবৈধ ঘোষণা কৰাৰ ক্ষমতাকে ন্যায়িক পৰ্যালোচনা বোলে।

১৩। কেবিনেট (Cabinet) মানে কি?

উত্তৰঃ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ ভিতৰৰ প্ৰায় ২০ জন জ্যেষ্ঠ মন্ত্ৰীৰে গঠিত গোটটোকে কেবিনেট বোলে। এই কেবিনেটে মূল নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে।

১৪। জনস্বাৰ্থ মোকৰ্দমা (PIL) কি?

উত্তৰঃ চৰকাৰৰ কোনো কাৰ্যই জনসাধাৰণৰ স্বাৰ্থ ক্ষুণ্ণ কৰিলে যিকোনো নাগৰিকে ন্যায়ালয়ত আবেদন জনাব পৰা পদ্ধতিকে জনস্বাৰ্থ মোকৰ্দমা (PIL) বোলে।

১৫। লোকসভাৰ সদস্য হ’বলৈ নূন্যতম বয়স কিমান?

উত্তৰঃ লোকসভাৰ সদস্য হ’বলৈ নূন্যতম বয়স ২৫ বছৰ।

---

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। সংসদৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? (Why do we need Parliament?)

উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত জনগণৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ গঠনৰ বাবে সংসদৰ প্ৰয়োজন। সংসদৰ গুৰুত্ব নিম্নলিখিত কাৰণত —

• সংসদে জনগণৰ পক্ষে দেশৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন কৰে।
• সংসদে চৰকাৰৰ বাজেট অনুমোদন দিয়ে আৰু চৰকাৰী ব্যয়ৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে।
• সংসদে কাৰ্যপালিকাৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে আৰু সংখ্যালঘুৰ আস্থা হেৰুৱালে মন্ত্ৰীসভাক ক্ষমতাচ্যুত কৰিব পাৰে।
• সংসদ হৈছে জনসাধাৰণৰ সমস্যা আৰু দাবী উত্থাপনৰ সৰ্বোচ্চ মঞ্চ।
• সংসদীয় আলোচনাই চৰকাৰী সিদ্ধান্তক প্ৰভাৱিত কৰে আৰু চৰকাৰক কাৰ্য গ্ৰহণত বাধ্য কৰিব পাৰে।

২। লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

বিষয়	লোকসভা	ৰাজ্যসভা
নিৰ্বাচন পদ্ধতি	প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন (জনগণে সৰাসৰি ভোট দিয়ে)	পৰোক্ষ নিৰ্বাচন (বিধানসভাৰ সদস্যসকলে ভোট দিয়ে)
ক্ষমতা	অধিক ক্ষমতাশালী; ধন বিধেয়কত চূড়ান্ত ক্ষমতা	তুলনামূলকভাৱে কম ক্ষমতা
মন্ত্ৰীসভা নিয়ন্ত্ৰণ	লোকসভাৰ আস্থা হেৰুৱালে মন্ত্ৰীসভা পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়	মন্ত্ৰীসভাক আঁতৰাব নোৱাৰে
কাৰ্যকাল	সাধাৰণতে ৫ বছৰ	স্থায়ী সদন; ৬ বছৰীয়া কাৰ্যকালত ১/৩ সদস্য প্ৰতি ২ বছৰৰ মূৰত অৱসৰ লয়

৩। ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা আৰু স্থায়ী কাৰ্যপালিকাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

বিষয়	ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা	স্থায়ী কাৰ্যপালিকা
গঠন	নিৰ্বাচিত মন্ত্ৰীসকল (প্ৰধানমন্ত্ৰী, মন্ত্ৰীসভা)	অসামৰিক সেৱক (IAS, IPS আদি)
নিযুক্তি	নিৰ্বাচনৰ মাধ্যমত ক্ষমতাপ্ৰাপ্ত	পৰীক্ষাৰ মাধ্যমত নিযুক্তিপ্ৰাপ্ত
কাৰ্যকাল	নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে; চৰকাৰ পৰিবৰ্তনত পদ হেৰায়	দীৰ্ঘমিয়াদী; চৰকাৰ পৰিবৰ্তনত পদ নাযায়
কাৰ্য	নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু সামগ্ৰিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে	নীতি ৰূপায়ণ কৰে; কাৰিকৰী পৰামৰ্শ দিয়ে
দায়বদ্ধতা	জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ	মন্ত্ৰীসকলৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ

৪। প্ৰধানমন্ত্ৰীক জনগণে সৰাসৰি নিৰ্বাচন নকৰাৰ কাৰণ কি?

উত্তৰঃ ভাৰতে সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে। এই ব্যৱস্থাত প্ৰধানমন্ত্ৰীক জনগণে সৰাসৰি নিৰ্বাচন নকৰে। কাৰণসমূহ হৈছে —

• সংসদীয় ব্যৱস্থাত লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা পোৱা দলৰ নেতাকেই প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে সংখ্যাগৰিষ্ঠ জনমতৰ প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিতভাৱে কৰে।
• সৰাসৰি নিৰ্বাচন হলে প্ৰধানমন্ত্ৰী লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ পৰা স্বাধীন হৈ পৰিব পাৰে, যি তেওঁক স্বেচ্ছাচাৰী বা শক্তিহীন কৰিব পাৰে।
• সংসদীয় ব্যৱস্থাত প্ৰধানমন্ত্ৰী সদায় সংসদৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ থাকে আৰু লোকসভাৰ আস্থা হেৰুৱালে পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ ফলত গণতান্ত্ৰিক দায়বদ্ধতা নিশ্চিত হয়।

৫। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতি ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰৰ মূৰব্বী। তেওঁৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী তলত আলোচনা কৰা হৈছে —

• নিযুক্তিৰ ক্ষমতা: ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰধানমন্ত্ৰী, মুখ্য ন্যায়াধীশ, উচ্চতম আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰকসকল, ৰাজ্যপাল, নিৰ্বাচন আয়ুক্ত আদি নিযুক্তি দিয়ে।
• আইনী ক্ষমতা: সংসদে পাছ কৰা সকলো বিল আইনত পৰিণত হ’বলৈ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ স্বাক্ষৰ প্ৰয়োজন। তেওঁ বিল পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ঘূৰাই দিব পাৰে।
• সামৰিক ক্ষমতা: ৰাষ্ট্ৰপতি ভাৰতীয় সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ সৰ্বোচ্চ সেনাপতি।
• জৰুৰীকালীন ক্ষমতা: জাতীয় জৰুৰী অৱস্থা (ধাৰা ৩৫২), ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন (ধাৰা ৩৫৬/৩৬৫) আৰু আৰ্থিক জৰুৰী অৱস্থা (ধাৰা ৩৬০) ঘোষণা কৰিব পাৰে।
• সীমাবদ্ধতা: ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মন্ত্ৰী পৰিষদৰ পৰামৰ্শ অনুযায়ী কাম কৰে। তেওঁ মূলতঃ নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা।

৬। প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী হৈছেন ভাৰত চৰকাৰৰ প্ৰকৃত মূৰব্বী। তেওঁৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী হৈছে —

• প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে কেবিনেটৰ সভাপতিত্ব কৰে আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতিগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে।
• বিভিন্ন মন্ত্ৰালয়ৰ মাজত সমন্বয় সাধন কৰে আৰু চৰকাৰৰ কাৰ্যক্ৰমৰ তদাৰখ কৰে।
• মন্ত্ৰীসকলৰ বিভাগ নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু প্ৰয়োজনত পুনৰ বিতৰণ কৰিব পাৰে।
• মন্ত্ৰীসকলক নিযুক্তি দিয়ে আৰু বৰখাস্ত কৰিব পাৰে।
• সংসদত চৰকাৰৰ নীতি উপস্থাপন কৰে।
• আন্তৰ্জাতিক বিষয়ত দেশৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

৭। OBC সংৰক্ষণ বিতৰ্কৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ১৯৭৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে দ্বিতীয় পিছপৰা শ্ৰেণী আয়োগ (মণ্ডল আয়োগ) গঠন কৰিছিল। এই আয়োগে ১৯৮০ চনত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰি চৰকাৰী চাকৰিত সামাজিক আৰু শিক্ষাগতভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবে ২৭ শতাংশ আসন সংৰক্ষণৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ১৯৮৯ চনৰ নিৰ্বাচনত জনতা দলে এই সংৰক্ষণ ৰূপায়ণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। ভিপি চিঙৰ নেতৃত্বত গঠিত চৰকাৰে ১৯৯০ চনৰ ১৩ আগষ্টত এই বাবদ এটা আদেশপত্ৰ জাৰি কৰে।

এই আদেশৰ ফলত দেশজুৰি তীব্ৰ প্ৰতিবাদ হয়। কিছু লোকে আদালতত এই আদেশকে প্ৰত্যাহ্বান জনায়। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ১৯৯২ চনত ইন্দিৰা চাহনি বনাম ভাৰত সংঘ গোচৰত এই আদেশটো বৈধ বুলি ৰায় দিয়ে। কিন্তু ন্যায়ালয়ে কিছু সংশোধন কৰিবলৈ আৰু সম্পন্ন পৰিয়ালৰ (Creamy Layer) লোকসকলক এই সুবিধাৰ পৰা বাদ দিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। এই নিৰ্দেশ মানি ১৯৯৩ চনৰ ৮ ছেপ্টেম্বৰত সংশোধিত আদেশপত্ৰ জাৰি কৰা হয়। এই ঘটনাই দেখুৱায় যে কিদৰে সংসদ, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকা পৰস্পৰৰ সৈতে মিলি কাম কৰে।

৮। ভাৰতীয় ন্যায়পালিকা স্বাধীন কিয়? ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা কেনেকৈ নিশ্চিত কৰা হৈছে?

উত্তৰঃ সকলো মানুহ সমান। কিন্তু বিবাদ নিষ্পত্তিৰ বাবে এনে এটা নিৰপেক্ষ সংস্থাৰ প্ৰয়োজন যি বিধানসভা বা কাৰ্যপালিকাৰ প্ৰভাৱৰ বাহিৰত থাকে। তেনে ক্ষেত্ৰত ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতাই ন্যায্য ৰায় প্ৰদান নিশ্চিত কৰে। ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা নিম্নলিখিতভাৱে নিশ্চিত কৰা হৈছে —

• অপসাৰণ পদ্ধতি: বিচাৰকসকলক সহজে আঁতৰাব নোৱাৰি। তেওঁলোকক সংসদৰ উভয় সদনত দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে মহাঅভিযোগ (Impeachment) প্ৰক্ৰিয়াৰে হে আঁতৰাব পৰা যায়। এতিয়ালৈকে কোনো উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰকক এই প্ৰক্ৰিয়াৰে আঁতৰোৱা হোৱা নাই।
• বেতন নিৰ্ধাৰণ: বিচাৰকসকলৰ বেতন-ভাট্টা সংসদে ভোট দি কাটিব নোৱাৰে; ই সঞ্চিত তহবিলৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ আহে।
• অৱসৰৰ পিছত বিধি-নিষেধ: উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰকসকলে অৱসৰৰ পিছত কোনো আদালতত মোকৰ্দমা লড়িব নোৱাৰে।
• নিযুক্তি পদ্ধতি: বিচাৰকসকলক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে জ্যেষ্ঠতা আৰু জ্যেষ্ঠ বিচাৰকসকলৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত নিযুক্তি দিয়ে, যিটো প্ৰক্ৰিয়া নিৰপেক্ষ।

---

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

১। ভাৰতীয় সংসদৰ গঠন আৰু কাৰ্যাৱলী বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংসদ হৈছে দেশৰ সৰ্বোচ্চ আইনসভা। ই তিনিটা উপাদানেৰে গঠিত — ৰাষ্ট্ৰপতি, লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা।

লোকসভা (Lok Sabha): লোকসভা হৈছে সংসদৰ নিম্নসদন। ইয়াৰ সদস্যসকল প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত জনগণে প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰে। লোকসভাৰ সৰ্বোচ্চ সদস্য সংখ্যা ৫৫২ জন (বৰ্তমান ৫৪৩ জন নিৰ্বাচিত)। লোকসভাৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে পাঁচ বছৰ। লোকসভাই ধন বিধেয়কত চূড়ান্ত ক্ষমতা ৰাখে আৰু মন্ত্ৰীসভাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

ৰাজ্যসভা (Rajya Sabha): ৰাজ্যসভা হৈছে সংসদৰ উচ্চসদন। ইয়াৰ সদস্যসকল ৰাজ্যসমূহৰ বিধানসভাৰ সদস্যসকলে পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰে। ৰাজ্যসভাৰ সৰ্বোচ্চ সদস্য সংখ্যা ২৫০ জন। ৰাজ্যসভা হৈছে স্থায়ী সদন; ইয়াক কেতিয়াও ভংগ কৰা নহয়। প্ৰতি দুই বছৰৰ মূৰত এক-তৃতীয়াংশ সদস্য অৱসৰ লয়। ৰাজ্যৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰাত ৰাজ্যসভাৰ বিশেষ ভূমিকা আছে।

সংসদৰ কাৰ্যাৱলী:

• আইন প্ৰণয়ন: সংসদ হৈছে দেশৰ সৰ্বোচ্চ আইন প্ৰণয়নকাৰী সংস্থা। সংসদীয় তালিকা আৰু সমবৰ্তী তালিকাৰ বিষয়সমূহত সংসদে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
• আৰ্থিক নিয়ন্ত্ৰণ: চৰকাৰৰ বাজেট প্ৰতি বছৰ সংসদত উপস্থাপন আৰু অনুমোদন কৰা হয়। লোকসভাৰ অনুমোদন নহলে চৰকাৰে এক পইছাও ব্যয় কৰিব নোৱাৰে।
• কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: সংসদে প্ৰশ্নকাল, মনোযোগ আকৰ্ষণী প্ৰস্তাৱ, অনাস্থা প্ৰস্তাৱ আদিৰ জৰিয়তে কাৰ্যপালিকাক জবাবদিহি কৰিব পাৰে।
• সংবিধান সংশোধন: সংসদে নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতিৰে সংবিধান সংশোধন কৰিব পাৰে।
• বিতৰ্ক-আলোচনা: জনসাধাৰণৰ স্বাৰ্থৰ বিষয়সমূহত সংসদত বিতৰ্ক আৰু আলোচনা হয়। এই আলোচনাই চৰকাৰী সিদ্ধান্তক প্ৰভাৱিত কৰে।

২। ভাৰতীয় কাৰ্যপালিকাৰ বিভিন্ন স্তৰ আৰু তেওঁলোকৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতৰ কাৰ্যপালিকাক দুটা প্ৰধান ভাগত ভগোৱা হয় — ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা আৰু স্থায়ী কাৰ্যপালিকা।

(ক) ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা:

ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকাত নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকল অন্তৰ্ভুক্ত। এওঁলোক হৈছে প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসভা। ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকাৰ প্ৰধান স্তৰসমূহ হৈছে —

• প্ৰধানমন্ত্ৰী: লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা পোৱা দল বা মৈত্ৰীজোঁটৰ নেতাক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। প্ৰধানমন্ত্ৰী চৰকাৰৰ প্ৰকৃত মূৰব্বী।
• কেবিনেট মন্ত্ৰী: প্ৰায় ২০ জন জ্যেষ্ঠ মন্ত্ৰী যিসকলে প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ সৈতে কেবিনেট গঠন কৰে। এওঁলোক গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্ত্ৰালয়ৰ মূৰব্বী।
• স্বাধীন দায়িত্বত ৰাজ্যমন্ত্ৰী: এওঁলোকে তুলনামূলকভাৱে সৰু মন্ত্ৰালয়ৰ দায়িত্ব পালন কৰে।
• ৰাজ্যমন্ত্ৰী: এওঁলোকে কেবিনেট মন্ত্ৰীক সহায় কৰে।

কেবিনেটৰ বৈঠকতে সামগ্ৰিক নীতিগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়। মন্ত্ৰীসভাই সংসদৰ প্ৰতি সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ। সংসদে অনাস্থা প্ৰকাশ কৰিলে গোটেই মন্ত্ৰীসভাই পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়।

(খ) স্থায়ী কাৰ্যপালিকা:

অসামৰিক সেৱকসকলে স্থায়ী কাৰ্যপালিকা গঠন কৰে। এওঁলোক IAS (ভাৰতীয় প্ৰশাসনিক সেৱা), IPS (ভাৰতীয় আৰক্ষী সেৱা) আদি বিভিন্ন সেৱাৰ বিষয়া। এওঁলোক প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ মাধ্যমত নিযুক্তিপ্ৰাপ্ত হয় আৰু চৰকাৰ পৰিবৰ্তন হলেও পদত থাকে। অসামৰিক সেৱকসকলে চৰকাৰৰ নীতিসমূহ ৰূপায়ণ কৰে, কাৰিকৰী পৰামৰ্শ দিয়ে আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলী চলায়। প্ৰতিটো মন্ত্ৰালয়ত এজন সচিব (অসামৰিক সেৱক) থাকে যি মন্ত্ৰীক সহায় কৰে।

ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ভূমিকা: ৰাষ্ট্ৰপতি হৈছেন ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰৰ মূৰব্বী। তেওঁ নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা হিচাপে কাম কৰে। সকলো চৰকাৰী কাৰ্যাৱলী ৰাষ্ট্ৰপতিৰ নামত পৰিচালিত হয় যদিও প্ৰকৃত সিদ্ধান্ত মন্ত্ৰীসভাই গ্ৰহণ কৰে।

৩। ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাৰ গঠন, ক্ষমতা আৰু স্বাধীনতা সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় ন্যায়পালিকা বিশ্বৰ অন্যতম শক্তিশালী ন্যায়পালিকা। ই এটা সংহত ন্যায়িক ব্যৱস্থা গঠন কৰে।

ন্যায়পালিকাৰ গঠন:

• উচ্চতম ন্যায়ালয় (Supreme Court): নতুন দিল্লীত অৱস্থিত। ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ (Chief Justice of India) ইয়াৰ মূৰব্বী। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সকলো অধীনস্থ আদালতৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে।
• উচ্চ ন্যায়ালয় (High Court): প্ৰতিটো ৰাজ্যত উচ্চ ন্যায়ালয় আছে। উচ্চ ন্যায়ালয় ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ আদালত।
• জিলা আৰু অধীনস্থ আদালত: জিলা পৰ্যায়ৰ আদালতসমূহ জিলা বিচাৰকৰ অধীনত পৰিচালিত হয়।

উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী:

• মৌলিক এখতিয়াৰ (Original Jurisdiction): কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজৰ বিবাদ, বা দুই বা তাতোধিক ৰাজ্যৰ মাজৰ বিবাদ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সৰাসৰি শুনিব পাৰে।
• আপিল এখতিয়াৰ (Appellate Jurisdiction): উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে উচ্চতম ন্যায়ালয়ত আপিল কৰিব পৰা যায়।
• ন্যায়িক পৰ্যালোচনা (Judicial Review): সংসদে প্ৰণীত আইন বা কাৰ্যপালিকাৰ কাৰ্য সংবিধানৰ পৰিপন্থী হলে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সেইবোৰ বাতিল ঘোষণা কৰিব পাৰে।
• মৌলিক অধিকাৰৰ সুৰক্ষা: নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ হনন হলে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰিট জাৰি কৰি সুৰক্ষা দিব পাৰে।
• সংবিধান ব্যাখ্যা: সংবিধানৰ যিকোনো বিষয়ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ব্যাখ্যাই চূড়ান্ত।
• জনস্বাৰ্থ মোকৰ্দমা (PIL): যিকোনো নাগৰিকে ৰাজহুৱা স্বাৰ্থৰ বিষয়ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ত সৰাসৰি আবেদন জনাব পাৰে।

ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা:

ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতাই গণতন্ত্ৰৰ এটা মূল স্তম্ভ। ভাৰতত ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা নিম্নলিখিতভাৱে নিশ্চিত কৰা হৈছে —

• বিচাৰকসকলক কাৰ্যপালিকাৰ প্ৰভাৱৰ বাহিৰত ৰখা হয়।
• বিচাৰকসকলক সহজে আঁতৰাব নোৱাৰি; মহাঅভিযোগ পদ্ধতি অতি জটিল।
• বিচাৰকসকলৰ বেতন-ভাট্টা সংসদৰ ভোটৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়।
• অৱসৰৰ পিছত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰকসকলে ভাৰতৰ কোনো আদালতত মোকৰ্দমা লড়িব নোৱাৰে।
• বিচাৰকসকলৰ নিযুক্তি প্ৰক্ৰিয়া স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ।

ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাই সাম্প্ৰতিক দশকসমূহত জনস্বাৰ্থ ৰক্ষাত সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। পৰিবেশ সুৰক্ষা, মানৱাধিকাৰ, দুৰ্নীতি নিৰোধ আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ন্যায়ালয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰায় প্ৰদান কৰিছে।

৪। পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনী প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ দিয়া।

প্ৰশ্ন ১। তুমি যদি ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱা, তেন্তে তলত দিয়া কোনটো সিদ্ধান্ত তুমি নিজে ল’ব পাৰিবা?
(ক) তোমাৰ পছন্দৰ লোকক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে বাচনি কৰিব পাৰিবা
(খ) লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থকা প্ৰধানমন্ত্ৰীক বৰখাস্ত কৰিব পাৰিবা
(গ) উভয় সদনে পাছ কৰা বিল পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ঘূৰাই পঠাবা পাৰিবা
(ঘ) তোমাৰ পছন্দৰ নেতাসকলক মন্ত্ৰী পৰিষদলৈ নিযুক্তি দিব পাৰিবা

উত্তৰঃ (গ) উভয় সদনে পাছ কৰা বিল পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ঘূৰাই পঠাবা পাৰিবা।

ব্যাখ্যাঃ ৰাষ্ট্ৰপতি নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা আৰু মন্ত্ৰী পৰিষদৰ পৰামৰ্শ অনুযায়ী কাম কৰিবলগীয়া হয়। (ক) অনুসাৰে তেওঁ নিজৰ পছন্দৰ লোকক প্ৰধানমন্ত্ৰী কৰিব নোৱাৰে — লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাপ্ৰাপ্ত দলৰ নেতাকহে কৰিব লাগে। (খ) অনুসাৰে লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থকা প্ৰধানমন্ত্ৰীক বৰখাস্ত কৰিব নোৱাৰে। (ঘ) অনুসাৰে নিজৰ পছন্দৰ লোকক মন্ত্ৰী কৰিব নোৱাৰে — প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে মন্ত্ৰীসকলৰ নামৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। কিন্তু (গ) অনুসাৰে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সংসদে পাছ কৰা বিল পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ঘূৰাই দিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ২। তলৰ কোনজন ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকাৰ অংশ?
(ক) জিলা উপায়ুক্ত
(খ) স্বৰাষ্ট্ৰ মন্ত্ৰালয়ৰ সচিব
(গ) স্বৰাষ্ট্ৰমন্ত্ৰী
(ঘ) আৰক্ষীৰ মহা-পৰিচালক

উত্তৰঃ (গ) স্বৰাষ্ট্ৰমন্ত্ৰী।

ব্যাখ্যাঃ স্বৰাষ্ট্ৰমন্ত্ৰী হৈছেন এজন নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি তথা মন্ত্ৰীসভাৰ সদস্য, গতিকে তেওঁ ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকাৰ অংশ। বাকী তিনিজন (জিলা উপায়ুক্ত, সচিব, আৰক্ষীৰ মহা-পৰিচালক) হৈছেন অসামৰিক সেৱক, অৰ্থাৎ স্থায়ী কাৰ্যপালিকাৰ অংশ।

প্ৰশ্ন ৩। ন্যায়পালিকা সম্পৰ্কে তলৰ কোনটো মন্তব্য ভুল?
(ক) সংসদে পাছ কৰা প্ৰতিটো আইনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ অনুমোদন প্ৰয়োজন
(খ) সংবিধানৰ বিৰুদ্ধ হলে ন্যায়পালিকাই আইন বাতিল কৰিব পাৰে
(গ) ন্যায়পালিকা কাৰ্যপালিকাৰ পৰা স্বাধীন
(ঘ) অধিকাৰ লংঘন হলে যিকোনো নাগৰিকে আদালতৰ দ্বাৰস্থ হ’ব পাৰে

উত্তৰঃ (ক) সংসদে পাছ কৰা প্ৰতিটো আইনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ অনুমোদন প্ৰয়োজন — এই মন্তব্যটো ভুল।

ব্যাখ্যাঃ সংসদে পাছ কৰা আইনসমূহত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ আগতীয়া অনুমোদনৰ প্ৰয়োজন নাই। ন্যায়পালিকাই পিছলৈ ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ মাধ্যমত পৰীক্ষা কৰে যে আইনসমূহ সংবিধানসম্মত নে নহয়।

প্ৰশ্ন ৪। দেশৰ বিদ্যমান আইনত কোনে পৰিবৰ্তন আনিব পাৰে?
(ক) উচ্চতম ন্যায়ালয়
(খ) ৰাষ্ট্ৰপতি
(গ) প্ৰধানমন্ত্ৰী
(ঘ) সংসদ

উত্তৰঃ (ঘ) সংসদ।

ব্যাখ্যাঃ কেৱল সংসদেহে দেশৰ আইন প্ৰণয়ন, সংশোধন বা বাতিল কৰিব পাৰে। ন্যায়পালিকাই আইনৰ ব্যাখ্যা কৰে, প্ৰয়োগ কৰে কিন্তু পৰিবৰ্তন কৰিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৫। তলৰ সংবাদ প্ৰসংগসমূহক উপযুক্ত মন্ত্ৰালয়ৰ সৈতে মিলাওক:

সংবাদ প্ৰসংগ	মন্ত্ৰালয়
দেশৰ পৰা পাটৰ (jute) ৰপ্তানি বৃদ্ধিৰ বাবে নতুন নীতি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।	বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়
গ্ৰামাঞ্চলত দূৰভাষ সেৱা সুলভ কৰা হ’ব।	যোগাযোগ আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়
ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাত (PDS) বিক্ৰি হোৱা চাউল আৰু ঘেঁহুৰ মূল্য কমাব।	কৃষি, খাদ্য আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ মন্ত্ৰালয়
পালছ পলিঅ’ অভিযান আৰম্ভ কৰা হ’ব।	স্বাস্থ্য মন্ত্ৰালয়
উচ্চতাত নিযুক্ত সৈনিকসকলৰ ভাট্টা বৃদ্ধি কৰা হ’ব।	প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়

প্ৰশ্ন ৬। তলত দিয়া প্ৰতিটো বিষয়ত কোন প্ৰতিষ্ঠানে ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে চিনাক্ত কৰা:

(ক) আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন আৰু কল্যাণমূলক কাৰ্যৰ বাবে ধন বিতৰণৰ সিদ্ধান্ত

উত্তৰঃ লোকসভা (অৰ্থমন্ত্ৰালয়/কেবিনেট)। বাজেটত ধন বিতৰণ সংক্ৰান্ত সিদ্ধান্ত কেবিনেটে গ্ৰহণ কৰে আৰু লোকসভাই অনুমোদন দিয়ে।

(খ) শ্বেয়াৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ আইন সম্পৰ্কীয় এটা কমিটিৰ পৰামৰ্শ বিবেচনা

উত্তৰঃ সংসদ। শ্বেয়াৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ আইন প্ৰণয়ন বা সংশোধনৰ বিবেচনা সংসদৰ অধিকাৰভুক্ত।

(গ) দুখন ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজত আইনী বিবাদ নিষ্পত্তি

উত্তৰঃ উচ্চতম ন্যায়ালয়। দুখন ৰাজ্যৰ মাজৰ বিবাদ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ মৌলিক এখতিয়াৰৰ অন্তৰ্গত।

(ঘ) ভূমিকম্পৰ পীড়িতসকলক সাহায্য প্ৰদানৰ সিদ্ধান্ত ৰূপায়ণ

উত্তৰঃ স্থায়ী কাৰ্যপালিকা (অসামৰিক সেৱকসকল)। ভূমিকম্পৰ পীড়িতসকলক সাহায্য প্ৰদানৰ দৰে প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলী অসামৰিক সেৱকসকলে ৰূপায়ণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতত প্ৰধানমন্ত্ৰীক জনগণে সৰাসৰি নিৰ্বাচন নকৰাৰ কাৰণ কি?

উত্তৰঃ ভাৰতে সংসদীয় গণতন্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰিছে।

(ক) সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কেৱল লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা পোৱা দলৰ নেতাকহে প্ৰধানমন্ত্ৰী হ’ব পাৰে।

এই বিকল্পটো সঠিক। সংসদীয় ব্যৱস্থাত প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে সদায় সংসদৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ থাকে। প্ৰধানমন্ত্ৰী সৰাসৰি নিৰ্বাচিত হলে তেওঁ লোকসভাৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰত গৈ স্বেচ্ছাচাৰী হৈ উঠাৰ সম্ভাৱনা থাকে, বা সংসদত সংখ্যালঘু হৈ শক্তিহীন হৈ যাব পাৰে। সংসদীয় ব্যৱস্থায়েই গণতান্ত্ৰিক দায়বদ্ধতা নিশ্চিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৮। তিনিজন বন্ধুৱে এখন ছবি চাইছিল যত এজন মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে এটা দিনত বহু পৰিবৰ্তন আনিছিল। ইমৰানে ক’লে দেশৰ বাবে এনেকুৱা লোকেই দৰকাৰ। ৰিজৱানে ক’লে প্ৰতিষ্ঠান নোহোৱাকৈ একক শাসন বিপদজনক। শংকৰে ক’লে এয়া কল্পনাহে। তোমাৰ মতে কোনজন সঠিক?

উত্তৰঃ ৰিজৱান আৰু শংকৰ উভয়ৰ দৃষ্টিভংগী সঠিক।

শংকৰ ঠিকেই কৈছে যে এইটো বাস্তৱৰ বাহিৰত কল্পনা মাথো। গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত এজন ব্যক্তিয়ে এটা দিনতে এনে বৃহৎ পৰিবৰ্তন আনিব নোৱাৰে কাৰণ প্ৰতিটো সিদ্ধান্ত বহু বিভাগ, আমোলা আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ মাধ্যমত ৰূপায়ণ হয়। ৰিজৱানে ঠিকেই কৈছে যে প্ৰতিষ্ঠান নোহোৱাকৈ একক ব্যক্তিৰ শাসন বিপদজনক। প্ৰতিষ্ঠানে খামখেয়ালী আৰু স্বেচ্ছাচাৰী সিদ্ধান্তৰ পৰা দেশক সুৰক্ষিত কৰে। ইমৰানৰ দৃষ্টিভংগী গণতান্ত্ৰিক নহয় কাৰণ এককেন্দ্ৰিক ক্ষমতা গণতন্ত্ৰৰ মূল আদৰ্শৰ পৰিপন্থী।

প্ৰশ্ন ৯। লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ মাজত যদি বাচনি কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে তুমি কোনটো বাচনি কৰিবা আৰু কিয়?

উত্তৰঃ লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতাই অধিক বাঞ্ছনীয়।

কাৰণসমূহ হৈছে —

• লোকসভাৰ সদস্যসকল জনগণে প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰে, গতিকে লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাই অধিক জনবৈধতা দিয়ে।
• লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থাকিলে প্ৰধানমন্ত্ৰী তোমাৰ দলৰ হ’ব, যি সৰ্বোচ্চ কাৰ্যপালিকা ক্ষমতাৰ অধিকাৰী।
• ধন বিধেয়কত লোকসভাৰ সিদ্ধান্তই চূড়ান্ত; ৰাজ্যসভাই ইয়াত বাধা দিব নোৱাৰে।
• মন্ত্ৰীসভাই লোকসভাৰ প্ৰতিহে দায়বদ্ধ। লোকসভাৰ আস্থা হেৰুৱালে মন্ত্ৰীসভা পতন হয়।
• লোকসভাই ৰাজ্যসভাৰ তুলনাত বেছি ক্ষমতাৰ অধিকাৰী।

প্ৰশ্ন ১০। সংৰক্ষণ আদেশৰ উদাহৰণৰ পিছত কোন ছাত্ৰই ন্যায়পালিকাৰ ভূমিকাটো সঠিকভাৱে বুজিছিল?

উত্তৰঃ অঞ্জইয়াৰ মন্তব্যটো সঠিক।

ব্যাখ্যাঃ OBC সংৰক্ষণ আদেশৰ ঘটনাত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে আদেশটো সম্পূৰ্ণৰূপে বাতিল নকৰি, বা সম্পূৰ্ণৰূপে সমৰ্থন নকৰি, আদেশটো বৈধ বুলি ৰায় দিয়ে কিন্তু কিছু সংশোধন কৰিবলৈ চৰকাৰক নিৰ্দেশ দিয়ে। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ন্যায়পালিকা স্বাধীনভাৱে কাম কৰে — সি চৰকাৰৰ পক্ষতো নালাগে, আৰু সম্পূৰ্ণ বিৰোধিতাও নকৰে। ই সংবিধানৰ আদৰ্শৰ ভিত্তিত নিৰপেক্ষ ৰায় দিয়ে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

১। মন্ত্ৰী পৰিষদৰ সামূহিক দায়বদ্ধতা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ মন্ত্ৰী পৰিষদ লোকসভাৰ প্ৰতি সামূহিকভাৱে দায়বদ্ধ। এইটোৰ অৰ্থ হৈছে যে লোকসভাৰ আস্থা হেৰুৱালে গোটেই মন্ত্ৰীসভাই পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়, কেৱল এজন মন্ত্ৰীয়ে নহয়। কোনো মন্ত্ৰী কেবিনেটৰ সিদ্ধান্তৰ সৈতে একমত নহলে হয় সেই সিদ্ধান্ত মানি লব লাগিব, নহলে পদত্যাগ কৰিব লাগিব।

২। ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰপতিক কেনেকৈ নিৰ্বাচন কৰা হয়?

উত্তৰঃ ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰপতিক পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰা হয়। সংসদৰ উভয় সদনৰ (লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা) নিৰ্বাচিত সদস্যসকল আৰু সকলো ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ নিৰ্বাচিত সদস্যসকলেৰে গঠিত নিৰ্বাচকমণ্ডলীয়ে (Electoral College) আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব পদ্ধতিত একক হস্তান্তৰযোগ্য ভোটৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন কৰে। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল পাঁচ বছৰ।

৩। ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ক্ষমতা শেহতীয়া দশকসমূহত কিয় বৃদ্ধি পাইছে?

উত্তৰঃ শেহতীয়া দশকসমূহত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পোৱাৰ কেইটামান কাৰণ হৈছে —

• নিৰ্বাচনৰ সময়ত দলসমূহে প্ৰধানমন্ত্ৰী প্ৰাৰ্থীক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰচাৰ কৰে, যিটো প্ৰধানমন্ত্ৰীক জনপ্ৰিয়তা আৰু স্বাধীন কৰ্তৃত্ব দিয়ে।
• দলত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নিৰ্ণায়ক ভূমিকা বৃদ্ধি পাইছে।
• আন্তৰ্জাতিক বিষয়সমূহ বৃদ্ধি পোৱাত প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে দেশৰ মুখ হৈ পৰিছে।
• মিডিয়াৰ ভূমিকাৰ ফলত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ভাবমূৰ্তি আৰু প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পাইছে।

অৱশ্যে মৈত্ৰী চৰকাৰৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰধানমন্ত্ৰীক মৈত্ৰীদলসমূহক সন্তুষ্ট ৰাখিবলগীয়া হোৱাত ক্ষমতা কিছু সংকুচিত হয়।

৪। গণতন্ত্ৰত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?

উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ প্ৰয়োজনীয়তা অপৰিসীম —

• গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্তত পৰামৰ্শ: প্ৰতিষ্ঠানে নিশ্চিত কৰে যে গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্তসমূহ অধিক পৰামৰ্শ গ্ৰহণৰ পিছত লোৱা হয়।
• স্বেচ্ছাচাৰিতা ৰোধ: প্ৰতিষ্ঠানে যিকোনো নেতা বা গোষ্ঠীৰ স্বেচ্ছাচাৰী সিদ্ধান্তৰ পৰা দেশক সুৰক্ষিত কৰে।
• দীৰ্ঘমিয়াদী নীতি: প্ৰতিষ্ঠানে দীৰ্ঘমিয়াদী নীতি আৰু পদ্ধতিৰ ধাৰাবাহিকতা নিশ্চিত কৰে।
• দায়বদ্ধতা নিশ্চিতকৰণ: প্ৰতিষ্ঠানে শাসকসকলক জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ কৰি ৰাখে।
• ভুল সিদ্ধান্তৰ সংশোধন: প্ৰতিষ্ঠানে কোনো সিদ্ধান্ত ভুল হলে তা পৰ্যালোচনা আৰু সংশোধনৰ সুযোগ দিয়ে।

৫। আমোলা (Civil Servants) কিয় নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকলতকৈ বেছি বিশেষজ্ঞ হোৱা সত্ত্বেও মুখ্য সিদ্ধান্তসমূহ মন্ত্ৰীসকলেহে লয়?

উত্তৰঃ যদিও আমোলাসকল বিভিন্ন বিষয়ত বিশেষজ্ঞ, তথাপি গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্তসমূহ মন্ত্ৰীসকলেহে ল’বলগীয়া হয়। কাৰণসমূহ হৈছে —

• মন্ত্ৰীসকল নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি হোৱা বাবে তেওঁলোক জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ। গণতন্ত্ৰত জনগণৰ ইচ্ছাই সৰ্বোচ্চ।
• মন্ত্ৰীসকলে বিস্তৃত দৃষ্টিভংগীৰে নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে; বিশেষজ্ঞতা কেৱল এটা বিষয়তহে সীমাবদ্ধ।
• যদি আমোলাসকলে সিদ্ধান্ত ল’লে, তেন্তে তেওঁলোকক জনগণে আঁতৰাব নোৱাৰিব, যি গণতন্ত্ৰৰ পৰিপন্থী হ’ব।
• মন্ত্ৰীসকলে সামগ্ৰিক ৰাজনৈতিক সংবেদনশীলতাৰ সৈতে নীতি প্ৰণয়ন কৰে।