এই প্ৰবন্ধত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education)-ৰ নৱম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞানৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান বিভাগৰ তৃতীয় অধ্যায় – নিৰ্বাচনী ৰাজনীতি-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ সংকলন কৰা হৈছে। ইয়াত অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (অসমীয়া আৰু ইংৰাজীত), অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ, চমু প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
গণতন্ত্ৰত নিৰ্বাচন এক অপৰিহাৰ্য প্ৰক্ৰিয়া। নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণে নিজৰ প্ৰতিনিধি বাছি লয় আৰু চৰকাৰ গঠন কৰে। আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত প্ৰতিটো নাগৰিকৰ পক্ষে প্ৰত্যক্ষভাৱে শাসনকাৰ্যত অংশগ্ৰহণ কৰাটো সম্ভৱ নহয়। তেনে পৰিস্থিতিত নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে জনপ্ৰতিনিধি বাছনি কৰি তেওঁলোকৰ হাতত শাসনভাৰ অৰ্পণ কৰা হয়। ভাৰতত পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়। ভোটদাতাসকলে লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ বাবে নিজৰ প্ৰতিনিধি প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰে। নিৰ্বাচনত প্ৰতিযোগিতা থকাৰ বাবে জনপ্ৰতিনিধিসকল জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ হৈ থাকে। যদি প্ৰতিনিধিয়ে ভালকৈ কাম নকৰে, তেন্তে জনসাধাৰণে পৰৱৰ্তী নিৰ্বাচনত তেওঁক প্ৰত্যাখ্যান কৰিব পাৰে।
ভাৰতৰ নিৰ্বাচন ব্যৱস্থাত সমগ্ৰ দেশক বিভিন্ন নিৰ্বাচনী সমষ্টিত ভাগ কৰা হয়। লোকসভাৰ বাবে ৫৪৩টা নিৰ্বাচনী সমষ্টি আছে। প্ৰতিটো সমষ্টিৰ পৰা এজনকৈ সাংসদ নিৰ্বাচিত হয়। সংবিধানে তফচিলীভুক্ত জাতি (SC) আৰু তফচিলীভুক্ত জনজাতি (ST)-ৰ বাবে সংৰক্ষিত সমষ্টিৰ ব্যৱস্থা কৰিছে যাতে এই দুৰ্বল শ্ৰেণীসমূহৰ পৰ্যাপ্ত প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত হয়। ভোটদানৰ বয়স সীমা ১৮ বছৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা সম্পদ নিৰ্বিশেষে প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে এটা ভোট দিব পাৰে। এই ব্যৱস্থাটোক সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক মতাধিকাৰ বোলা হয়। ভাৰতত প্ৰথম-অতিক্ৰম-পোষ্ট (FPTP) পদ্ধতিত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়, য’ত যিজন প্ৰাৰ্থীয়ে সৰ্বাধিক ভোট পায়, তেৱেঁই বিজয়ী হয়।
নিৰ্বাচন সুষ্ঠু আৰু নিৰপেক্ষভাৱে সম্পন্ন কৰিবলৈ ভাৰতত স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচন আয়োগ গঠন কৰা হৈছে। নিৰ্বাচন আয়োগে নিৰ্বাচনী কাৰ্যসূচীৰ ঘোষণাৰ পৰা ফলাফল ঘোষণালৈকে সমগ্ৰ নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি (Model Code of Conduct) প্ৰৱৰ্তন কৰি নিৰ্বাচনী আয়োগে নিৰ্বাচনত অসদাচৰণ ৰোধ কৰে। যি প্ৰাৰ্থী বা দল এই আচৰণবিধি উলংঘা কৰে, তাৰ বিৰুদ্ধে আয়োগে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। নিৰ্বাচনত টকাৰ অপব্যৱহাৰ, পেশীশক্তিৰ প্ৰয়োগ, ভুৱা ভোটাৰ তালিকা আদি সমস্যাই সুষ্ঠু নিৰ্বাচনত প্ৰতিবন্ধকতা সৃষ্টি কৰে যদিও নিৰ্বাচন আয়োগে এই প্ৰতিবন্ধকতাসমূহ দূৰ কৰিবলৈ অহৰহ প্ৰচেষ্টা চলাই আছে।
Summary
Chapter 3 of Class 9 Political Science, titled “Electoral Politics,” explains the importance of elections in a democracy and how they are conducted in India. In a large democratic nation, it is not possible for every citizen to participate directly in governance. Elections serve as the mechanism through which citizens select their representatives who then govern on their behalf. In India, general elections are held every five years for the Lok Sabha and State Legislative Assemblies. Members of Parliament (MPs) and Members of Legislative Assemblies (MLAs) are elected directly by the voters. Political competition in elections ensures that elected representatives remain accountable to the people, as they know they can be voted out if they fail to perform.
India’s electoral system is based on electoral constituencies. The country is divided into 543 Lok Sabha constituencies, with one MP elected from each. The Constitution also provides for reserved constituencies for Scheduled Castes (84 seats) and Scheduled Tribes (47 seats) in the Lok Sabha to ensure fair representation for these historically marginalized communities. Every citizen above 18 years of age has the right to vote regardless of caste, religion, gender, or economic status — this is called Universal Adult Franchise. India follows the First Past the Post (FPTP) system, where the candidate who receives the highest number of votes wins the election, even without getting an absolute majority. The electoral roll (voters’ list) is a comprehensive document listing all eligible voters in each constituency, which is regularly updated.
To ensure free and fair elections, India has an independent Election Commission of India. The Election Commission oversees all aspects of the election process — from announcing the schedule to declaring results. It enforces the Model Code of Conduct, which prohibits candidates and parties from bribing voters, making religious or caste-based appeals, misusing government resources, or making policy announcements during the election period. The chapter also discusses the challenges to free and fair elections in India, including the misuse of money and muscle power, criminal candidates, fake voter registrations, and booth capturing. Despite these challenges, Indian elections are largely considered democratic because of high voter participation, acceptance of results by losing parties, and the genuine transfer of power after elections.
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। নিৰ্বাচন কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাচন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত নিজৰ প্ৰতিনিধি বাছি লয় আৰু ইচ্ছা কৰিলে তেওঁলোকক পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰে।
২। সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক মতাধিকাৰ মানে কি?
উত্তৰঃ সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক মতাধিকাৰ মানে হৈছে ১৮ বছৰ বা তাতোধিক বয়সৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা সম্পদৰ ভেদাভেদ নকৰাকৈ ভোট দিব পৰাৰ অধিকাৰ।
৩। ভাৰতত লোকসভাৰ বাবে মুঠ কিমানটা নিৰ্বাচনী সমষ্টি আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত লোকসভাৰ বাবে মুঠ ৫৪৩টা নিৰ্বাচনী সমষ্টি আছে।
৪। FPTP পদ্ধতিৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰঃ FPTP-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে First Past the Post (প্ৰথম-অতিক্ৰম-পোষ্ট)।
৫। EPIC মানে কি?
উত্তৰঃ EPIC মানে হৈছে Election Photo Identity Card (নিৰ্বাচনী ফটো পৰিচয়পত্ৰ)।
৬। ভাৰতত লোকসভাৰ সংৰক্ষিত আসনত তফচিলীভুক্ত জাতিৰ বাবে কিমানখন আসন আছে?
উত্তৰঃ লোকসভাত তফচিলীভুক্ত জাতিৰ বাবে ৮৪খন আসন সংৰক্ষিত আছে।
৭। ভাৰতত লোকসভাৰ তফচিলীভুক্ত জনজাতিৰ বাবে কিমানখন আসন সংৰক্ষিত আছে?
উত্তৰঃ লোকসভাত তফচিলীভুক্ত জনজাতিৰ বাবে ৪৭খন আসন সংৰক্ষিত আছে।
৮। সাধাৰণ নিৰ্বাচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে সকলো নিৰ্বাচনী সমষ্টিত একেলগে বা কেইদিনমানৰ ভিতৰত অনুষ্ঠিত হোৱা নিৰ্বাচনক সাধাৰণ নিৰ্বাচন বোলা হয়।
৯। উপনিৰ্বাচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো সদস্যৰ মৃত্যু বা পদত্যাগৰ বাবে কোনো এটা নিৰ্বাচনী সমষ্টিত মধ্যৱৰ্তী সময়ত অনুষ্ঠিত হোৱা নিৰ্বাচনক উপনিৰ্বাচন বোলা হয়।
১০। ভোটাৰ তালিকা কি?
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ ভোটদানৰ যোগ্য সকলো নাগৰিকৰ নাম আৰু বিৱৰণ থকা চৰকাৰী তালিকাখনক ভোটাৰ তালিকা বোলা হয়।
১১। ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগ কোনে গঠন কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগ মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত আৰু অন্যান্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তসকলক লৈ গঠিত। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে।
১২। আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি (Model Code of Conduct) কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাচন ঘোষণা হোৱাৰ পিছত ৰাজনৈতিক দল আৰু প্ৰাৰ্থীসকলে অনুসৰণ কৰিবলগীয়া নিয়মৰ গোটটোক আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি বোলা হয়।
১৩। হাৰিয়ানাত লোক দল গঠন কৰিছিল কোনে?
উত্তৰঃ হাৰিয়ানাত লোক দল গঠন কৰিছিল চৌধুৰী দেৱীলালে।
১৪। ভাৰতৰ সংসদ কি কি লৈ গঠিত?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংসদ ৰাষ্ট্ৰপতি, লোকসভা (জনপ্ৰতিনিধি সভা) আৰু ৰাজ্যসভা (ৰাজ্যৰ পৰিষদ) লৈ গঠিত।
১৫। নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ (Election Manifesto) কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনৰ আগত ৰাজনৈতিক দলে প্ৰকাশ কৰা বিৱৰণীপত্ৰখনক নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ বোলা হয়। ইয়াত দলৰ নীতি, কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিসমূহ লিপিবদ্ধ থাকে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। গণতন্ত্ৰত নিৰ্বাচন কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত নিৰ্বাচন প্ৰয়োজনীয় হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে —
- আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত বিশাল জনগোষ্ঠীৰ সকলো নাগৰিকে প্ৰত্যক্ষভাৱে শাসনকাৰ্যত অংশগ্ৰহণ কৰাটো অসম্ভৱ। সেয়ে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে প্ৰতিনিধি বাছনি কৰা হয়।
- নিৰ্বাচনে জনসাধাৰণক নিজৰ পছন্দৰ প্ৰতিনিধি বাছি লোৱাৰ সুযোগ দিয়ে।
- নিৰ্বাচনে চৰকাৰৰ কাৰ্যক্ষমতা মূল্যায়নৰ সুযোগ দিয়ে। অসন্তুষ্ট ভোটাৰে পৰৱৰ্তী নিৰ্বাচনত চৰকাৰ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰে।
- নিৰ্বাচনী প্ৰতিযোগিতাই নেতাসকলক জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ কৰি ৰাখে কাৰণ তেওঁলোকে পৰাজয়ৰ ভয় কৰে।
- নিৰ্বাচনে শান্তিপূৰ্ণভাৱে ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ পথ খুলি দিয়ে।
২। নিৰ্বাচনীয়ভাৱে গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক মতাধিকাৰঃ প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে সমান মতাধিকাৰ পাব লাগিব।
- প্ৰকৃত বিকল্পঃ ভোটদাতাসকলক প্ৰকৃত বিকল্প প্ৰদান কৰিব লাগিব; অৰ্থাৎ একাধিক প্ৰাৰ্থী বা দল থাকিব লাগিব।
- নিয়মিত নিৰ্বাচনঃ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত নিৰ্বাচন হ’ব লাগিব যাতে কোনো দল বা ব্যক্তি অনিৰ্দিষ্টকাললৈ ক্ষমতাত নাথাকে।
- জনমানসৰ পছন্দ প্ৰতিফলিতঃ জনসাধাৰণে যাক পছন্দ কৰে সেই প্ৰাৰ্থীয়েই নিৰ্বাচিত হ’ব লাগিব।
- স্বাধীন আৰু সুষ্ঠু নিৰ্বাচনঃ নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়া স্বাধীন, নিৰপেক্ষ আৰু সুষ্ঠু হ’ব লাগিব।
৩। ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী নিম্নলিখিত —
- নিৰ্বাচনৰ ঘোষণাৰ পৰা ফলাফল ঘোষণালৈকে সমগ্ৰ নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে।
- আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি (Model Code of Conduct) কাৰ্যকৰী কৰে আৰু উলংঘাকাৰীৰ বিৰুদ্ধে শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে।
- নিৰ্বাচনী সময়ছোৱাত চৰকাৰক নিৰ্দিষ্ট নিৰ্দেশনাৱলী মানি চলিবলৈ আদেশ দিব পাৰে।
- ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ চৰকাৰী বিষয়াসকলক নিৰ্বাচনী ডিউটিৰ পৰা বদলি কৰিব পাৰে।
- অসদাচৰণ হলে পুনৰ নিৰ্বাচনৰ আদেশ দিব পাৰে।
- ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুত আৰু হালনাগাদ কৰাৰ তদাৰক কৰে।
৪। আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি (Model Code of Conduct) কি? ইয়াত কি কি নিষেধ আছে?
উত্তৰঃ আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি হৈছে নিৰ্বাচনৰ সময়ত ৰাজনৈতিক দল আৰু প্ৰাৰ্থীসকলে মানি চলিবলগীয়া নিয়মৰ এক গোট। নিৰ্বাচন আয়োগে নিৰ্বাচনী কাৰ্যসূচীৰ ঘোষণাৰ লগে লগে এই আচৰণবিধি কাৰ্যকৰী হয়।
এই আচৰণবিধিৰ অধীনত নিষিদ্ধ কাৰ্যসমূহ হৈছে —
- ভোটদাতাসকলক ঘুষ দিয়া বা ভয় দেখুওৱা।
- জাতি, ধৰ্ম বা সম্প্ৰদায়ৰ নামত ভোট বিচৰা।
- নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰত পূজামণ্ডপ, মছজিদ, গীৰ্জা বা অন্যান্য ধৰ্মীয় স্থান ব্যৱহাৰ কৰা।
- চৰকাৰী যানবাহন, কৰ্মচাৰী বা আন চৰকাৰী সা-সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ কৰা।
- মন্ত্ৰী বা চৰকাৰী বিষয়াই নিৰ্বাচনী সময়ছোৱাত নীতিগত ঘোষণা বা প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া।
- ভোট দিয়াৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ আগৰ পৰা নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰ চলোৱা।
৫। সংৰক্ষিত নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীসমূহৰ পৰ্যাপ্ত প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত কৰিবলৈ সংবিধানত সংৰক্ষিত নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
- লোকসভাত তফচিলীভুক্ত জাতিৰ বাবে ৮৪খন আৰু তফচিলীভুক্ত জনজাতিৰ বাবে ৪৭খন আসন সংৰক্ষিত আছে।
- এই সমষ্টিসমূহত কেৱল তফচিলীভুক্ত জাতি বা জনজাতিৰ প্ৰাৰ্থীয়েহে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিব পাৰে।
- কিন্তু সকলো ভোটদাতা, যিকোনো জাতি বা শ্ৰেণীৰ হোৱা স্বত্ত্বেও, এই সমষ্টিত ভোট দিব পাৰে।
- এই ব্যৱস্থাৰ উদ্দেশ্য হৈছে এই সম্প্ৰদায়সমূহৰ সামাজিক দুৰ্বলতা দূৰ কৰা আৰু তেওঁলোকক আইনসভাত যথোচিত প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰদান কৰা।
৬। ভোটাৰ তালিকা কি? ইয়াক নিয়মিতভাৱে হালনাগাদ কৰাটো কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ ভোটাৰ তালিকা (নিৰ্বাচনী তালিকা) হৈছে এক চৰকাৰী তালিকা য’ত কোনো নিৰ্বাচনী সমষ্টিত ভোটদানৰ অধিকাৰী সকলো নাগৰিকৰ নাম, ঠিকনা আৰু বিৱৰণ লিপিবদ্ধ থাকে।
ভোটাৰ তালিকা নিয়মিত হালনাগাদ কৰাটো প্ৰয়োজনীয় কাৰণ —
- কোনো ব্যক্তি নতুনকৈ ১৮ বছৰ পূৰ্ণ কৰিলে তেওঁৰ নাম তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে।
- কিছুমান ব্যক্তি বাসস্থান সলনি কৰে বা মৃত্যু হয়, সেয়ে তালিকাৰ পৰা তেওঁলোকৰ নাম কাটিব লাগে।
- হালনাগাদ নকৰিলে ভুৱা বা মৃত ব্যক্তিৰ নামত ভোট পৰাৰ আশংকা থাকে।
- তালিকাখন সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে উপলব্ধ কৰাটো স্বচ্ছতা নিশ্চিত কৰে।
৭। নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়াৰ বিভিন্ন পৰ্যায়সমূহ ক্ৰমে উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰ্যায়সমূহ হৈছে —
- ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুত আৰু হালনাগাদ কৰা।
- নিৰ্বাচনী কাৰ্যসূচী ঘোষণা কৰা।
- মনোনয়নপত্ৰ দাখিল কৰা।
- মনোনয়নপত্ৰ যাচাই-বাছাই আৰু প্ৰত্যাহাৰ কৰা।
- নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ প্ৰকাশ কৰা।
- নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰ চলোৱা।
- ভোটগ্ৰহণ (পোলিং)।
- প্ৰয়োজন হলে পুনৰ ভোটগ্ৰহণৰ আদেশ।
- ভোটগণনা আৰু ফলাফল ঘোষণা।
৮। নিৰ্বাচনত প্ৰতিযোগিতাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনত প্ৰতিযোগিতা থকাটো গণতন্ত্ৰৰ এক মৌলিক দিশ। প্ৰতিযোগিতাৰ গুৰুত্ব হৈছে —
- প্ৰতিযোগিতাই নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকলক জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ কৰি ৰাখে।
- প্ৰতিযোগিতাৰ ভয়ত নেতাসকলে ভালকৈ কাম কৰিবলৈ প্ৰেৰণা পায়।
- প্ৰতিযোগিতা নথকালৈকে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ জনসাধাৰণৰ প্ৰতি কোনো দায়বদ্ধতা নাথাকিব।
- বিভিন্ন দল আৰু প্ৰাৰ্থীৰ মাজৰ প্ৰতিযোগিতাই ভোটদাতাসকলক প্ৰকৃত বিকল্প প্ৰদান কৰে।
- দেশ বা ৰাজ্যৰ বিকাশৰ বাবে ভালকাম কৰি পৰৱৰ্তী নিৰ্বাচনত নিজৰ অৱস্থান শক্তিশালী কৰাৰ চেষ্টা কৰে।
৯। ইলেক্ট্ৰনিক ভোটিং মেচিন (EVM) কি? ইয়াৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰনিক ভোটিং মেচিন (EVM) হৈছে এক ইলেক্ট্ৰনিক যন্ত্ৰ যাৰ সহায়ত ভোটদাতাসকলে পছন্দৰ প্ৰাৰ্থীৰ বুটাম টিপি ভোট দিয়ে। ভোটটো মেচিনৰ ভিতৰত গোপনে সংৰক্ষিত হৈ থাকে।
EVM-ৰ সুবিধাসমূহ হৈছে —
- ব্যালট পেপাৰৰ তুলনাত EVM অধিক সুৰক্ষিত আৰু পৰিচালনা কৰা সহজ।
- ভোটগণনা দ্ৰুত আৰু নিখুঁত হয়।
- ভোট বাতিল হোৱাৰ সম্ভাৱনা নাথাকে।
- কাগজৰ অপচয় কম হয়।
- ভোটৰ গোপনীয়তা সম্পূৰ্ণৰূপে ৰক্ষিত হয়।
১০। ভাৰতৰ নিৰ্বাচনত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচনত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছে —
- ভাৰতত দৰিদ্ৰ, গ্ৰামাঞ্চলৰ আৰু কম শিক্ষিত ভোটদাতাসকলে ধনী আৰু নগৰীয়া ভোটদাতাতকৈ অধিক হাৰত ভোট দিয়ে।
- এয়া উন্নত গণতান্ত্ৰিক দেশসমূহৰ তুলনাত উল্টা, য’ত সাধাৰণতে শিক্ষিত আৰু ধনী লোকেহে বেছি ভোট দিয়ে।
- সময়ৰ লগে লগে ভোটদানৰ হাৰ বৃদ্ধি পাইছে।
- ভাৰতৰ নিৰ্বাচনত পৰাজিত দলসমূহে ফলাফল গ্ৰহণ কৰে আৰু শান্তিপূৰ্ণভাৱে ক্ষমতা হস্তান্তৰ হয়।
- ক্ষমতাসীন দল বা জোঁটৰ প্ৰায় আধা অংশই নিৰ্বাচনত পৰাজিত হয়, যিটো প্ৰমাণ কৰে যে ভাৰতৰ নিৰ্বাচন প্ৰকৃততে স্বাধীন আৰু সুষ্ঠু।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থা বিশ্বৰ বৃহত্তম গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থা হিচাপে পৰিচিত। এই ব্যৱস্থাৰ বিভিন্ন দিশ নিম্নত আলোচনা কৰা হৈছে —
(ক) নিৰ্বাচনী সমষ্টি — সমগ্ৰ দেশক বিভিন্ন নিৰ্বাচনী সমষ্টিত ভাগ কৰা হয়। লোকসভাৰ বাবে ৫৪৩টা নিৰ্বাচনী সমষ্টি আছে আৰু প্ৰতিটো সমষ্টিৰ পৰা এজনকৈ সাংসদ নিৰ্বাচিত হয়। প্ৰতিটো ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ বাবেও পৃথক নিৰ্বাচনী সমষ্টি থাকে আৰু প্ৰতিটো সমষ্টিৰ পৰা এজনকৈ বিধায়ক নিৰ্বাচিত হয়। নিৰ্বাচনী সমষ্টি নিৰ্ধাৰণ কৰোঁতে জনসংখ্যাৰ ভিত্তিত সমতা ৰক্ষা কৰা হয় যাতে প্ৰতিটো ভোটৰ মূল্য সমান হয়।
(খ) সংৰক্ষিত সমষ্টি — তফচিলীভুক্ত জাতি আৰু জনজাতিৰ বাবে সংসদ আৰু বিধানসভাত নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক আসন সংৰক্ষিত কৰা হৈছে। লোকসভাত তফচিলীভুক্ত জাতিৰ বাবে ৮৪খন আৰু তফচিলীভুক্ত জনজাতিৰ বাবে ৪৭খন আসন সংৰক্ষিত।
(গ) ভোটদাতাৰ যোগ্যতা — ভাৰতত ১৮ বছৰ বা তাতোধিক বয়সৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা সম্পদ নিৰ্বিশেষে ভোট দিব পাৰে। এই সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক মতাধিকাৰ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক মূলনীতি।
(ঘ) প্ৰাৰ্থীৰ যোগ্যতা — লোকসভা বা বিধানসভাত নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিবলৈ ন্যূনতম ২৫ বছৰ বয়স হ’ব লাগিব। প্ৰাৰ্থীসকলে নিজৰ সম্পত্তি, দায়বদ্ধতা আৰু তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে চলি থকা গোচৰসমূহৰ বিৱৰণ হলফনামাৰ জৰিয়তে দাখিল কৰিব লাগে।
(ঙ) নিৰ্বাচনৰ প্ৰকাৰ — ভাৰতত মুখ্যতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ নিৰ্বাচন হয়: (i) সাধাৰণ নিৰ্বাচন — প্ৰতি পাঁচ বছৰে সকলো সমষ্টিত অনুষ্ঠিত হয়; (ii) উপনিৰ্বাচন — কোনো আসন শূন্য হলে অনুষ্ঠিত হয়; (iii) মধ্যবৰ্তী নিৰ্বাচন — বিধানসভা বা লোকসভা পাঁচ বছৰৰ আগতে ভংগ হলে অনুষ্ঠিত হয়।
(চ) নিৰ্বাচনৰ পদ্ধতি — ভাৰতত প্ৰথম-অতিক্ৰম-পোষ্ট (FPTP) পদ্ধতি অনুসৰণ কৰা হয়। এই পদ্ধতিত যিজন প্ৰাৰ্থীয়ে সৰ্বাধিক ভোট পায় তেৱেঁই বিজয়ী হয়, সংখ্যাগৰিষ্ঠ ভোট নাপালেও।
২। ভাৰতৰ নিৰ্বাচনত সুষ্ঠুতাৰ প্ৰতিবন্ধকতাসমূহ আলোচনা কৰা আৰু এই সমস্যাসমূহৰ সমাধান কিদৰে সম্ভৱ হ’ব পাৰে বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন মূলতঃ সুষ্ঠু আৰু স্বাধীন যদিও কিছুমান গুৰুতৰ সমস্যাই নিৰ্বাচনী সুষ্ঠুতাত প্ৰতিবন্ধকতা সৃষ্টি কৰে —
(ক) ধন-সম্পদৰ প্ৰভাৱ (Money Power) — নিৰ্বাচনত অৱৈধভাৱে বিপুল পৰিমাণৰ ধন খৰচ কৰা হয়। ধনী প্ৰাৰ্থী বা দলে সাধাৰণ প্ৰাৰ্থীতকৈ বহু সুবিধাজনক অৱস্থানত থাকে। ভোটদাতাসকলক ঘুষ দি ভোট কিনাৰ চেষ্টা কৰা হয়।
(খ) পেশীশক্তিৰ প্ৰয়োগ (Muscle Power) — কিছুমান প্ৰাৰ্থী বা দলে সন্ত্ৰাসৰ জৰিয়তে ভোটদাতাসকলক ভয় দেখুৱাই। বুথ কব্জা (Booth capturing) কৰি অন্য দলৰ ভোটদাতাসকলক ভোট দিতে বাধা দিয়া হয়।
(গ) অপৰাধমূলক পটভূমিৰ প্ৰাৰ্থী — অপৰাধমূলক গোচৰ থকা ব্যক্তিসকলে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰে। মূল দলসমূহে এনে প্ৰাৰ্থীসকলক টিকট দিয়ে কাৰণ তেওঁলোকে চৰকাৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ খটুৱাব পাৰে বা নিৰ্বাচনী সুবিধা লাভ কৰিব পাৰে।
(ঘ) পৰিয়ালতন্ত্ৰ — বহু ক্ষেত্ৰত ৰাজনৈতিক দলসমূহে বিদ্যমান নেতাৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলকহে টিকট প্ৰদান কৰে, ফলত নতুন প্ৰতিভাৱান ব্যক্তিসকলে সুযোগ নাপায়।
(ঙ) ভুৱা ভোটদান — মৃত বা স্থানান্তৰিত ব্যক্তিৰ নামত ভোট দিয়া হয়। ভোটাৰ তালিকাত ভুৱা নাম অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
সমাধানৰ উপায়সমূহ —
- নিৰ্বাচন আয়োগক আৰু শক্তিশালী কৰি তোলা আৰু নিৰ্বাচনী ব্যয় সীমা কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰা।
- ভোটদাতাসকলৰ সচেতনতা বৃদ্ধিৰ বাবে শিক্ষামূলক প্ৰচাৰ চলোৱা।
- অপৰাধমূলক গোচৰ থকা ব্যক্তিসকলক নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাত বাধা দিয়া।
- ইলেক্ট্ৰনিক ভোটিং মেচিন (EVM) আৰু VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail) ব্যৱহাৰেৰে স্বচ্ছতা নিশ্চিত কৰা।
- ভোটাৰ তালিকা নিয়মিত আৰু সঠিকভাৱে হালনাগাদ কৰা।
- নিৰ্বাচনী সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ অৰ্থায়নত স্বচ্ছতা আনা।
৩। নিৰ্বাচন আয়োগৰ ভূমিকা বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন আয়োগ হৈছে সংবিধান দ্বাৰা গঠিত এক স্বায়ত্তশাসিত সাংবিধানিক সংস্থা। ই দেশত নিৰ্বাচন পৰিচালনাৰ দায়িত্বপ্ৰাপ্ত। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে আৰু তেওঁক কেৱল সংসদৰ প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তেহে অপসাৰণ কৰিব পাৰি।
নিৰ্বাচন আয়োগৰ মুখ্য ভূমিকাসমূহ হৈছে —
(ক) নিৰ্বাচন পৰিচালনা — নিৰ্বাচন আয়োগে লোকসভা, বিধানসভা, ৰাষ্ট্ৰপতি, উপৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ৰাজ্যসভাৰ নিৰ্বাচন পৰিচালনা কৰে। নিৰ্বাচনী কাৰ্যসূচীৰ ঘোষণাৰ পৰা ফলাফল ঘোষণালৈকে সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়া তদাৰক কৰে।
(খ) আদৰ্শ আচৰণবিধি কাৰ্যকৰী কৰা — নিৰ্বাচন আয়োগে আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰে। যি দল বা প্ৰাৰ্থীয়ে এই বিধি উলংঘা কৰে, তাৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ ব্যৱস্থা লোৱা হয়।
(গ) চৰকাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ — নিৰ্বাচনী সময়ছোৱাত নিৰ্বাচন আয়োগে চৰকাৰক বিশেষ নিৰ্দেশনা মানি চলিবলৈ আদেশ দিব পাৰে। চৰকাৰী সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ বিষয়াসকলক বদলি কৰিব পাৰে।
(ঘ) পুনৰ নিৰ্বাচনৰ আদেশ — কোনো ঠাইত অসদাচৰণ ধৰা পৰিলে বা বুথ কব্জা হলে নিৰ্বাচন আয়োগে সেই ঠাইত পুনৰ নিৰ্বাচনৰ আদেশ দিব পাৰে।
(ঙ) স্বচ্ছতা নিশ্চিত কৰা — ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুত আৰু হালনাগাদ, EVM পৰীক্ষা, মনোনয়নপত্ৰ যাচাই আদি কাৰ্যৰ জৰিয়তে নিৰ্বাচনী স্বচ্ছতা নিশ্চিত কৰে।
নিৰ্বাচন আয়োগৰ স্বাধীনতা আৰু নিৰপেক্ষতা ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক শক্তিশালী স্তম্ভ। এয়াই ভাৰতৰ নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থাক বিশ্বৰ আন দেশসমূহৰ তুলনাত বিশ্বাসযোগ্য কৰি তুলিছে।
৪। ‘ভাৰতৰ নিৰ্বাচন গণতান্ত্ৰিক’ — এই কথা প্ৰমাণ কৰিবলৈ কি কি যুক্তি দিব পাৰা?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন যে গণতান্ত্ৰিক তাৰ প্ৰমাণ হিচাপে নিম্নলিখিত যুক্তিসমূহ আগবঢ়োৱা যায় —
(ক) সৰ্বজনীন মতাধিকাৰ — ভাৰতত প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা সম্পদ নিৰ্বিশেষে ভোট দিব পাৰে। এই সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক মতাধিকাৰ গণতন্ত্ৰৰ এক মৌলিক চৰ্ত।
(খ) স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচন আয়োগ — ভাৰতত এক স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচন আয়োগ আছে যি চৰকাৰৰ হস্তক্ষেপ অবিহনে নিৰ্বাচন পৰিচালনা কৰে। আয়োগে আচৰণবিধি উলংঘাকাৰীৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ ব্যৱস্থা লয়।
(গ) ফলাফল গ্ৰহণ — ভাৰতত পৰাজিত দলসমূহে নিৰ্বাচনৰ ফলাফল গ্ৰহণ কৰে আৰু শান্তিপূৰ্ণভাৱে ক্ষমতা হস্তান্তৰ হয়। এয়া সুষ্ঠু নিৰ্বাচনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।
(ঘ) চৰকাৰ পৰিৱৰ্তনৰ সম্ভাৱনা — ভাৰতত ক্ষমতাসীন দল বা জোঁটৰ প্ৰায় আধা অংশই নিৰ্বাচনত পৰাজিত হয়। এয়া প্ৰমাণ কৰে যে ভাৰতৰ নিৰ্বাচন প্ৰকৃততে ফলাফল নিৰ্ধাৰণ কৰে।
(ঙ) জনসাধাৰণৰ উৎসাহী অংশগ্ৰহণ — ভাৰতত দৰিদ্ৰ আৰু গ্ৰামাঞ্চলৰ লোকসকলে ধনী আৰু নগৰীয়া লোকতকৈ অধিক হাৰত ভোট দিয়ে। এয়া দেখুৱাই যে ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰ কেৱল অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়।
(চ) প্ৰকৃত প্ৰতিযোগিতা — ভাৰতত একাধিক দল আৰু স্বতন্ত্ৰ প্ৰাৰ্থীয়ে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰে। ভোটদাতাসকলৰ আগত প্ৰকৃত বিকল্প থাকে।
৫। নিৰ্বাচনী ৰাজনীতিত প্ৰতিযোগিতাৰ প্ৰভাৱ কেনে? নিৰ্বাচনত প্ৰতিযোগিতাৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনত প্ৰতিযোগিতা গণতন্ত্ৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ। প্ৰতিযোগিতাই নিৰ্বাচনী ৰাজনীতিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰতিযোগিতাৰ সুবিধাসমূহ —
- দায়বদ্ধতা বৃদ্ধি — প্ৰতিযোগিতাৰ ভয়ত নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকল জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ হৈ থাকে। পৰাজয়ৰ ভয়ত তেওঁলোকে কাম কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত হয়।
- ভোটদাতাৰ শক্তি বৃদ্ধি — প্ৰতিযোগিতাই ভোটদাতাসকলক বিভিন্ন বিকল্পৰ মাজৰ পৰা সঠিকজনক বাছি লোৱাৰ সুবিধা দিয়ে।
- নীতিগত উন্নতি — বিভিন্ন দলে নিজৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচীত উন্নতি আনিবলৈ চেষ্টা কৰে যাতে ভোটদাতাসকলক আকৃষ্ট কৰিব পাৰে।
- নেতৃত্ব পৰিৱৰ্তনৰ সুযোগ — অদক্ষ বা দুৰ্নীতিপৰায়ণ নেতাক শান্তিপূৰ্ণভাৱে সৰাই দিব পৰা যায়।
প্ৰতিযোগিতাৰ অসুবিধাসমূহ —
- অস্বাস্থ্যকৰ প্ৰতিযোগিতা — কেতিয়াবা প্ৰতিযোগিতা অস্বাস্থ্যকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। প্ৰাৰ্থীসকলে নিৰ্বাচনত জিকিবলৈ অসদুপায়ৰ আশ্ৰয় লয়।
- জাতি-ধৰ্মভিত্তিক আবেদন — নিৰ্বাচনী প্ৰতিযোগিতাত কেতিয়াবা জাতি আৰু ধৰ্মীয় বিভাজন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- পাৰস্পৰিক কাদা ছটোৱা — প্ৰতিদ্বন্দ্বী দল বা প্ৰাৰ্থীসকলে ইজনে সিজনৰ বিৰুদ্ধে মিথ্যা অভিযোগ আনে।
- অতিৰিক্ত ব্যয় — প্ৰতিযোগিতামূলক নিৰ্বাচনত প্ৰাৰ্থীসকলে বিপুল পৰিমাণৰ ধন খৰচ কৰে যি সকলো প্ৰাৰ্থীৰ পক্ষে সম্ভৱ নহয়।
সামগ্ৰিকভাৱে, নিৰ্বাচনত প্ৰতিযোগিতা গণতন্ত্ৰৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰ অসুবিধাসমূহ দূৰ কৰিবলৈ নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ আৰু ভোটদাতাৰ সচেতনতা বৃদ্ধি প্ৰয়োজন।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। নিৰ্বাচন পৰিচালনা কৰাৰ কাৰণসমূহৰ বিষয়ে কোনটো বিবৃতি মিছা?
উত্তৰঃ (গ) নিৰ্বাচনে বিচাৰ বিভাগৰ কাৰ্যক্ষমতা মূল্যায়নৰ সুযোগ দিয়ে — এই বিবৃতিটো মিছা। নিৰ্বাচনে চৰকাৰ (কাৰ্যপালিকা আৰু আইনসভা) ৰ কাৰ্যক্ষমতা মূল্যায়নৰ সুযোগ দিয়ে, বিচাৰ বিভাগৰ নহয়।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতৰ নিৰ্বাচন গণতান্ত্ৰিক বুলি ক’বলৈ কোনটো কাৰণটো ভাল নহয়?
উত্তৰঃ (ক) ভাৰতত পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক সংখ্যক ভোটদাতা আছে — এই কাৰণটো ভাল নহয়। ভোটদাতাৰ সংখ্যা বেছি হোৱাটো নিৰ্বাচনৰ গণতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ প্ৰমাণ নকৰে। ভাৰতৰ নিৰ্বাচন গণতান্ত্ৰিক কাৰণ ইয়াত স্বাধীন নিৰ্বাচন আয়োগ আছে, পৰাজিত দলে ফলাফল মানি লয় আৰু প্ৰকৃত ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। নিম্নলিখিত বাক্যসমূহৰ লগত তলত দিয়া কাৰণসমূহ মিলাই দিয়া —
| বাক্য | কাৰণ |
|---|---|
| (ক) ভোটাৰ তালিকা সঘনে হালনাগাদ কৰিব লাগে | (iv) কিছুমান মানুহ বাসস্থান সলনি কৰিব পাৰে |
| (খ) তফচিলীভুক্ত জাতি আৰু জনজাতিৰ বাবে সমষ্টি সংৰক্ষণ কৰা হয় | (i) সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহৰ ন্যায়সংগত প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত কৰা |
| (গ) প্ৰতিজন ভোটদাতাই মাত্ৰ এটা ভোট দিব পাৰে | (ii) প্ৰতিনিধিত্বৰ সমান সুযোগ নিশ্চিত কৰা |
| (ঘ) ক্ষমতাসীন দলে চৰকাৰী গাড়ী ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে | (iii) সকলো প্ৰাৰ্থীৰ বাবে নিৰ্বাচনী প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা সমান কৰা |
প্ৰশ্ন ৪। নিৰ্বাচন-সম্পৰ্কীয় কাৰ্যসমূহ ক্ৰম অনুযায়ী সজাই দিয়া —
উত্তৰঃ নিৰ্বাচন-সম্পৰ্কীয় কাৰ্যসমূহৰ সঠিক ক্ৰম হৈছে —
- ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা
- নিৰ্বাচনৰ তাৰিখ ঘোষণা কৰা
- মনোনয়নপত্ৰ দাখিল কৰা
- নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ প্ৰকাশ কৰা
- নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰ চলোৱা
- ভোটগ্ৰহণ (পোলিং)
- পুনৰ ভোটগ্ৰহণৰ আদেশ দিয়া (প্ৰয়োজন হলে)
- ভোট গণনা কৰা
- ফলাফল ঘোষণা কৰা
প্ৰশ্ন ৫। তলৰ প্ৰতিটো কামৰ বাবে এজন নিৰ্বাচন বিষয়াই কি কৰা উচিত বুলি তুমি ভাবা?
উত্তৰঃ
(ক) নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ সময়ত — বিষয়াজনে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে প্ৰাৰ্থীসকলে আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধি পালন কৰিছে। সভা-সমাৱেশ আৰু মিছিলত আইন-শৃংখলা বজাই ৰাখিব লাগিব। চৰকাৰী সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিব লাগিব। প্ৰাৰ্থীৰ নিৰ্বাচনী ব্যয় নিৰীক্ষণ কৰিব লাগিব।
(খ) ভোটগ্ৰহণৰ দিনা — ভোটাৰসকলৰ পৰিচয় যাচাই কৰিব লাগিব। ভোটদানৰ পিছত ভোটদাতাৰ আঙুলত কালি চিহ্নিত কৰিব লাগিব। শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশ বজাই ৰাখিব লাগিব। বুথ কব্জা বা অন্য অসদাচৰণ ৰোধ কৰিব লাগিব। প্ৰতিজন প্ৰাৰ্থীৰ এজনকৈ প্ৰতিনিধি (polling agent) থকাটো নিশ্চিত কৰিব লাগিব।
(গ) ভোটগণনাৰ সময়ত — সকলো EVM ছিলমোহৰ বন্ধ অৱস্থাত নিৰাপদে অনাব লাগিব। গণনা কক্ষত প্ৰতিজন প্ৰাৰ্থীৰ প্ৰতিনিধি থকাটো নিশ্চিত কৰিব লাগিব। গণনা শেষ হোৱাৰ লগে লগে ফলাফল ঘোষণা কৰিব লাগিব। গণনা কেন্দ্ৰত শান্তি আৰু শৃংখলা বজাই ৰাখিব লাগিব।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতৰ নিৰ্বাচন সম্পৰ্কে তলৰ প্ৰতিটো তথ্যৰ বিষয়ে কোনো উপসংহাৰত উপনীত হোৱা সম্ভৱ নে?
উত্তৰঃ
(ক) নিৰ্বাচন আয়োগৰ যথেষ্ট ক্ষমতা নাই — এই উপসংহাৰ মিছা। নিৰ্বাচন আয়োগে অসদাচৰণ ধৰা পৰিলে পুনৰ নিৰ্বাচনৰ আদেশ দিব পাৰে, আচৰণবিধি উলংঘাকাৰীৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে। এয়া প্ৰমাণ কৰে যে নিৰ্বাচন আয়োগৰ পৰ্যাপ্ত ক্ষমতা আছে।
(খ) জনসাধাৰণৰ বিপুল অংশগ্ৰহণ — এই উপসংহাৰ সত্য। ভাৰতত সুবিধাবঞ্চিত আৰু দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীৰ লোকসকলেও উৎসাহেৰে ভোট দিয়ে। সময়ৰ লগে লগে ভোটদানৰ হাৰ বাঢ়িছে।
(গ) ক্ষমতাসীন দলে সহজে নিৰ্বাচনত জয়ী হয় — এই উপসংহাৰ মিছা। ভাৰতত ক্ষমতাসীন দল বা জোঁটৰ প্ৰায় আধা অংশই নিৰ্বাচনত পৰাজিত হয়। এয়া প্ৰমাণ কৰে যে ভোটদাতাসকলে স্বাধীনভাৱে মত দিয়ে।
(ঘ) নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ প্ৰয়োজন — এই উপসংহাৰ সত্য। ভাৰতৰ নিৰ্বাচনত টকাৰ অপব্যৱহাৰ, পেশীশক্তি আৰু অপৰাধমূলক পটভূমিৰ প্ৰাৰ্থীৰ সমস্যা এতিয়াও আছে। সেয়ে নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ অব্যাহত ৰাখিব লাগিব।
প্ৰশ্ন ৭। অপৰাধমূলক গোচৰ থকা ব্যক্তিসকলক নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাত বাধা দিয়া উচিত নে? এনে কৰাটো কি গণতান্ত্ৰিক নীতিৰ বিৰোধী?
উত্তৰঃ অপৰাধমূলক গোচৰ থকা ব্যক্তিসকলক নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাত বাধা দিয়াটো যুক্তিসংগত। এনে কৰাটো গণতান্ত্ৰিক নীতিৰ বিৰোধী নহয়, বৰঞ্চ ই গণতন্ত্ৰক সুৰক্ষিত কৰে।
কাৰণসমূহ হৈছে —
- অপৰাধমূলক পটভূমিৰ প্ৰাৰ্থীসকলে গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াক দুৰ্বল কৰে।
- তেওঁলোকে ভোটদাতাসকলক ভয় দেখুৱাব পাৰে আৰু অসদুপায়ৰ আশ্ৰয় ল’ব পাৰে।
- নিৰ্বাচনী নীতি-নিয়মে প্ৰতিটো নাগৰিকক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ সুযোগ দিয়া যদিও সমাজৰ মংগলৰ বাবে কিছু বাধা-নিষেধ আৱশ্যকীয়।
- গুৰুতৰ অপৰাধত দোষী সাব্যস্ত হোৱা ব্যক্তিসকলে জনপ্ৰতিনিধি হিচাপে বহিবলৈ নৈতিকভাৱে অযোগ্য।
- এনে বাধাই নিৰ্বাচনৰ স্বচ্ছতা আৰু গণতন্ত্ৰৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বজাই ৰাখে।
প্ৰশ্ন ৮। ৰমেশৰ মন্তব্যসমূহৰ ভুল ধৰা দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
(ক) মহিলাসকলে তেওঁলোকৰ পতি বা পৰিয়ালৰ পুৰুষৰ নিৰ্দেশ অনুযায়ী ভোট দিয়ে — এই মন্তব্য ভুল। ভাৰতত গোপন ব্যালটৰ ব্যৱস্থা আছে। প্ৰতিজন ভোটদাতাই ব্যক্তিগতভাৱে আৰু স্বাধীনভাৱে ভোট দিয়ে। মহিলাসকলেও নিজৰ ইচ্ছামতে ভোট দিব পাৰে। গোপন ব্যালটৰ বাবে বাহিৰৰ কোনো ব্যক্তিয়ে জানিব নোৱাৰে যে তেওঁ কাক ভোট দিছে।
(খ) নিৰ্বাচনী প্ৰতিযোগিতা সমাজৰ বাবে অপকাৰী — এই মন্তব্য ভুল। নিৰ্বাচনী প্ৰতিযোগিতা গণতন্ত্ৰৰ অপৰিহাৰ্য অংশ। প্ৰতিযোগিতাই নেতাসকলক জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ কৰে। প্ৰতিযোগিতা নথকালৈকে নির্বাচিত প্ৰতিনিধিয়ে সঠিকভাৱে কাম নকৰিব।
(গ) কেৱল শিক্ষিত লোকেহে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰা উচিত — এই মন্তব্য ভুল। শিক্ষাগত যোগ্যতা নেতৃত্বৰ একমাত্ৰ মাপকাঠি নহয়। কম শিক্ষিত ব্যক্তিয়েও সমাজৰ সমস্যা ভালকৈ বুজিব পাৰে আৰু কাৰ্যকৰীভাৱে প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পাৰে। গণতন্ত্ৰত সকলো নাগৰিকৰ নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাৰ সমান অধিকাৰ আছে।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ বিখ্যাত নিৰ্বাচনী শ্লোগানসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ বিখ্যাত নিৰ্বাচনী শ্লোগানসমূহ হৈছে —
| দল | শ্লোগান | চন |
|---|---|---|
| ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ | গৰিবী হটাও (দাৰিদ্ৰ্য দূৰ কৰা) | ১৯৭১ |
| জনতা দল | গণতন্ত্ৰ ৰক্ষা কৰা (Save Democracy) | ১৯৭৭ |
| বাম মোৰ্চা (পশ্চিমবংগ) | কৃষকক মাটি দিয়া (Land to the Tiller) | ১৯৭৭ |
২। প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন আৰু পৰোক্ষ নিৰ্বাচনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
| প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন | পৰোক্ষ নিৰ্বাচন |
|---|---|
| ভোটদাতাসকলে নিজে প্ৰতিনিধি বাছনি কৰে | ভোটদাতাসকলে নিৰ্বাচক মণ্ডলী বাছনি কৰে, যি প্রতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে |
| লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয় | ৰাষ্ট্ৰপতি, উপৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ৰাজ্যসভাৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয় |
| সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে অংশ ল’ব পাৰে | নিৰ্দিষ্ট নিৰ্বাচক মণ্ডলীয়েহে অংশ লয় |
৩। নিৰ্বাচনত ভোটদাতাৰ পছন্দক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনত ভোটদাতাৰ পছন্দক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ হৈছে —
- দলৰ পৰিচয় আৰু মতাদৰ্শ — বহু ভোটদাতাই দলৰ মতাদৰ্শ আৰু ঐতিহ্যৰ ভিত্তিত ভোট দিয়ে।
- প্ৰাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পৰিচিতি — স্থানীয়ভাৱে জনপ্ৰিয় প্ৰাৰ্থীসকলে বেছি ভোট পায়।
- জাতি আৰু ধৰ্ম — কিছু ক্ষেত্ৰত ভোটদাতাসকলে নিজৰ জাতি বা ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ প্ৰাৰ্থীক সমৰ্থন কৰে।
- নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ — দলৰ কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিয়ে ভোটদাতাক প্ৰভাৱিত কৰে।
- পূৰ্বৱৰ্তী চৰকাৰৰ কাৰ্যক্ষমতা — বৰ্তমান চৰকাৰৰ কামৰ মূল্যায়নৰ ভিত্তিতো ভোটদাতাসকলে সিদ্ধান্ত লয়।
- মিডিয়া — সংবাদ মাধ্যমৰ প্ৰতিবেদন আৰু বিজ্ঞাপনেও ভোটদাতাক প্ৰভাৱিত কৰে।
৪। চৰকাৰী নীতি ঘোষণা আৰু নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাচন ঘোষণাৰ পিছত মন্ত্ৰী আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে নতুন নীতি ঘোষণা কৰিব নোৱাৰে। কাৰণ এনে ঘোষণাই ক্ষমতাসীন দলক অন্যায় সুবিধা দিয়ে। অন্যহাতে, নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰত দলসমূহে নিজৰ ভৱিষ্যত পৰিকল্পনা আৰু প্ৰতিশ্ৰুতি দিব পাৰে। এই পাৰ্থক্যটো স্পষ্ট কৰা হৈছে আদৰ্শ নিৰ্বাচনী আচৰণবিধিত।
৫। ভাৰতত নিৰ্বাচনী সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত নিৰ্বাচনী সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে কাৰণ —
- নিৰ্বাচনত টকাৰ অপব্যৱহাৰ এতিয়াও এক গুৰুতৰ সমস্যা। নিৰ্বাচনী ব্যয়ৰ সীমা কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগিব।
- অপৰাধমূলক পটভূমিৰ প্ৰাৰ্থীসকলে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰা ৰোধ কৰিবলৈ আইন কঠোৰ কৰা দৰকাৰ।
- ভোটাৰ তালিকাত ভুৱা নাম অন্তৰ্ভুক্তি ৰোধ কৰিবলৈ প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ বাঢ়িব লাগিব।
- ৰাজনৈতিক দলৰ অৰ্থায়নত স্বচ্ছতা আনিব লাগিব।
- মহিলা আৰু সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ বাবে পৰ্যাপ্ত প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত কৰিব লাগিব।
- ভোটদাতাসকলৰ সচেতনতা বৃদ্ধিৰ বাবে ব্যাপক শিক্ষামূলক কাৰ্যক্ৰম গ্ৰহণ কৰিব লাগিব।