চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru-ত আপোনাক স্বাগতম। এই লেখাত ASSEB Class 9 Social Science Political Science Chapter 2 “চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ বিতংভাৱে দিয়া হৈছে।
সাৰাংশ: চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ অধ্যায়টোত বিশ্বত বৰ্তমান প্ৰচলিত বিভিন্ন ধৰণৰ চৰকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটোৱে প্ৰথম চৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰিছিল। ক্ষমতাৰ বিভাজনৰ ভিত্তিত চৰকাৰক এককেন্দ্ৰীয় আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বুলি, আৰু কাৰ্যপালিকা-আইনপালিকাৰ সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত সংসদীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰপতীয় বুলি ভগোৱা হয়। প্ৰতিটো ব্যৱস্থাৰেই নিজস্ব গুণ আৰু দোষ আছে। এই অধ্যায়ে প্ৰতিটো চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্য, গুণ-দোষ আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰকৃতিৰ বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা দিয়ে।
Summary: This chapter discusses the different types of government found in the world today. The Greek philosopher Plato was the first to classify governments. On the basis of the distribution of power, governments are classified as unitary and federal, and on the basis of the relationship between the executive and the legislature, as parliamentary and presidential. Each system has its own merits and demerits. The chapter explains the characteristics, advantages, disadvantages and democratic nature of each form of government.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰ
1। চৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা প্ৰথম ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক কোন?
উত্তৰঃ গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটো।
2। বৰ্তমান বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় চৰকাৰ কি?
উত্তৰঃ গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ।
3। সংসদীয় চৰকাৰ থকা এখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষ।
4। সংসদীয় পদ্ধতিত চৰকাৰপ্ৰধান আৰু ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান কোন?
উত্তৰঃ সংসদীয় পদ্ধতিত চৰকাৰপ্ৰধান হ’ল প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান হ’ল ৰাষ্ট্ৰপতি।
5। ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণৰ নীতি কোন ধৰণৰ চৰকাৰত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত।
6। ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ থকা এখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ।
7। এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ থকা এখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ জাপান (অথবা গ্ৰেট ব্ৰিটেইন)।
8। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিত কোন দুবিধ চৰকাৰ পোৱা যায়?
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ৰাজ্যিক তথা প্ৰাদেশিক চৰকাৰ।
9। ছুইজাৰলেণ্ডত কোন ধৰণৰ চৰকাৰ আছে?
উত্তৰঃ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ।
10। ভাৰতত দ্বৈত নাগৰিকত্ব ব্যৱস্থা আছেনে?
উত্তৰঃ নাই।
চমু উত্তৰ
11। বৰ্তমান বিশ্বত প্ৰচলিত চৰকাৰৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমান বিশ্বত প্ৰধানকৈ চাৰি প্ৰকাৰৰ চৰকাৰ প্ৰচলিত হৈ আছে — (ক) সংসদীয় চৰকাৰ, (খ) ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ, (গ) এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু (ঘ) যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ।
12। সংসদীয় চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) সংসদীয় পদ্ধতিত কাৰ্যপালিকা আৰু আইনপালিকাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকে; মন্ত্ৰীসকল আইনসভাৰ সদস্য হয় আৰু আইনসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে। (খ) ইয়াত দুজন কাৰ্যপালিকা থাকে — নামমাত্ৰ মুৰব্বী ৰাষ্ট্ৰপতি (বা ৰজা) আৰু প্ৰকৃত মুৰব্বী প্ৰধানমন্ত্ৰী।
13। সংসদীয় চৰকাৰৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ গুণ — (ক) কাৰ্যপালিকা আৰু আইনপালিকাৰ মাজত সহযোগিতা থকাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন সহজ হয়। (খ) চৰকাৰ সদায় আইনসভা তথা জনমতৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে। দোষ — (ক) দলীয় ৰাজনীতিয়ে অত্যধিক প্ৰাধান্য লাভ কৰে আৰু জোঁট চৰকাৰ অস্থিৰ হ’ব পাৰে। (খ) বহু সময়ত মন্ত্ৰীসকলৰ সংশ্লিষ্ট বিভাগৰ অভিজ্ঞতা নাথাকে আৰু তেওঁলোক আমোলাতন্ত্ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।
14। ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি বুলিলে চৰকাৰৰ আইনপালিকা, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকা — এই তিনিওটা বিভাগৰ ক্ষমতা পৃথক পৃথক অংগৰ হাতত ন্যস্ত কৰা ব্যৱস্থাক বুজায়। ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো এটা অংগৰ হাতত সমগ্ৰ ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত হ’ব নোৱাৰে আৰু এটা অংগই আনটো অংগৰ কামত হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে। এই নীতি ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য।
15। ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু চৰকাৰপ্ৰধানৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাথাকে; ৰাষ্ট্ৰপতিয়েই উভয় পদ দখল কৰে। (খ) ইয়াত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি প্ৰযোজ্য হয়, অৰ্থাৎ কাৰ্যপালিকা আৰু আইনপালিকা ইটোৱে সিটোৰ পৰা পৃথক আৰু স্বাধীন।
16। এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ গুণ — (ক) সৰু ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এই ব্যৱস্থা অতি উপযোগী। (খ) ক্ষমতা আৰু দায়িত্বৰ মাজত কোনো সংঘাত নাথাকে আৰু গোটেই দেশত একেধৰণৰ আইন প্ৰচলিত হয়। দোষ — (ক) কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰত বহু জটিল সমস্যাৰ ভাৰ পৰাৰ ফলত প্ৰশাসনত পলম হয়। (খ) স্থানীয় সমস্যা আৰু আঞ্চলিক প্ৰয়োজনৰ প্ৰতি যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া নহয়; বৃহৎ ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে ই উপযোগী নহয়।
দীঘল উত্তৰ
17। ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ গুণ আৰু দোষবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ এক স্থায়ী চৰকাৰ, কিয়নো ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল নিৰ্দিষ্ট আৰু আইনসভাই ইচ্ছা কৰিলেই তেওঁক আঁতৰাব নোৱাৰে। দলীয় ৰাজনীতিৰ প্ৰভাৱ কম হয় বাবে চৰকাৰ অধিক দৃঢ় আৰু স্থিৰ হয়। ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ থকাৰ বাবে প্ৰতিটো অংগই নিজৰ দায়িত্ব সুচাৰুৰূপে পালন কৰিব পাৰে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বিভিন্ন বিভাগত বিশেষজ্ঞ ব্যক্তি নিযুক্তি দিব পাৰে বাবে প্ৰশাসন দক্ষ হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে, ৰাষ্ট্ৰপতিৰ হাতত অত্যধিক ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত হোৱাৰ বাবে স্বৈৰাচাৰৰ আশংকা থাকে। কাৰ্যপালিকা আৰু আইনপালিকাৰ মাজত সমন্বয়হীনতাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে, যাৰ ফলত প্ৰশাসনিক অচলাৱস্থা দেখা দিয়ে। এই ব্যৱস্থা কঠোৰ আৰু অনমনীয়, আৰু মন্ত্ৰীসকল ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ব্যক্তিগত পছন্দৰ ভিত্তিত নিযুক্ত হোৱাৰ বাবে বহু সময়ত যোগ্যতাৰ অভাৱ ঘটে।
18। সংসদীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সংসদীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থা মূলতঃ গ্ৰেট ব্ৰিটেইন (ইংলেণ্ড)ৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হৈছে, সেয়েহে ইংলেণ্ডক সংসদীয় শাসনৰ “মাতৃ সংবিধান” বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল, কাৰ্যপালিকা তথা প্ৰধানমন্ত্ৰীক আইনসভাৰ পৰাই লোৱা হয়। কাৰ্যপালিকা আৰু আইনপালিকাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আৰু ক্ষমতাৰ ভাগ-বতৰা থাকে। ইয়াত দুজন কাৰ্যপালিকা থাকে — নামমাত্ৰ মুৰব্বী ৰাষ্ট্ৰপতি বা ৰজা, আৰু প্ৰকৃত মুৰব্বী প্ৰধানমন্ত্ৰী। মন্ত্ৰীপৰিষদে যৌথভাৱে আইনসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে আৰু আইনসভাৰ আস্থা হেৰুৱালে মন্ত্ৰীপৰিষদে পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়। প্ৰধানমন্ত্ৰী চৰকাৰৰ প্ৰকৃত মুৰব্বী আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদৰ নেতা হিচাপে শাসন পৰিচালনা কৰে।
19। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিভাজন থাকে। ইয়াত দুই স্তৰৰ চৰকাৰ থাকে — কেন্দ্ৰীয় আৰু আঞ্চলিক (প্ৰাদেশিক)। এই ব্যৱস্থাত এখন লিখিত আৰু কঠোৰ সংবিধান থাকে, য’ত দুয়ো চৰকাৰৰ ক্ষমতা স্পষ্টকৈ বিভাজিত হৈ থাকে। কাৰ্যপালিকা, আইনপালিকা আৰু ন্যায়পালিকা — এই তিনিওটা অংগ স্বাধীন। সংবিধানৰ ব্যাখ্যা আৰু ৰক্ষাৰ বাবে এখন স্বাধীন তথা সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় থাকে। কোনো কোনো যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় দেশত দ্বৈত নাগৰিকত্ব ব্যৱস্থা থাকে (যেনে আমেৰিকা), যদিও ভাৰতত একক নাগৰিকত্ব প্ৰচলিত। আমেৰিকা, ছুইজাৰলেণ্ড আৰু ভাৰত এই ধৰণৰ চৰকাৰৰ উদাহৰণ।
20। এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত সমগ্ৰ শাসন ক্ষমতা এটা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে। কেন্দ্ৰ আৰু আঞ্চলিক এককৰ মাজত ক্ষমতাৰ কোনো সাংবিধানিক বিভাজন নাথাকে। শাসনৰ সুবিধাৰ বাবে দেশক বিভিন্ন আঞ্চলিক এককত ভগোৱা হয়, কিন্তু সেই এককসমূহে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। আঞ্চলিক এককৰ ক্ষমতা সংবিধানৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত নহয়; কেন্দ্ৰই সেই ক্ষমতা যিকোনো সময়ত সংকুচিত বা সম্প্ৰসাৰণ কৰিব পাৰে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰেই সৰ্বেসৰ্বা আৰু আঞ্চলিক এককসমূহ ইয়াৰ অধীন। গ্ৰেট ব্ৰিটেইন আৰু জাপান এই ধৰণৰ চৰকাৰৰ উদাহৰণ।
21। এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ প্ৰকৃততে গণতান্ত্ৰিকনে? সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক সম্পূৰ্ণৰূপে গণতান্ত্ৰিক বুলি ক’ব নোৱাৰি। যিহেতু সমগ্ৰ ক্ষমতা এটা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে, সেয়েহে ইয়াত স্বৈৰাচাৰ তথা একাধিপত্যৰ আশংকা থাকে। সাধাৰণ নাগৰিকে শাসন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰকৃত অৰ্থত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ কম পায় আৰু বাস্তৱত আমোলাতন্ত্ৰইহে শাসন চলায়। ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ নথকাৰ বাবে আঞ্চলিক তথা স্থানীয় সমস্যাৰ প্ৰতি যথোচিত গুৰুত্ব দিয়া নহয়। ভাৰতৰ দৰে বৃহৎ আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এই ব্যৱস্থা উপযোগী নহয়। আঞ্চলিক একক থাকিলেও সিহঁতৰ স্বাধীনতা নথকাৰ বাবে জনগণৰ সমস্যা সমাধানত ই ফলপ্ৰসূ নহয়। এই কাৰণে বহু সমালোচকে এককেন্দ্ৰীয় ব্যৱস্থাক প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰৰ পৰিপন্থী বুলি গণ্য কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
1। এককেন্দ্ৰীয় আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত সমগ্ৰ ক্ষমতা এটা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত থাকে আৰু আঞ্চলিক এককৰ কোনো সাংবিধানিক ক্ষমতা নাথাকে; কিন্তু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত সংবিধানৰ দ্বাৰা ক্ষমতা বিভাজিত থাকে আৰু দুয়ো নিজ নিজ ক্ষেত্ৰত স্বাধীন।
2। সংসদীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ মাজৰ এটা মূল পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সংসদীয় চৰকাৰত কাৰ্যপালিকা (মন্ত্ৰীপৰিষদ) আইনপালিকাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ আৰু ইয়াৰ অংশ; কিন্তু ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত কাৰ্যপালিকা আৰু আইনপালিকা ইটোৱে সিটোৰ পৰা পৃথক আৰু স্বাধীন থাকে (ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ)।
3। ভাৰতে সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থা কোন দেশৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতে সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থা গ্ৰেট ব্ৰিটেইন (ইংলেণ্ড)ৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছে।
4। চৰকাৰৰ তিনিটা অংগ কি কি?
উত্তৰঃ চৰকাৰৰ তিনিটা অংগ হ’ল — আইনপালিকা, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকা।
5। দ্বৈত নাগৰিকত্ব বুলিলে কি বুজা? ই কোন ধৰণৰ চৰকাৰত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ দ্বৈত নাগৰিকত্ব বুলিলে এজন ব্যক্তিয়ে একে সময়তে ৰাষ্ট্ৰ (কেন্দ্ৰ) আৰু নিজ ৰাজ্য — এই দুয়োৰে নাগৰিকত্ব লাভ কৰাক বুজায়। ই সাধাৰণতে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত (যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ) পোৱা যায়; ভাৰতত অৱশ্যে একক নাগৰিকত্ব প্ৰচলিত।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সংসদীয় চৰকাৰ | কাৰ্যপালিকা আইনপালিকাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থকা শাসন ব্যৱস্থা |
| ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ | কাৰ্যপালিকা আৰু আইনপালিকা ইটোৱে সিটোৰ পৰা পৃথক থকা শাসন ব্যৱস্থা |
| এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ | সমগ্ৰ শাসন ক্ষমতা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত থকা ব্যৱস্থা |
| যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ | কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত সংবিধানৰ দ্বাৰা ক্ষমতা বিভাজিত থকা ব্যৱস্থা |
| ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ | আইন, কাৰ্য আৰু ন্যায় বিভাগৰ ক্ষমতা পৃথক অংগৰ হাতত ন্যস্ত কৰা নীতি |
| দ্বৈত নাগৰিকত্ব | কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োৰে নাগৰিকত্ব একে সময়তে লাভ কৰা ব্যৱস্থা |