অধ্যায় ১: গণতন্ত্র কি? গণতন্ত্ৰ কিয়? (What is Democracy? Why Democracy?) — সাৰাংশ
“গণতন্ত্র” শব্দটি গ্রীক ভাষাৰ দুটা শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে — “Demos” অৰ্থাৎ জনসাধাৰণ আৰু “Kratos” অৰ্থাৎ শাসন বা ক্ষমতা। সেয়েহে গণতন্ত্ৰৰ শাব্দিক অৰ্থ হৈছে ‘জনসাধাৰণৰ শাসন’। আব্রাহাম লিংকনৰ মতে, “গণতন্ত্র হ’ল জনসাধাৰণৰ চৰকাৰ, জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা গঠিত চৰকাৰ আৰু জনসাধাৰণৰ বাবে গঠিত চৰকাৰ।” গণতন্ত্ৰ হৈছে এনে এক শাসনব্যৱস্থা য’ত জনসাধাৰণে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিজৰ শাসক নিজে বাছি লয়। নিৰ্বাচিত প্রতিনিধিসকলেহে ৰাষ্ট্ৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্তসমূহ গ্রহণ কৰে। এই অধ্যায়ত গণতন্ত্ৰৰ সংজ্ঞা, বৈশিষ্ট্য, অগণতান্ত্রিক শাসনব্যৱস্থাৰ উদাহৰণ আৰু গণতন্ত্ৰৰ পক্ষে আৰু বিপক্ষে যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে।
গণতান্ত্রিক চৰকাৰৰ চাৰিটি মূল বৈশিষ্ট্য আছে। প্রথমতঃ, নিৰ্বাচিত প্রতিনিধিসকলেহে চৰকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্তসমূহ গ্রহণ কৰে। দ্বিতীয়তঃ, নিৰ্বাচনত প্রকৃত প্রতিযোগিতা থাকিব লাগিব আৰু জনসাধাৰণে নিজৰ শাসক সলনি কৰাৰ সুযোগ পাব লাগিব। তৃতীয়তঃ, প্রতিজন প্রাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে মতদান কৰিব পাৰে — অৰ্থাৎ “এক ব্যক্তি, এক ভোট, এক মূল্য” নীতি প্রযোজ্য। চতুৰ্থতঃ, চৰকাৰে সংবিধান আৰু নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰৰ সীমাৰ মাজত থাকি শাসন কৰিব লাগিব। জিম্বাবৱে, চীন, পাকিস্তান, ছৌদি আৰব আদি দেশত এই বৈশিষ্ট্যসমূহৰ অভাৱ দেখা যায় আৰু তেনে দেশক অগণতান্ত্রিক বুলি গণ্য কৰা হয়।
গণতন্ত্ৰৰ পক্ষে বহুতো যুক্তি আছে। গণতান্ত্রিক চৰকাৰ অধিক দায়বদ্ধ কাৰণ শাসকসকল জনসাধাৰণৰ কাচে জৱাবদিহি কৰিবলৈ বাধ্য। গণতন্ত্ৰত আলোচনা আৰু পরামর্শৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত গ্রহণ হোৱাৰ ফলত সিদ্ধান্তৰ মান উন্নত হয়। ই মতভেদ আৰু সংঘাত শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমাধান কৰে। গণতন্ত্ৰ ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰে কাৰণ ই ৰাজনৈতিক সমতাৰ নীতিৰ ওপৰত প্রতিষ্ঠিত। আনহাতে, গণতন্ত্ৰৰ বিপক্ষেও কিছুমান যুক্তি আছে — যেনে সিদ্ধান্ত গ্রহণত অধিক সময় লাগে, নেতাসকল জনপ্রিয়তাক প্রাধান্য দিয়ে, আৰু নিৰ্বাচনী প্রক্রিয়াত দুৰ্নীতিৰ আশংকা থাকে। কিন্তু এই দোষসমূহৰ পিছতো গণতন্ত্ৰই সৰ্বোত্তম শাসন পদ্ধতি বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ ই জনসাধাৰণক নিজৰ ভুলসমূহ সংশোধন কৰাৰ সুযোগ দিয়ে।
English Summary
The word “Democracy” is derived from two Greek words — “Demos” meaning people and “Kratos” meaning rule or power. Thus, democracy literally means “rule by the people.” Abraham Lincoln defined democracy as “a government of the people, by the people, and for the people.” Democracy is a form of government in which rulers are elected by the people. Elected representatives alone make the major decisions of the state. This chapter discusses the definition and features of democracy, examples of non-democratic governments, and arguments for and against democracy.
A democratic government has four key features. First, major decisions are taken only by elected representatives. Second, elections must offer genuine competition so that people have a real opportunity to change their rulers. Third, every adult citizen has the right to vote — the principle of “one person, one vote, one value” applies equally to all. Fourth, the government must operate within the limits set by the constitution and must respect the fundamental rights of citizens. Countries like Zimbabwe, China, Pakistan, and Saudi Arabia lack these features and are considered non-democratic. In Pakistan, General Pervez Musharraf came to power through a military coup in 1999, and the elected parliament had no real authority. In China, only candidates approved by the ruling Communist Party can contest elections. In Zimbabwe under Robert Mugabe, elections were rigged and media was restricted. In Saudi Arabia, citizens do not elect their rulers as the government is run by royal families.
There are several strong arguments in favour of democracy. A democratic government is more accountable because rulers must answer to the people. Decision-making improves because it is based on consultation and discussion. Democracy provides a method for peaceful resolution of differences and conflicts. It enhances individual dignity by being based on the principle of political equality. Most importantly, democracy allows citizens to correct the mistakes of government through elections — something that authoritarian regimes do not permit. While critics argue that democracy leads to slow decisions, prioritises popularity over competence, and can be corrupted, these drawbacks are outweighed by its strengths. Democracy may not produce perfect government, but it is superior to all other known forms of governance because it is self-correcting and respects human dignity.
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। “Democracy” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
(ক) লেটিন
(খ) গ্রীক
(গ) ফৰাচী
(ঘ) ইংৰাজী
উত্তৰঃ (খ) গ্রীক।
২। “Demos” শব্দৰ অৰ্থ কি?
(ক) ক্ষমতা
(খ) শাসন
(গ) জনসাধাৰণ
(ঘ) চৰকাৰ
উত্তৰঃ (গ) জনসাধাৰণ।
৩। গণতন্ত্ৰৰ বিখ্যাত সংজ্ঞা কোনে দিছে?
(ক) মহাত্মা গান্ধী
(খ) আব্রাহাম লিংকন
(গ) জৱাহৰলাল নেহৰু
(ঘ) নেলছন মেণ্ডেলা
উত্তৰঃ (খ) আব্রাহাম লিংকন।
৪। পাকিস্তানত ১৯৯৯ চনত সামৰিক অভ্যুত্থান কোনে পৰিচালনা কৰিছিল?
(ক) পাৰভেজ মুছাৰৰফ
(খ) বেনজিৰ ভুট্ট
(গ) নৱাজ শ্বৰীফ
(ঘ) আয়ুব খান
উত্তৰঃ (ক) পাৰভেজ মুছাৰৰফ।
৫। জিম্বাবৱেত দীৰ্ঘকাল শাসন কৰা একনায়কতান্ত্রিক নেতাজন কোন?
(ক) নেলছন মেণ্ডেলা
(খ) ৰবাৰ্ট মুগাবে
(গ) ইদি আমিন
(ঘ) মোবুটু
উত্তৰঃ (খ) ৰবাৰ্ট মুগাবে।
৬। চীনত কেনে ধৰণৰ দলীয় ব্যৱস্থা আছে?
(ক) বহু-দলীয় ব্যৱস্থা
(খ) দ্বি-দলীয় ব্যৱস্থা
(গ) একদলীয় ব্যৱস্থা
(ঘ) দলবিহীন ব্যৱস্থা
উত্তৰঃ (গ) একদলীয় ব্যৱস্থা।
৭। নিম্নলিখিত কোনটো গণতন্ত্ৰৰ মূল বৈশিষ্ট্য?
(ক) সামৰিক শাসন
(খ) উত্তৰাধিকাৰসূত্ৰে ক্ষমতা প্রাপ্তি
(গ) মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন
(ঘ) ধৰ্মীয় নেতাৰ শাসন
উত্তৰঃ (গ) মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন।
৮। কোনটো দেশক পৃথিৱীৰ বৃহত্তম গণতান্ত্রিক দেশ বুলি কোৱা হয়?
(ক) আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্র
(খ) ইংলেণ্ড
(গ) ভাৰতবৰ্ষ
(ঘ) ফ্ৰান্স
উত্তৰঃ (গ) ভাৰতবৰ্ষ।
৯। গণতন্ত্ৰৰ “এক ব্যক্তি, এক ভোট” নীতিটোৱে কি নিশ্চিত কৰে?
(ক) অৰ্থনৈতিক সমতা
(খ) ৰাজনৈতিক সমতা
(গ) সামাজিক সমতা
(ঘ) শৈক্ষিক সমতা
উত্তৰঃ (খ) ৰাজনৈতিক সমতা।
১০। ছৌদি আৰবত শাসনব্যৱস্থাটো কেনে ধৰণৰ?
(ক) গণতান্ত্রিক
(খ) ৰাজতান্ত্রিক
(গ) সামৰিক
(ঘ) সমাজতান্ত্রিক
উত্তৰঃ (খ) ৰাজতান্ত্রিক।
১১। প্রত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ এটি উদাহৰণ কি?
(ক) গণভোট (Referendum)
(খ) সংসদীয় নিৰ্বাচন
(গ) ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন
(ঘ) ৰাজ্যসভা নিৰ্বাচন
উত্তৰঃ (ক) গণভোট (Referendum)।
১২। গণতন্ত্ৰৰ বিপক্ষে কোনটো যুক্তি সৰ্বাধিক প্রচলিত?
(ক) ই স্বৈৰশাসনৰ সুবিধা দিয়ে
(খ) সিদ্ধান্ত গ্রহণ প্রক্রিয়া ধীৰ গতিত হয়
(গ) ই সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ নষ্ট কৰে
(ঘ) ই ধৰ্মীয় স্বাধীনতা নিদিয়ে
উত্তৰঃ (খ) সিদ্ধান্ত গ্রহণ প্রক্রিয়া ধীৰ গতিত হয়।
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। গণতন্ত্ৰৰ শাব্দিক অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰৰ শাব্দিক অৰ্থ হৈছে ‘জনসাধাৰণৰ শাসন’। ই গ্রীক শব্দ “Demos” (জনসাধাৰণ) আৰু “Kratos” (শাসন/ক্ষমতা)ৰ পৰা উদ্ভূত।
২। গণতন্ত্ৰৰ বিখ্যাত সংজ্ঞাটো উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ আব্রাহাম লিংকনৰ মতে, “গণতন্ত্র হ’ল জনসাধাৰণৰ চৰকাৰ, জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা গঠিত চৰকাৰ আৰু জনসাধাৰণৰ বাবে গঠিত চৰকাৰ।”
৩। প্রত্যক্ষ গণতন্ত্র কি?
উত্তৰঃ প্রত্যক্ষ গণতন্ত্র হৈছে এনে এক পদ্ধতি য’ত জনসাধাৰণে মধ্যস্থতাকাৰীৰ সহায় নোলোৱাকৈ প্রত্যক্ষভাৱে আইন প্রণয়ন আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণত অংশগ্রহণ কৰে। গণভোট (Referendum) ইয়াৰ এটা উদাহৰণ।
৪। পৰোক্ষ গণতন্ত্র কি?
উত্তৰঃ পৰোক্ষ গণতন্ত্র হৈছে এনে এক পদ্ধতি য’ত জনসাধাৰণে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে প্রতিনিধি বাছি লয় আৰু সেই প্রতিনিধিসকলে জনসাধাৰণৰ হৈ শাসনকার্য পৰিচালনা কৰে। আধুনিক বৃহৎ ৰাষ্ট্রসমূহত এই পদ্ধতি প্রচলিত।
৫। অগণতান্ত্রিক চৰকাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি চৰকাৰত জনসাধাৰণে নিজৰ শাসক বাছি লোৱাৰ সুযোগ নাপায়, মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত নহয়, নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত নহয়, তাক অগণতান্ত্রিক চৰকাৰ বোলে।
৬। “Referendum” মানে কি?
উত্তৰঃ Referendum মানে হৈছে গণভোট — এনে এক প্রক্রিয়া য’ত কোনো বিশেষ প্রস্তাৱ বা বিষয়ৰ ওপৰত সমগ্ৰ জনসাধাৰণে প্রত্যক্ষভাৱে মত প্রকাশ কৰে।
৭। সার্বজনীন প্রাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ মানে কি?
উত্তৰঃ সার্বজনীন প্রাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ মানে হৈছে — জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ, লিঙ্গ নির্বিশেষে প্রতিজন প্রাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে ভোট দান কৰাৰ অধিকাৰ পায়।
৮। পাকিস্তানত ১৯৯৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত কি হৈছিল?
উত্তৰঃ পাকিস্তানত ১৯৯৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত জেনেৰেল পাৰভেজ মুছাৰৰফে সামৰিক অভ্যুত্থানৰ জৰিয়তে নির্বাচিত চৰকাৰ উৎখাত কৰি ক্ষমতা দখল কৰিছিল।
৯। জিম্বাবৱেৰ কোনটো দলে দীর্ঘকাল ক্ষমতাত আছিল?
উত্তৰঃ জিম্বাবৱেত ৰবাৰ্ট মুগাবেৰ নেতৃত্বত ZANU-PF দলটোৱে দীর্ঘকাল ক্ষমতাত আছিল। ১৯৮০ চনত স্বাধীনতাৰ পৰা মুগাবেয়ে নিৰ্বাচনত কাৰচাজি কৰি সকলো সময়তে জয়ী হৈছিল।
১০। চীনদেশক গণতান্ত্রিক বুলি কিয় ক’ব নোৱাৰি?
উত্তৰঃ চীনদেশত কেৱল কমিউনিষ্ট পাৰ্টি অনুমোদিত প্রার্থীসকলেহে নিৰ্বাচনত অংশ ল’ব পাৰে। জনসাধাৰণে প্রকৃত অৰ্থত নিজৰ শাসক বাছি লোৱাৰ সুযোগ নাপায়, তাই চীনদেশক গণতান্ত্রিক বুলি ক’ব নোৱাৰি।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। গণতান্ত্রিক চৰকাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক চৰকাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:
- নিৰ্বাচিত প্রতিনিধিৰ সিদ্ধান্ত গ্রহণ: জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত প্রতিনিধিসকলেহে ৰাষ্ট্ৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত গ্রহণ কৰে।
- মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন: নিৰ্বাচনত প্রকৃত প্রতিযোগিতা থাকে আৰু জনসাধাৰণে শাসক সলনি কৰাৰ সুযোগ পায়।
- সার্বজনীন ভোটাধিকাৰ: প্রতিজন প্রাপ্তবয়স্ক নাগৰিকৰ সমান ভোটাধিকাৰ থাকে — “এক ব্যক্তি, এক ভোট, এক মূল্য”।
- সাংবিধানিক শাসন: চৰকাৰে সংবিধান আৰু নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰৰ সীমাৰ মাজত থাকি শাসন কৰে।
২। পাকিস্তানৰ উদাহৰণেৰে অগণতান্ত্রিক শাসনব্যৱস্থা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পাকিস্তান হৈছে অগণতান্ত্রিক শাসনব্যৱস্থাৰ এটি উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ। ১৯৯৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত জেনেৰেল পাৰভেজ মুছাৰৰফে সামৰিক অভ্যুত্থানৰ জৰিয়তে নির্বাচিত প্রধানমন্ত্রী নৱাজ শ্বৰীফৰ চৰকাৰ উৎখাত কৰি ক্ষমতা দখল কৰে। পিছত তেওঁ নিজেই ৰাষ্ট্রপতি পদ গ্রহণ কৰে। যদিও দেশখনত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হৈছিল, নির্বাচিত সংসদৰ কোনো প্রকৃত ক্ষমতা নাছিল কাৰণ চৰকাৰৰ সকলো সিদ্ধান্ত সামৰিক বাহিনীৰ অনুমোদনক্রমে হৈছিল। এনে পৰিস্থিতিত মুক্ত নিৰ্বাচন আৰু প্রকৃত গণতন্ত্র বিদ্যমান নাছিল।
৩। জিম্বাবৱেৰ উদাহৰণত গণতন্ত্ৰৰ ব্যৰ্থতা কেনেকৈ প্রকাশ পাইছে?
উত্তৰঃ জিম্বাবৱে ১৯৮০ চনত স্বাধীনতা লাভ কৰে আৰু ৰবাৰ্ট মুগাবে দেশখনৰ প্রথম প্রধানমন্ত্রী হয়। আৰম্ভণিতে তেওঁ জনপ্রিয় নেতা হিচাপে পৰিচিত আছিল। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে মুগাবে চৰকাৰে গণতন্ত্ৰক ক্ষুণ্ণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। নিৰ্বাচনত কাৰচাজি কৰা হৈছিল, যাতে ZANU-PF দল সকলো নিৰ্বাচনতে জয়ী হয়। টেলিভিছন আৰু ৰেডিঅ’ৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সমালোচনা কৰাত নিষেধাজ্ঞা জাৰি কৰা হৈছিল। বিৰোধী দলৰ কাৰ্যকৰ্তা আৰু সাংবাদিকসকলক ভয়-ভীতি দেখুওৱা হৈছিল। ফলত জিম্বাবৱেত গণতন্ত্ৰৰ নামত অগণতান্ত্রিক শাসন প্রতিষ্ঠিত হৈছিল।
৪। ছৌদি আৰবৰ শাসনব্যৱস্থা কিয় অগণতান্ত্রিক?
উত্তৰঃ ছৌদি আৰব অগণতান্ত্রিক কাৰণ:
- দেশখনৰ শাসনকার্য ৰাজপৰিয়ালৰ হাতত কেন্দ্রীভূত; জনসাধাৰণে নিজৰ শাসক নিজে নির্বাচন কৰাৰ সুযোগ নাপায়।
- সেখানে নাৰীসকলক দীর্ঘকাল ভোটাধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হৈছিল (২০১৫ চনলৈকে মহিলাসকলৰ ভোটদানৰ অধিকাৰ নাছিল)।
- ৰাজনৈতিক দল গঠন আৰু বিৰোধী মত প্রকাশত তীব্র নিষেধাজ্ঞা বিদ্যমান।
- চৰকাৰৰ সমালোচনা বা প্রতিবাদ কৰাৰ সুযোগ জনসাধাৰণৰ নাই।
৫। গণতন্ত্ৰ আৰু ৰাজতন্ত্রৰ মাজত পার্থক্য কি?
উত্তৰঃ গণতন্ত্র আৰু ৰাজতন্ত্রৰ মাজৰ পার্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দিয়া হৈছে:
| গণতন্ত্র | ৰাজতন্ত্র |
|---|---|
| জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নির্বাচিত প্রতিনিধিয়ে শাসন কৰে। | উত্তৰাধিকাৰ সূত্রে ক্ষমতা লাভ কৰা ৰজাই শাসন কৰে। |
| জনসাধাৰণ হৈছে ক্ষমতাৰ উৎস। | ৰাজ পৰিয়াল হৈছে ক্ষমতাৰ উৎস। |
| শাসক পৰিৱৰ্তনযোগ্য — নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে সলনি কৰিব পাৰি। | শাসক সাধাৰণতে আজীৱন পদত থাকে। |
| নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত। | নাগৰিকৰ অধিকাৰ সীমিত হ’ব পাৰে। |
| ভাৰত, আমেৰিকা — উদাহৰণ। | ছৌদি আৰব — উদাহৰণ। |
৬। গণতান্ত্রিক চৰকাৰ আৰু অগণতান্ত্রিক চৰকাৰৰ মাজত পার্থক্য লিখা।
| গণতান্ত্রিক চৰকাৰ | অগণতান্ত্রিক চৰকাৰ |
|---|---|
| জনসাধাৰণে নির্বাচনৰ জৰিয়তে শাসক বাছে। | শাসক নিজে বা শক্তিৰ দ্বাৰা ক্ষমতা গ্রহণ কৰে। |
| মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়। | নিৰ্বাচন হয় নিয়ন্ত্রিত বা অনুষ্ঠিতই নহয়। |
| মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত। | অধিকাৰ হৰণ বা সীমিত কৰা হয়। |
| বিৰোধী দল আৰু মত প্রকাশৰ স্বাধীনতা থাকে। | বিৰোধিতা দমন কৰা হয়। |
| উদাহৰণ: ভাৰত, দক্ষিণ আফ্রিকা। | উদাহৰণ: মিয়ানমাৰ, চীন (সম্পূর্ণ গণতন্ত্রৰ অভাৱ)। |
দীঘল প্রশ্নোত্তৰ
১। গণতন্ত্র কি? গণতান্ত্রিক চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “গণতন্ত্র” শব্দটো গ্রীক ভাষাৰ “Demos” (জনসাধাৰণ) আৰু “Kratos” (শাসন) শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে। আব্রাহাম লিংকনৰ সুপ্রসিদ্ধ সংজ্ঞা অনুযায়ী, “গণতন্ত্র হ’ল জনসাধাৰণৰ চৰকাৰ, জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা গঠিত চৰকাৰ আৰু জনসাধাৰণৰ বাবে গঠিত চৰকাৰ।” গণতন্ত্র এনে এক শাসনব্যৱস্থা য’ত শাসকসকল জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নির্বাচিত।
গণতান্ত্রিক চৰকাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:
(ক) নির্বাচিত প্রতিনিধিৰ সিদ্ধান্ত গ্রহণ: গণতান্ত্রিক চৰকাৰত ৰাষ্ট্ৰৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নির্বাচিত প্রতিনিধিসকলেহে গ্রহণ কৰে। পাকিস্তানৰ উদাহৰণত দেখা যায় যে যদিও নির্বাচন হৈছিল, প্রকৃত ক্ষমতা সামৰিক বাহিনীৰ হাতত থকাত দেশখনক গণতান্ত্রিক বুলি ক’ব নোৱাৰি।
(খ) মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন: গণতন্ত্রত নির্বাচনত প্রকৃত প্রতিযোগিতা থাকিব লাগিব। জনসাধাৰণে নিজৰ বর্তমানৰ শাসকক নির্বাচনৰ জৰিয়তে পৰিৱর্তন কৰিব পৰাৰ সুযোগ পাব লাগিব। মেক্সিকোত দীর্ঘকাল এটা দলেই জয়ী হৈছিল কাৰণ নির্বাচনী পদ্ধতি নিৰপেক্ষ নাছিল।
(গ) সার্বজনীন ভোটাধিকাৰ: “এক ব্যক্তি, এক ভোট, এক মূল্য” নীতি অনুযায়ী জাতি, ধর্ম, বর্ণ, লিঙ্গ নির্বিশেষে প্রতিজন প্রাপ্তবয়স্ক নাগৰিকৰ সমান ভোটাধিকাৰ থাকে। ছৌদি আৰবত দীর্ঘকাল মহিলাসকলৰ ভোটাধিকাৰ নাছিল — এয়া অগণতান্ত্রিক।
(ঘ) সাংবিধানিক শাসন আৰু অধিকাৰ সুৰক্ষা: গণতান্ত্রিক চৰকাৰে সংবিধানৰ সীমাৰ মাজত থাকি শাসন কৰে আৰু নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ সুনিশ্চিত কৰে। স্বাধীন বিচাৰ বিভাগ আৰু মুক্ত গণমাধ্যম গণতন্ত্রৰ অপৰিহার্য স্তম্ভ।
২। গণতন্ত্রৰ পক্ষে যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গণতন্ত্রৰ পক্ষে নিম্নলিখিত যুক্তিসমূহ দিয়া হয়:
(ক) অধিক দায়বদ্ধ চৰকাৰ: গণতান্ত্রিক চৰকাৰ অন্যান্য শাসনব্যৱস্থাতকৈ অধিক দায়বদ্ধ। নির্বাচিত শাসকসকল তেওঁলোকে কি কৰিছে আৰু কিয় কৰিছে তাৰ জবাব জনসাধাৰণক দিব পাৰিব লাগে। গণতন্ত্রত শাসকসকলৰ কার্যকলাপ পর্যবেক্ষণ কৰিব পাৰি, সমালোচনা কৰিব পাৰি আৰু প্রয়োজন হ’লে নির্বাচনৰ জৰিয়তে পৰিৱর্তন কৰিব পাৰি।
(খ) উন্নত সিদ্ধান্ত গ্রহণ: গণতন্ত্রত সিদ্ধান্তসমূহ পরামর্শ আৰু আলোচনাৰ ভিত্তিত গ্রহণ কৰা হয়। একাধিক পক্ষৰ মত বিবেচনা কৰাত সিদ্ধান্তৰ মান উন্নত হয় আৰু ভুলৰ সম্ভাৱনা কমি যায়।
(গ) বিবাদৰ শান্তিপূর্ণ সমাধান: গণতন্ত্র মতভেদ আৰু সংঘাত শান্তিপূর্ণভাৱে সমাধানৰ পদ্ধতি প্রদান কৰে। বিভিন্ন সম্প্রদায়, ভাষাগোষ্ঠী বা ধর্মাৱলম্বী লোকৰ মাজৰ বিবাদ সংলাপ আৰু গণতান্ত্রিক প্রক্রিয়াৰে নিষ্পত্তি কৰিব পাৰি।
(ঘ) ব্যক্তিৰ মর্যাদা বৃদ্ধি: গণতন্ত্র ৰাজনৈতিক সমতাৰ নীতিৰ ওপৰত প্রতিষ্ঠিত। প্রতিজন নাগৰিকৰ মত সমানভাৱে গুৰুত্বপূর্ণ। ই মানুহৰ ব্যক্তি মর্যাদা আৰু স্বাধীনতাক সন্মান জনায়।
(ঙ) ভুল সংশোধনৰ সুযোগ: গণতন্ত্রৰ এটা অনন্য গুণ হৈছে — ই নিজৰ ভুল সংশোধন কৰিব পাৰে। যদি কোনো নেতা বা দলে ভুল সিদ্ধান্ত লয়, জনসাধাৰণে পৰৱর্তী নির্বাচনত তাঁলোকক প্রত্যাখ্যান কৰিব পাৰে।
৩। গণতন্ত্রৰ বিপক্ষে যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গণতন্ত্রৰ পক্ষে যুক্তি থকাৰ লগতে ইয়াৰ বিপক্ষেও কিছুমান যুক্তি দিয়া হয়:
(ক) সিদ্ধান্ত গ্রহণত বিলম্ব: গণতান্ত্রিক প্রক্রিয়াত বহুতো লোকৰ মত সংগ্রহ কৰিবলগীয়া হোৱাৰ ফলত সিদ্ধান্ত গ্রহণত অধিক সময় লাগে। জৰুৰী পৰিস্থিতিত দ্রুত সিদ্ধান্ত নোলোৱাৰ ফলত ক্ষতি হ’ব পাৰে।
(খ) জনপ্রিয়তাক যোগ্যতাৰ ওপৰত স্থান: গণতন্ত্রত যোগ্য ব্যক্তিৰ তুলনাত জনপ্রিয় ব্যক্তিয়ে বেছিকৈ জয়ী হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। অজ্ঞ, অদক্ষ নেতায়ো ভোটৰ বলত ক্ষমতালৈ আহিব পাৰে।
(গ) নির্বাচনী দুর্নীতি: নির্বাচনী প্রচাৰত অধিক ধন ব্যয় হয় আৰু ইয়াৰ ফলত দুর্নীতিৰ আশংকা বাঢ়ে। ধনী প্রার্থী বা দলৰ হাতত অধিক সম্পদ থাকে, যা নির্বাচনী প্রতিযোগিতাক অসম কৰে।
(ঘ) ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা: গণতন্ত্রত সঘনে নেতৃত্বৰ পৰিৱর্তন ঘটাৰ ফলে ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। দলসমূহ ক্ষমতায় আহা-যোৱাৰ ফলত নীতি পৰিৱর্তন হ’ব পাৰে আৰু উন্নয়নমূলক কাৰ্য ব্যাহত হ’ব পাৰে।
এই বিপক্ষীয় যুক্তিসমূহৰ পিছতো অধিকাংশ বিশেষজ্ঞৰ মতে গণতন্ত্র হৈছে সকলো শাসনব্যৱস্থাতকৈ উত্তম, কাৰণ ই জনসাধাৰণক স্বাধীনতা, সমতা আৰু মৰ্যাদা প্রদান কৰে।
৪। “গণতন্ত্ৰই কিয় সর্বোত্তম শাসনব্যৱস্থা” — এই বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গণতন্ত্রক সর্বোত্তম শাসনব্যৱস্থা বুলি গণ্য কৰিবলৈ নিম্নলিখিত কাৰণসমূহ দিয়া হয়:
(ক) দায়বদ্ধতা আৰু স্বচ্ছতা: গণতন্ত্রত শাসকসকল জনসাধাৰণৰ প্রতি দায়বদ্ধ। তেওঁলোকৰ কার্যকলাপ স্বচ্ছ আৰু সমালোচনাযোগ্য। এই গুণটো অন্য কোনো শাসনব্যৱস্থাত এমাত্রায় নাথাকে।
(খ) মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষা: গণতান্ত্রিক চৰকাৰে বাক-স্বাধীনতা, সংবাদ-মাধ্যমৰ স্বাধীনতা, ন্যায়পূর্ণ বিচাৰ আৰু সমান নাগৰিকতাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰে। মানুহৰ মৰ্যাদা আৰু স্বাধীনতাৰ প্রতি সন্মান দেখুওৱাটো গণতন্ত্রৰ অনন্য বৈশিষ্ট্য।
(গ) শান্তিপূর্ণ ক্ষমতা হস্তান্তৰ: গণতন্ত্রত ক্ষমতাৰ পৰিৱর্তন শান্তিপূর্ণভাৱে নির্বাচনৰ জৰিয়তে হয়। ইয়াৰ ফলত হিংসা আৰু বিপ্লৱৰ প্রয়োজনীয়তা নাথাকে।
(ঘ) ভুল সংশোধনৰ সুযোগ: গণতন্ত্রত যদি চৰকাৰে ভুল সিদ্ধান্ত লয়, নাগৰিকে সেই বিষয়ে কথা ক’ব পাৰে, প্রতিবাদ কৰিব পাৰে আৰু নির্বাচনত শাসকক পৰিৱর্তন কৰিব পাৰে। এই ব্যৱস্থা একনায়কতন্ত্র বা ৰাজতন্ত্রত নাথাকে।
(ঙ) মানৱীয় মর্যাদাৰ স্বীকৃতি: গণতন্ত্র প্রতিজন নাগৰিকক সমান মূল্য প্রদান কৰে। প্রতিটো ভোট সমান আৰু প্রতিজন ব্যক্তিৰ মত সমান গুৰুত্বপূর্ণ। এই মানৱীয় মর্যাদাৰ স্বীকৃতি গণতন্ত্রক অন্য শাসনব্যৱস্থাৰ পৰা পৃথক কৰে।
এইকাৰণেই উইনষ্টন চার্চিলে কৈছিল, “গণতন্ত্র হৈছে সেই সকলো শাসনব্যৱস্থাৰ মাজত সর্বনিকৃষ্ট শাসনব্যৱস্থা — বাকী সকলোতকৈ ভালকৈ কোৱা বাদ দিলে।” অর্থাৎ, গণতন্ত্রত ত্রুটি আছে ঠিকেই, কিন্তু ই অন্য সকলো শাসনব্যৱস্থাতকৈ উত্তম।
৫। কোনো চৰকাৰ গণতান্ত্রিক নে অগণতান্ত্রিক সেয়া কেনেকৈ নির্ধাৰণ কৰিব?
উত্তৰঃ কোনো চৰকাৰ গণতান্ত্রিক নে অগণতান্ত্রিক সেয়া নির্ধাৰণ কৰিবলৈ তলত উল্লেখ কৰা মানদণ্ডসমূহ পরীক্ষা কৰিব লাগে:
- নির্বাচনৰ প্রকৃতি: দেশখনত মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নির্বাচন অনুষ্ঠিত হয় নে নহয়? স্বাধীন নির্বাচন কমিছন আছে নে নাই?
- ভোটাধিকাৰ: প্রতিজন প্রাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে, জাতি-ধর্ম-লিঙ্গ নির্বিশেষে, ভোট দিব পাৰে নে নাপায়?
- ক্ষমতাৰ উৎস: গুৰুত্বপূর্ণ সিদ্ধান্ত নির্বাচিত প্রতিনিধিয়ে লয় নে সামৰিক বা ধর্মীয় কর্তৃপক্ষে লয়?
- মৌলিক অধিকাৰ: নাগৰিকৰ বাক-স্বাধীনতা, সমাবেশৰ স্বাধীনতা, আৰু আইনৰ শাসন সুনিশ্চিত হৈছে নে নাই?
- সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা: সংখ্যালঘু সম্প্রদায়সমূহৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত নে সংখ্যাগৰিষ্ঠই সিদ্ধান্ত চাপিয়ে দিছে?
এই মানদণ্ডসমূহ বিচাৰ কৰিলে যদি ধনাত্মক উত্তৰ পোৱা যায়, তেন্তে চৰকাৰখনক গণতান্ত্রিক বুলি গণ্য কৰিব পাৰি। বিপৰীতে, এই চর্তসমূহৰ অভাৱ থাকিলে চৰকাৰখন অগণতান্ত্রিক।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ প্রশ্নোত্তৰ
প্রশ্ন ১। তলৰ দেশসমূহক গণতান্ত্রিক, অগণতান্ত্রিক বা নিশ্চিত নহয় — এই তিনি ভাগত শ্রেণীবদ্ধ কৰা:
(ক) দেশ A — ধর্মৰ ভিত্তিত ভোটাধিকাৰ প্রদান কৰা হয়।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। ধর্মৰ ভিত্তিত ভোটাধিকাৰ দিলে “সার্বজনীন প্রাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ” নীতিৰ লঙ্ঘন হয়। ই গণতন্ত্রৰ মৌলিক নীতিৰ বিৰোধী।
(খ) দেশ B — একেটা দলেই ২০ বছৰ ধৰি জয়ী হৈছে।
উত্তৰঃ নিশ্চিত নহয়। কেৱল এটা দলেই দীর্ঘকাল জয়ী হওঁ মানেই অগণতান্ত্রিক নহয়। জনসাধাৰণে প্রকৃতপক্ষে সেই দলকেই পছন্দ কৰিব পাৰে। কিন্তু নির্বাচনৰ নিৰপেক্ষতা নিশ্চিত নহ’লে সন্দেহ থাকে।
(গ) দেশ C — গত তিনিটা নির্বাচনতে শাসকদলে পৰাজিত হৈছে।
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক। শাসকদলে নির্বাচনত পৰাজিত হোৱাটোৱেই প্রমাণ কৰে যে নির্বাচন মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ আৰু জনসাধাৰণে প্রকৃত পছন্দৰ সুযোগ পাইছে।
(ঘ) দেশ D — স্বাধীন নির্বাচন কমিছন নাই।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। স্বাধীন নির্বাচন কমিছনৰ অভাৱত মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নির্বাচন সম্ভৱ নহয়। শাসকদল নিজেই নির্বাচন নিয়ন্ত্রণ কৰিলে তা প্রকৃত গণতন্ত্র নহয়।
প্রশ্ন ২। তলৰ দেশসমূহৰ চৰকাৰসমূহ গণতান্ত্রিক নে অগণতান্ত্রিক — বিচাৰ কৰা:
(P) সংসদে আইন প্রণয়নৰ আগতে সামৰিক বাহিনীৰ অনুমোদন লাগে।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। গণতন্ত্রত নির্বাচিত সংসদেই সর্বোচ্চ ক্ষমতাৰ অধিকাৰী। সামৰিক বাহিনীৰ অনুমোদনৰ প্রয়োজন মানে শাসনৰ প্রকৃত ক্ষমতা অনির্বাচিত ব্যক্তিৰ হাতত — যা অগণতান্ত্রিক।
(Q) সংসদে বিচাৰ বিভাগৰ ক্ষমতা কমাব পাৰে।
উত্তৰঃ নিশ্চিত নহয়। এই বিষয়টো জটিল। স্বাধীন বিচাৰ বিভাগ গণতন্ত্রৰ অপৰিহার্য অংশ। সংসদে বিচাৰ বিভাগৰ স্বাধীনতা খর্ব কৰিব পৰাটো উদ্বেগজনক।
(R) সন্ধি বা চুক্তিত প্রতিবেশী দেশৰ অনুমোদন লাগে।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। এনে ক্ষেত্রত দেশখনৰ প্রকৃত সার্বভৌমত্ব নাথাকে। নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল’ব নোৱাৰা চৰকাৰ গণতান্ত্রিক হ’ব নোৱাৰে।
(S) কেন্দ্রীয় বেংকে সংসদীয় অনুমোদন অবিহনে নিজেই সিদ্ধান্ত লয়।
উত্তৰঃ নিশ্চিত নহয়। কিছু ক্ষেত্রত কেন্দ্রীয় বেংকক স্বাধীনতা দিয়া হয় যাতে ৰাজনৈতিক প্রভাৱমুক্ত অর্থনৈতিক সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে। কিন্তু সম্পূর্ণ নিয়ন্ত্রণ-বহির্ভূত হ’লে উদ্বেগজনক।
প্রশ্ন ৩। গণতন্ত্রৰ পক্ষে সকলোতকৈ দুর্বল যুক্তি কোনটো?
(ক) গণতান্ত্রিক চৰকাৰ অধিক দায়বদ্ধ।
(খ) গণতান্ত্রিক চৰকাৰ সংঘাত সমাধান ভালকৈ কৰে।
(গ) গণতান্ত্রিক দেশসমূহ অন্য দেশতকৈ অধিক সমৃদ্ধ।
(ঘ) গণতন্ত্র মানুহৰ মর্যাদা বৃদ্ধি কৰে।
উত্তৰঃ (গ) — “গণতান্ত্রিক দেশসমূহ অন্য দেশতকৈ অধিক সমৃদ্ধ।” এই যুক্তিটো সর্বাধিক দুর্বল কাৰণ সমৃদ্ধি কেৱল শাসনব্যৱস্থাৰ ওপৰত নির্ভৰশীল নহয়। চীন আৰু ছৌদি আৰবৰ দৰে অগণতান্ত্রিক দেশেও অর্থনৈতিক অগ্রগতি দেখুৱাইছে।
প্রশ্ন ৪। তলৰ পরিস্থিতিত গণতান্ত্রিক আৰু অগণতান্ত্রিক উপাদান চিনাক্ত কৰা:
(ক) WTO সন্ধিৰ পালনৰ বাবে সংসদে আইন কৰিছে।
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক উপাদান: সংসদে আইন প্রণয়ন কৰা। অগণতান্ত্রিক উপাদান: বাহ্যিক সংস্থাৰ চাপত আইন কৰিবলগীয়া হোৱা, যা সার্বভৌমত্বৰ বাধা।
(খ) নির্বাচনত কাৰচাজিৰ পিছত পুনৰ ভোটগ্রহণ অনুষ্ঠিত হ’ল।
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক উপাদান: পুনৰ ভোটগ্রহণ কৰা, যা ব্যৱস্থাটো নিজে শুধৰাবলৈ সক্ষম সেই কথা প্রমাণ কৰে। অগণতান্ত্রিক উপাদান: প্রথমতে কাৰচাজি কৰাটো নিজেই অগণতান্ত্রিক।
(গ) মহিলাসকলে ১/৩ আসন দাবী কৰিছে, বর্তমান মহিলা সদস্য ১০%-তকৈ কম।
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক উপাদান: মহিলাসকলে সমান প্রতিনিধিত্বৰ বাবে দাবী উত্থাপন কৰা — এয়া গণতান্ত্রিক অধিকাৰ। অগণতান্ত্রিক উপাদান: বর্তমানে মহিলাসকলৰ প্রতিনিধিত্ব অতি কম — এয়া ৰাজনৈতিক অসমতাৰ চিন।
প্রশ্ন ৫। দুর্ভিক্ষ ৰোধত গণতন্ত্রৰ কোনটো বৈশিষ্ট্যই সর্বাধিক সহায় কৰে?
(ক) গণতন্ত্রত সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন।
(খ) গণতন্ত্রত বিৰোধী দলৰ নজৰদাৰি আৰু মুক্ত সংবাদমাধ্যম।
(গ) গণতন্ত্রত ধর্মীয় স্বাধীনতা।
(ঘ) গণতন্ত্রত অর্থনৈতিক উন্নয়ন।
উত্তৰঃ (খ) — গণতন্ত্রত বিৰোধী দলৰ নজৰদাৰি আৰু মুক্ত সংবাদমাধ্যমৰ বাবে চৰকাৰে দুর্ভিক্ষৰ পৰিস্থিতি লুকুৱাব নোৱাৰে। জনসাধাৰণে খবৰ জানিব পাৰে আৰু চৰকাৰক জবাবদিহি কৰিব পাৰে। ঐতিহাসিকভাৱে গণতান্ত্রিক দেশত বড়কৈ দুর্ভিক্ষ হোৱা নাই।
প্রশ্ন ৬। পানীৰ সংকট সমাধানৰ কোনটো উপায়টো অগণতান্ত্রিক?
(ক) আদালতত গোচৰ দায়ের কৰা।
(খ) নির্বাচন বর্জন কৰা।
(গ) জনগণ সভা আয়োজন কৰা।
(ঘ) চৰকাৰী বিষয়াক ঘুষ দিয়া।
উত্তৰঃ (ঘ) — চৰকাৰী বিষয়াক ঘুষ দিয়া অগণতান্ত্রিক আৰু আইনবিৰোধী। গণতান্ত্রিক উপায়সমূহ হৈছে আদালতত গোচৰ দিয়া, নির্বাচন বর্জন, জনগণ সভা, গণ-আন্দোলন আদি।
প্রশ্ন ৭। গণতন্ত্রৰ বিৰুদ্ধে কিছুমানে কয় যে সামৰিক শাসন বেছি ভালো কারণ সামৰিক বিষয়াসকল অধিক নিয়মানুবর্তী। এই মতৰ বিৰুদ্ধে কি যুক্তি দিব?
উত্তৰঃ সামৰিক শাসনৰ পক্ষপাতীৰ এই যুক্তিৰ বিৰুদ্ধে নিম্নলিখিত যুক্তি দিব পাৰি:
- নিয়মানুবর্তিতা শাসনকার্যৰ যোগ্যতাৰ একমাত্র মানদণ্ড নহয়। জনকল্যাণমুখী সিদ্ধান্ত ল’বলৈ জনসাধাৰণৰ প্রয়োজন-আকাংক্ষা বুজাটো অধিক গুৰুত্বপূর্ণ।
- সামৰিক শাসকসকল জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নির্বাচিত নহয়, গতিকে তেওঁলোকৰ কোনো গণতান্ত্রিক বৈধতা নাই।
- ইতিহাসত দেখা গৈছে যে সামৰিক শাসনত দুর্নীতি, মানৱাধিকাৰ লঙ্ঘন আৰু শোষণ বেছিকৈ ঘটে।
- সামৰিক চৰকাৰক জবাবদিহি কৰাৰ কোনো পদ্ধতি নাই — ভুল সিদ্ধান্ত কৰিলে সংশোধনৰ উপায় নাই।
প্রশ্ন ৮। তলৰ পরিস্থিতিসমূহ গণতান্ত্রিক নে অগণতান্ত্রিক বুলি বিচাৰ কৰা:
(ক) এজন পিতাকে তেওঁৰ প্রাপ্তবয়স্ক কন্যাৰ বিবাহৰ সিদ্ধান্ত নিজে লয়।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। প্রাপ্তবয়স্ক কন্যাজনীৰ নিজৰ জীৱনৰ গুৰুত্বপূর্ণ সিদ্ধান্তত তেওঁৰ সম্মতি অপরিহার্য। তেওঁৰ মত অগ্রাহ্য কৰা ব্যক্তি মর্যাদা আৰু স্বাধীনতাৰ পৰিপন্থী।
(খ) শিক্ষকে ছাত্রক প্রশ্ন সুধিবলৈ নিষেধ কৰিছে।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। প্রশ্ন কৰিবলৈ বিচৰাটো মত প্রকাশৰ স্বাধীনতাৰ অংশ। ছাত্রৰ প্রশ্ন কৰাৰ অধিকাৰ হৰণ কৰাটো গণতান্ত্রিক মূল্যবোধৰ বিৰুদ্ধে।
(গ) কর্মচাৰীয়ে আইনসম্মত কামৰ সময় আৰু ন্যায্য মজুৰিৰ দাবী জনাইছে।
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক। নিজৰ ন্যায্য অধিকাৰৰ বাবে দাবী জনোৱা গণতান্ত্রিক কাৰ্যকলাপ। কর্মচাৰীয়ে আইনী পদ্ধতিৰে নিজৰ অধিকাৰ প্রতিষ্ঠাৰ চেষ্টা কৰিছে।
প্রশ্ন ৯। এটি দেশৰ বিষয়ে তলৰ তথ্যসমূহ দিয়া হৈছে — বিচাৰ কৰা ই কিমান গণতান্ত্রিক:
(ক) সকলো প্রাপ্তবয়স্কৰ ভোটাধিকাৰ আৰু নিয়মিত নির্বাচন আছে।
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক। সার্বজনীন ভোটাধিকাৰ আৰু নিয়মিত নির্বাচন গণতন্ত্রৰ মৌলিক ভিত্তি।
(খ) আন্তর্জাতিক সংস্থাৰ ঋণৰ চর্তমতে স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা খর্চ কমাবলগীয়া হৈছে।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক দিশ। বাহ্যিক চাপত গুৰুত্বপূর্ণ সামাজিক ক্ষেত্রত খর্চ কমোৱাটো জনসাধাৰণৰ কল্যাণৰ বিৰুদ্ধে আৰু চৰকাৰৰ সার্বভৌমত্ব খর্ব কৰে।
(গ) দেশখনত একাধিক ভাষা আছে কিন্তু চৰকাৰী ভাষা হিচাপে কেৱল এটি ভাষাকে স্বীকৃতি দিয়া হয়।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক দিশ। ভাষিক সংখ্যালঘুসকলৰ ভাষাৰ অধিকাৰ স্বীকৃতি নিদিয়াটো সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ হৰণৰ চিন।
(ঘ) শান্তিপূর্ণ প্রতিবাদকাৰীক গ্রেপ্তাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। শান্তিপূর্ণ প্রতিবাদ করাৰ অধিকাৰ মৌলিক গণতান্ত্রিক স্বাধীনতা। এই অধিকাৰ হৰণ কৰা অগণতান্ত্রিক।
(ঙ) চৰকাৰী গণমাধ্যমত বিৰোধী দলৰ প্রতিনিধিত্ব নাই।
উত্তৰঃ অগণতান্ত্রিক। মুক্ত আৰু স্বতন্ত্র সংবাদমাধ্যম গণতন্ত্রৰ অপরিহার্য স্তম্ভ। গণমাধ্যমত সকলো পক্ষৰ প্রতিনিধিত্ব থাকিব লাগে।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্রশ্নোত্তৰ
১। চীনদেশৰ নির্বাচনী পদ্ধতি কেনে?
উত্তৰঃ চীনদেশত নির্বাচন অনুষ্ঠিত হয় কিন্তু প্রকৃত গণতন্ত্র নাই। চীনত কেৱল কমিউনিষ্ট পাৰ্টি অৱ চায়না (CPC) আৰু তাৰ অনুমোদিত দলসমূহৰ প্রার্থীসকলেহে নির্বাচনত অংশ ল’ব পাৰে। কোনো স্বতন্ত্র বা বিৰোধী দলক নির্বাচনত প্রার্থী দিবলৈ অনুমতি দিয়া নহয়। ফলত জনসাধাৰণে প্রকৃত পছন্দৰ সুযোগ নাপায় আৰু ক্ষমতা পৰিৱর্তন নির্বাচনৰ জৰিয়তে সম্ভৱ নহয়।
২। মিয়ানমাৰ কিয় অগণতান্ত্রিক দেশ?
উত্তৰঃ মিয়ানমাৰত সামৰিক বাহিনীয়ে দীর্ঘকাল শাসন কৰিছে। জনসাধাৰণে নিজৰ শাসক নির্বাচন কৰাৰ সুযোগ পোৱা নাছিল। গণতন্ত্রপন্থী নেত্রী আং চান চু কি দশকৰ পিছত দশক গৃহবন্দী অৱস্থাত আছিল। ২০১১ চনত আংশিক গণতান্ত্রিক সংস্কাৰ হৈছিল যদিও ২০২১ চনত পুনৰ সামৰিক অভ্যুত্থান হৈছে।
৩। “এক ব্যক্তি, এক ভোট, এক মূল্য” নীতিটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ এই নীতিটো গণতন্ত্রৰ মূলভিত্তি। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে:
- এক ব্যক্তি: প্রতিজন প্রাপ্তবয়স্ক নাগৰিক মাত্র এটাহে ভোট দিব পাৰে।
- এক ভোট: কোনো ব্যক্তিয়ে একৰ অধিক ভোট দিব নোৱাৰে।
- এক মূল্য: ধনী-দুখীয়া, উচ্চ বা নিম্নজাতি, পুৰুষ বা মহিলা — সকলোৰে ভোটৰ মূল্য সমান। কোনো ব্যক্তিৰ ভোট আন এজনৰ ভোটতকৈ বেছি বা কম নহয়।
এই নীতিৰ লঙ্ঘন হ’লে — যেনে কোনো জাতি বা ধর্মৰ লোকক ভোট দিবলৈ নিদিলে বা কোনোৰ ভোটক অধিক মূল্য দিলে — সেয়া অগণতান্ত্রিক।
৪। গণতন্ত্রত সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ কিয় সুৰক্ষিত কৰা উচিত?
উত্তৰঃ গণতন্ত্র কেৱল সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসন নহয় — ই সকলোৰে অধিকাৰ নিশ্চিত কৰা ব্যৱস্থা। সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ কাৰণসমূহ হৈছে:
- সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ মত সর্বদা সঠিক নহয়; সংখ্যালঘুৰ মতামতো সমান মূল্যবান হ’ব পাৰে।
- গণতন্ত্রৰ মূলতে আছে সকলো নাগৰিকৰ সমান মর্যাদা — জাতি, ধর্ম, ভাষা নির্বিশেষে।
- যদি সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত নহয়, তেন্তে গণতন্ত্র সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ অত্যাচাৰত পরিণত হ’ব পাৰে।
৫। গণতান্ত্রিক চৰকাৰ অধিক দায়বদ্ধ কেনেকৈ?
উত্তৰঃ গণতান্ত্রিক চৰকাৰ বিভিন্ন কারণত অধিক দায়বদ্ধ:
- নির্বাচনী জবাবদিহি: শাসকসকলে নির্বাচনৰ মুখামুখি হ’বলগীয়া হয়। ভুল বা অলোকপ্রিয় কাম কৰিলে পৰৱর্তী নির্বাচনত পৰাজিত হ’ব।
- সংসদীয় নজৰদাৰি: বিৰোধী দলে সংসদত চৰকাৰৰ কার্যকলাপ সম্পর্কে প্রশ্ন কৰিব পাৰে।
- স্বাধীন সংবাদমাধ্যম: স্বাধীন সংবাদমাধ্যমে চৰকাৰৰ ভুল আৰু দুর্নীতি উন্মোচন কৰিব পাৰে।
- নাগৰিক আন্দোলন: জনসাধাৰণে প্রতিবাদ, ধর্মঘট আদিৰ জৰিয়তে চৰকাৰক জবাবদিহি কৰিব পাৰে।