সাৰাংশ: আধুনিক বিশ্বত পশুপালক অধ্যায়টোত ভাৰত আৰু আফ্ৰিকাৰ যাযাবৰ পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহৰ জীৱনযাত্ৰা, তেওঁলোকৰ ঐতিহাসিক আৰু ভৌগোলিক গতিবিধি, আৰু ঔপনিৱেশিক শাসনে তেওঁলোকৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল তাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। পশুপালকসকল হৈছে এনে মানুহ যিসকল নিজৰ পশুধনৰ বাবে চৰণীয়া পথাৰ আৰু পানীৰ সন্ধানত এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰে। ভাৰতৰ পৰ্বতমালা, মালভূমি, সমভূমি আৰু মৰুভূমি অঞ্চলত বিভিন্ন পশুপালক সম্প্ৰদায় বাস কৰে। জম্মু-কাশ্মীৰৰ গুজ্জৰ বাকৰৱাল, হিমাচল প্ৰদেশৰ গদ্দী, মহাৰাষ্ট্ৰৰ ধাংগৰ, কৰ্ণাটক আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ গোল্লা, ৰাজস্থানৰ ৰাইকা আৰু মধ্যভাৰতৰ বঞ্জাৰা এই সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত উল্লেখযোগ্য।
এই পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহ ঋতু অনুসাৰে নিজৰ চৰণভূমি সলনি কৰে। গ্ৰীষ্মকালত তেওঁলোক উচ্চ পৰ্বতীয় চৰণভূমিলৈ যায় আৰু শীতকালত নামি আহে সমতল বা উপকূলীয় অঞ্চললৈ। এই যাযাবৰ জীৱন তেওঁলোকৰ বাবে কেৱল জীৱিকাৰ উপায়ই নহয়, পৰিৱেশ সংৰক্ষণতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। কাৰণ এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ যোৱাৰ ফলত চৰণভূমিসমূহে পুনৰুদ্ধাৰৰ সুযোগ পায়, অতিচৰণ ৰোধ হয়, আৰু পশুধনৰ গোবৰে মাটি উৰ্বৰ কৰে। ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ আগলৈকে এই পশুপালকসকলে বিভিন্ন অঞ্চলত অবাধে বিচৰণ কৰিব পাৰিছিল। কিন্তু ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে বিভিন্ন আইন প্ৰণয়ন কৰি তেওঁলোকৰ গতিবিধি নিয়ন্ত্ৰিত কৰিলে, চৰণভূমি হ্ৰাস কৰিলে, আৰু কৰ আৰোপ কৰিলে।
আফ্ৰিকাত মাচাই (Maasai) সম্প্ৰদায় এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পশুপালক সম্প্ৰদায়। কেনিয়া আৰু তাঞ্জানিয়াত বাস কৰা এই সম্প্ৰদায়ৰ ইউৰোপীয় উপনিৱেশ স্থাপনৰ আগলৈকে বিস্তৃত চৰণভূমি আছিল। ঔপনিৱেশিক যুগত ইউৰোপীয় শক্তিসমূহে আফ্ৰিকাক নিজৰ মাজত ভাগ বতৰা কৰি লোৱাৰ ফলত মাচাইলেণ্ড বিভক্ত হ’ল। তেওঁলোকৰ উৎকৃষ্ট চৰণভূমি শ্বেতাংগ বসতিস্থাপনকাৰী, খামাৰী আৰু বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ বাবে দখল হৈ গ’ল। ফলত মাচাইসকল শুষ্ক আৰু কম উৰ্বৰ ভূমিত সীমাবদ্ধ হৈ পৰিল। এই অধ্যায়ে আমাক শিকায় যে কেনেকৈ আধুনিক বিশ্বত পশুপালকসকল নিজৰ ঐতিহ্যবাহী জীৱনধাৰা বজাই ৰাখিবলৈ সংগ্ৰাম কৰিছে আৰু পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিত নিজকে খাপ খুৱাইছে।
Summary: The chapter “Pastoralists in the Modern World” examines the lives of nomadic pastoral communities in India and Africa, their historical and geographical movements, and the profound impact that colonial rule had on their livelihoods. Pastoralists are people who move from one place to another in search of fresh grazing pastures and water for their livestock. In India, different pastoral communities live across mountains, plateaus, plains, and deserts. The Gujjar Bakarwals of Jammu and Kashmir, the Gaddis of Himachal Pradesh, the Dhangars of Maharashtra, the Gollas of Karnataka and Andhra Pradesh, the Raikas of Rajasthan, and the Banjaras of central India are among the most notable pastoral communities.
These pastoral communities change their grazing grounds seasonally. In summer they move to high mountain pastures, and in winter they descend to plains or coastal regions. This nomadic life serves not only as their means of livelihood but also plays an important role in environmental conservation. Moving from place to place allows pastures to recover, prevents overgrazing, and the dung of livestock fertilises the soil. Until British colonial rule, these pastoralists could move freely across different regions. However, the colonial government enacted various laws that restricted their movement, reduced their grazing lands, and imposed heavy taxes on them. The Waste Land Rules, the Forest Acts, the Criminal Tribes Act, and the Grazing Tax fundamentally disrupted traditional pastoral life.
In Africa, the Maasai community represents a significant pastoral group, living across Kenya and Tanzania. Before European colonisation, they had vast grazing lands. During the colonial era, as European powers divided Africa among themselves, Maasailand was split. Their best grazing lands were taken over by white settlers, farmers, and wildlife game reserves. As a result, the Maasai became confined to arid and less fertile land. The chapter teaches us how in the modern world pastoralists have struggled to preserve their traditional way of life and have adapted themselves to changing circumstances — some becoming settled farmers, others finding alternative grazing grounds, and yet others falling into poverty and debt.
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। পশুপালক কোন?
উত্তৰঃ পশুপালক হৈছে এনে মানুহ যিসকল নিজৰ পশুধনৰ বাবে তাজা চৰণীয়া পথাৰ আৰু পানীৰ সন্ধানত এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰে।
২। গুজ্জৰ বাকৰৱাল কোন?
উত্তৰঃ গুজ্জৰ বাকৰৱাল হৈছে জম্মু-কাশ্মীৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পশুপালক সম্প্ৰদায় যিসকল ছাগলি আৰু ভেড়াৰ পলকাৰ।
৩। ধাংগৰ কোন সম্প্ৰদায়?
উত্তৰঃ ধাংগৰ হৈছে মহাৰাষ্ট্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পশুপালক সম্প্ৰদায় যিসকল মূলত: ভেড়াৰ পলকাৰ, কম্বল বোৱা শিল্পী আৰু মহিষ পালনকাৰী।
৪। গদ্দী ৰাখালসকল শীতকালত ক’ত থাকে?
উত্তৰঃ গদ্দী ৰাখালসকল শীতকালত শিৱালিক পৰ্বতমালাৰ নিম্নভূমিত থাকে।
৫। ৰাইকাসকল কোন অঞ্চলত বাস কৰে?
উত্তৰঃ ৰাইকাসকল ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত বাস কৰে।
৬। মাৰু ৰাইকাসকলে কি পালন কৰে?
উত্তৰঃ মাৰু ৰাইকাসকলে উট পালন কৰে।
৭। অপচয় ভূমি নিয়ম (Waste Land Rules) কেতিয়া প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ অপচয় ভূমি নিয়ম উনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা সমগ্ৰ ভাৰতত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
৮। অপৰাধী জনজাতি আইন কেতিয়া প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ অপৰাধী জনজাতি আইন (Criminal Tribes Act) ১৮৭১ চনত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
৯। বঞ্জাৰা সম্প্ৰদায় ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ বঞ্জাৰা সম্প্ৰদায় উত্তৰ প্ৰদেশ, পঞ্জাব, ৰাজস্থান আৰু মধ্যপ্ৰদেশত পোৱা যায়।
১০। মাচাই শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ মাচাই শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “মোৰ মানুহ” (my people)।
১১। মাচাইসকল ক’ত বাস কৰে?
উত্তৰঃ মাচাইসকল পূৰ্ব আফ্ৰিকাৰ কেনিয়া আৰু তাঞ্জানিয়াত বাস কৰে।
১২। ১৮৮৫ চনত মাচাইলেণ্ড কিদৰে বিভক্ত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৮৫ চনত ব্ৰিটিছ কেনিয়া আৰু জাৰ্মান তাঞ্জানিয়াৰ মাজৰ সীমাৰেখাই মাচাইলেণ্ডক দুভাগত বিভক্ত কৰিছিল।
১৩। বুগ্যাল মানে কি?
উত্তৰঃ বুগ্যাল মানে উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতীয় চৰণভূমি।
১৪। গোল্লা সম্প্ৰদায় কোনখন ৰাজ্যত বাস কৰে?
উত্তৰঃ গোল্লা সম্প্ৰদায় কৰ্ণাটক আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশত বাস কৰে।
১৫। ভেড়া কৰৰ বাবে পশুপালকসকলে কি কৰিব লাগিছিল?
উত্তৰঃ ভেড়া কৰৰ বোজা কমাবলৈ পশুপালকসকলে নিজৰ পশুধনৰ সংখ্যা কমাবলৈ বাধ্য হৈছিল।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। যাযাবৰ সম্প্ৰদায়সমূহ এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ কিয় যায়? পৰিৱেশৰ কি সুবিধা হয়?
উত্তৰঃ যাযাবৰ পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহ নিজৰ পশুধনৰ বাবে তাজা চৰণীয়া পথাৰ আৰু পানীৰ সন্ধানত এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ যায়। বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন অঞ্চলত বৰষুণ আৰু ঘাঁহৰ পৰিমাণ ভিন্ন হোৱাৰ কাৰণে তেওঁলোকে ঋতু অনুসাৰে গতিবিধি নিৰ্ধাৰণ কৰে। শীতকালত পাহাৰত বৰফ পৰাৰ ফলে তেওঁলোক সমতল বা উপকূলীয় অঞ্চললৈ নামি আহে আৰু গ্ৰীষ্মকালত বৰফ গলিলে উচ্চ পাৰ্বত্য চৰণভূমিলৈ উঠি যায়। পৰিৱেশৰ সুবিধা: (ক) এই যাযাবৰ গতিবিধিয়ে চৰণভূমিক পুনৰুদ্ধাৰৰ সুযোগ দিয়ে। (খ) অতিচৰণ ৰোধ হয়, যাৰ ফলত ভূমিস্খলন আৰু মাটি ক্ষয় হ্ৰাস পায়। (গ) পশুধনৰ গোবৰে মাটি উৰ্বৰ কৰে আৰু কৃষিৰ বাবে উপকাৰী। (ঘ) পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰখাত সহায় হয়।
২। গুজ্জৰ বাকৰৱালসকলৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ গুজ্জৰ বাকৰৱাল হৈছে জম্মু-কাশ্মীৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পশুপালক সম্প্ৰদায়। তেওঁলোক ছাগলি আৰু ভেড়াৰ বৃহৎ পলৰ পলকাৰ। শীতকালত তেওঁলোক শিৱালিক পৰ্বতমালাৰ নিম্ন পাহাৰ অঞ্চলত থাকে। বসন্তকালত (এপ্ৰিল মাহত) যেতিয়া বৰফ গলে তেওঁলোক উত্তৰৰ ফালে গৈ কাশ্মীৰ উপত্যকাৰ উচ্চ পৰ্বতীয় চৰণভূমিত গ্ৰীষ্মকাল কটায়। শীতকালৰ আগমনৰ সৈতে তেওঁলোক পুনৰ দক্ষিণলৈ নামি আহে। এই ঋতু-ভিত্তিক গতিবিধিত পৰিয়ালৰ প্ৰতিটো সদস্যই অংশ লয়। তেওঁলোকে দুধ, ঘিউ আৰু পশমজাত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
৩। ধাংগৰসকলৰ জীৱনধাৰা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ধাংগৰ সম্প্ৰদায় মহাৰাষ্ট্ৰৰ মধ্যভাগৰ মালভূমি অঞ্চলত বাস কৰে। বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে তেওঁলোকৰ সংখ্যা আছিল প্ৰায় ৪,৬৭,০০০। তেওঁলোক মূলত: ভেড়াৰ পলকাৰ, কিছুমান কম্বল বোৱা শিল্পী আৰু মহিষ পালনকাৰী। বৰ্ষাকালত তেওঁলোক মহাৰাষ্ট্ৰৰ মধ্য মালভূমিৰ অৰ্ধ-শুষ্ক অঞ্চলত বাস কৰে। অক্টোবৰ মাহত বাজৰা চপোৱাৰ পিছত তেওঁলোক পশ্চিম দিশে কোংকনৰ দিকে যাত্ৰা কৰে। উৰ্বৰ কোংকনৰ কৃষকসকল ধাংগৰসকলক স্বাগত জনায় কাৰণ তেওঁলোকৰ ভেড়াৰ গোবৰে মাটি উৰ্বৰ কৰে। কৃষকসকলে তেওঁলোকক চাউলৰ খেৰ আৰু খেতিৰ ভূমি ব্যৱহাৰৰ সুবিধা দিয়ে। বৰ্ষাৰ আগমনৰ সৈতে ধাংগৰসকল পুনৰ মধ্যমালভূমিলৈ উভতি আহে।
৪। গদ্দী ৰাখালসকলৰ ঋতু-ভিত্তিক গতিবিধি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ গদ্দী ৰাখালসকল হিমাচল প্ৰদেশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পশুপালক সম্প্ৰদায়। শীতকালত তেওঁলোক শিৱালিক পৰ্বতমালাৰ নিম্নভূমিৰ অৰণ্যত থাকে। বসন্তকালে (এপ্ৰিল মাহত) তেওঁলোক উত্তৰৰ ফালে লাহুল আৰু স্পিতিত গ্ৰীষ্মকাল কটাবলৈ যায়। যাওঁতে-আহোঁতে তেওঁলোক খেতি-বাতিত সহায় কৰে — খেতি বোৱা আৰু চপোৱাত অংশ লয়। গ্ৰীষ্মকালত লাহুল-স্পিতিৰ উচ্চ পৰ্বতীয় চৰণভূমিত পশুপালন কৰে। শীতৰ আৰম্ভণিত বৰফ পৰাৰ আগতে পুনৰ দক্ষিণলৈ নামি আহে। এইদৰে বছৰজুৰি তেওঁলোকে পৰ্বতৰ ওপৰ আৰু তলৰ মাজত ঋতু অনুসাৰে যাতায়াত কৰে।
৫। ৰাইকা সম্প্ৰদায়ৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ৰাইকাসকল ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত বাস কৰা এক পশুপালক সম্প্ৰদায়। অনিশ্চিত বৰষুণৰ বাবে কৃষি কাৰ্য কঠিন হোৱা এই অঞ্চলত তেওঁলোকে কৃষি, ব্যৱসায় আৰু পশুপালনৰ সমন্বয়ত জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে। বৰ্ষাকালত তেওঁলোক নিজৰ গাঁৱতে থাকে। অক্টোবৰ মাহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁলোক পশুধনৰ সৈতে বেলেগ অঞ্চললৈ যায়। বৰষুণ আহিলে উভতি আহে। বিভিন্ন ধৰণৰ ৰাইকা: বাৰমেৰ, জায়চলমেৰ, যোধপুৰ আৰু বিকানেৰৰ ৰাইকাসকলে ভেড়া আৰু উট পালন কৰে। মাৰু ৰাইকাসকল উট পলকাৰ হিচাপে পৰিচিত। ঔপনিৱেশিক যুগত ৰাইকাসকলে পাকিস্তানৰ সিন্ধুলৈও যাব পাৰিছিল, কিন্তু ১৯৪৭ চনৰ বিভাজনৰ পিছত এই পথ বন্ধ হৈ গ’ল।
৬। মাচাই সমাজৰ বিভাজন কিদৰে হৈছিল?
উত্তৰঃ মাচাই সমাজ দুটা সামাজিক শ্ৰেণীত বিভক্ত আছিল — বৃদ্ধ (elders) আৰু যোদ্ধা (warriors)। বৃদ্ধসকলে সমাজৰ নেতৃত্ব দিছিল আৰু যিকোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল। যোদ্ধাসকল মূলত: কম বয়সীয়া পুৰুষ আছিল যিসকল সম্প্ৰদায় ৰক্ষা কৰিছিল আৰু গৰু অভিযান (cattle raids) পৰিচালনা কৰিছিল। ঔপনিৱেশিক যুগত ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে মাচাই মুৰব্বীসকলক নিযুক্ত কৰিলে আৰু গৰু অভিযান নিষিদ্ধ কৰিলে। ফলত বৃদ্ধ আৰু যোদ্ধা উভয়ৰে পৰম্পৰাগত ক্ষমতা হ্ৰাস পালে। ধনী পশুপালকসকলে ভূমি কিনি কৃষিকাৰ্যত মনোনিৱেশ কৰিলে, কিন্তু দুখীয়া পশুপালকসকলৰ অৱস্থা শোচনীয় হৈ পৰিল।
৭। মাচাইসকলে চৰণভূমি কিয় হেৰুৱাইছিল?
উত্তৰঃ মাচাইসকলে নিম্নলিখিত কাৰণত চৰণভূমি হেৰুৱাইছিল: (ক) ১৮৮৫ চনত ব্ৰিটিছ কেনিয়া আৰু জাৰ্মান তাঞ্জানিয়াৰ মাজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰেখাই মাচাইলেণ্ডক দুভাগত বিভক্ত কৰিলে। (খ) ইউৰোপীয় উপনিৱেশকাৰীসকলে বসতি স্থাপনৰ বাবে উৎকৃষ্ট মাচাই চৰণভূমি দখল কৰিলে। (গ) কৃষকসকলে চৰণভূমিক কৃষিভূমিলৈ পৰিণত কৰিলে। (ঘ) ছেৰেংগেটি পাৰ্কৰ দৰে বৃহৎ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ অঞ্চল গঠন কৰা হ’ল য’ত পশুপালকসকলৰ প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ কৰা হ’ল। ফলত মাচাইসকল অতি সৰু আৰু শুষ্ক, কম উৰ্বৰ ভূমিত সীমাবদ্ধ হৈ পৰিল।
৮। চৰণীয়া পথাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত পশুধনৰ কি পৰিণতি হৈছিল?
উত্তৰঃ চৰণীয়া পথাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত পশুধনৰ ওপৰত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল। সীমিত ভূমিত অধিক পশুধন চৰাবলগীয়া হোৱাৰ ফলত অতিচৰণ হ’ল। ঘাঁহৰ পৰিমাণ কমাৰ ফলত পশুধন পুষ্টিহীন হৈ পৰিল। অৰ্ধ-ভোকা পশুধন ৰোগৰ চিকাৰ হ’ল। দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত কৰাল সংখ্যক পশুধন মৃত্যুমুখত পৰিল। পশুধনৰ হ্ৰাসে পশুপালকসকলৰ আৰ্থিক মেৰুদণ্ড ভাঙি পেলাইছিল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে পশুপালকসকলৰ ওপৰত যিকেইটা আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল সেইবোৰ আলোচনা কৰা এৱং সেইবোৰে পশুপালকসকলৰ জীৱন কিদৰে পৰিৱৰ্তন কৰিছিল সেই বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে ভাৰতৰ পশুপালকসকলৰ ওপৰত চাৰিটা প্ৰধান আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল যিবোৰে তেওঁলোকৰ জীৱন সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিৱৰ্তন কৰি দিছিল:
(ক) অপচয় ভূমি নিয়ম (Waste Land Rules): ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে সকলো অকৃষিভূমিক “অপচয় ভূমি” বুলি গণ্য কৰিছিল কাৰণ এনে ভূমিৰ পৰা ৰাজহ আহৰণ বা কৃষি উৎপাদন সম্ভৱ নাছিল। উনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা এই নিয়ম সমগ্ৰ ভাৰতত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। এই নিয়মৰ অধীনত অকৃষিভূমিসমূহ নিৰ্বাচিত ব্যক্তিক দিয়া হ’ল যিসকলে সেইবোৰ কৃষিভূমিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰিব। পূৰ্বতে পশুপালকসকলে এই ভূমিত পশুধন চৰাইছিল। কৃষিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ মানে আছিল চৰণভূমিৰ হ্ৰাস।
(খ) বনাধিকাৰ আইন (Forest Acts): বিভিন্ন বনাধিকাৰ আইন প্ৰণয়ন কৰা হ’ল। অৰণ্যসমূহক “সংৰক্ষিত” (Reserved) আৰু “সুৰক্ষিত” (Protected) — এই দুই শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হ’ল। সংৰক্ষিত অৰণ্যত পশুপালকসকলৰ প্ৰৱেশ সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা হ’ল। সুৰক্ষিত অৰণ্যত কিছুমান পৰম্পৰাগত অধিকাৰ বাহাল ৰখা হ’ল যদিও তেওঁলোকৰ গতিবিধি কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হ’ল। চৰকাৰে বিশ্বাস কৰিছিল যে পশু চৰোৱাই অৰণ্যৰ চিপিনিৰ ক্ষতি কৰে। অৰণ্যৰ নিৰ্দিষ্ট অংশত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ পশুপালকসকলক অনুমতিপত্ৰ লোৱাৰ বাধ্যবাধকতা আৰোপ কৰা হ’ল।
(গ) অপৰাধী জনজাতি আইন (Criminal Tribes Act, ১৮৭১): যাযাবৰ আৰু পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহক নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ ব্ৰিটিছে ১৮৭১ চনত এই আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল। এই আইনৰ অধীনত কাৰিকৰ, ব্যৱসায়ী আৰু পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহক “জন্মগতভাৱে অপৰাধী” বুলি চিহ্নিত কৰা হ’ল। তেওঁলোকক নিৰ্দিষ্ট গাঁৱত স্থায়ীভাৱে বাস কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হ’ল। অনুমতিপত্ৰ নোলোৱাকৈ এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ যাব নোৱাৰিলে। গাঁৱৰ আৰক্ষীয়ে তেওঁলোকৰ গতিবিধিৰ ওপৰত নজৰ ৰাখিছিল।
(ঘ) চৰণ কৰ (Grazing Tax): ৰাজহ বৃদ্ধিৰ বাবে ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে চৰণভূমিত চৰোৱা প্ৰতিটো পশুৰ বাবে কৰ আৰোপ কৰিছিল। ১৮৮০ চনলৈকে এই কৰ ব্যৱস্থা সমগ্ৰ ভাৰতত প্ৰচলিত হৈছিল। কৰ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ ঠিকাদাৰসকলক দিয়া হৈছিল যিসকলে সৰ্বোচ্চ পৰিমাণে কৰ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কৰৰ বোজা কমাবলৈ পশুপালকসকলে পশুধনৰ সংখ্যা কমাবলৈ বাধ্য হ’ল।
এই চাৰিটা আইনৰ প্ৰভাৱ আছিল অত্যন্ত গভীৰ আৰু ক্ষতিকৰ। পশুপালকসকলৰ চৰণভূমি কমাৰ ফলত অতিচৰণ হ’ল, পশুধন দুৰ্বল হ’ল আৰু দুৰ্ভিক্ষত বহু পশু মৃত্যুমুখত পৰিল। তেওঁলোকৰ অবাধ গতিবিধি নিয়ন্ত্ৰিত হোৱাৰ ফলে পৰম্পৰাগত জীৱনধাৰা ব্যাহত হ’ল। ধনী পশুপালকসকলে মাটি কিনি কৃষিকাৰ্যত মনোনিৱেশ কৰিলে অথবা ব্যৱসায়-বাণিজ্যলৈ ঘূৰি গ’ল। দুখীয়া পশুপালকসকলে মহাজনৰ পৰা ঋণ লোৱাৰ প্ৰয়োজন হ’ল আৰু শেষত পশুধন হেৰুৱাই কৃষিশ্ৰমিকলৈ পৰিণত হ’ল।
২। ঔপনিৱেশিক যুগৰ পূৰ্বৱৰ্তী আৰু পৰৱৰ্তী মাচাই সমাজৰ তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
| বিষয় | ঔপনিৱেশিক যুগৰ পূৰ্বে | ঔপনিৱেশিক যুগত আৰু পিছত |
|---|---|---|
| ভূমি | বিস্তৃত চৰণভূমি আছিল; কেনিয়াৰ উত্তৰৰ পৰা তাঞ্জানিয়াৰ দক্ষিণলৈ বিস্তৃত মাচাইলেণ্ড | ১৮৮৫ চনত সীমাৰেখাই মাচাইলেণ্ড বিভক্ত কৰিলে; উৎকৃষ্ট ভূমি শ্বেতাংগ সকলৰ দখলত গ’ল |
| সমাজ ব্যৱস্থা | বৃদ্ধ আৰু যোদ্ধা এই দুই শ্ৰেণীয়ে সমাজ পৰিচালনা কৰিছিল | ব্ৰিটিছে নিযুক্ত মুৰব্বীই ক্ষমতা লাভ কৰিলে; পৰম্পৰাগত কাঠামো ভাঙিল |
| পশুধন | বিপুল পৰিমাণৰ গৰু আছিল; সামাজিক মৰ্যাদা পশুধনৰ সংখ্যাৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হৈছিল | বাৰম্বাৰ খৰাং আৰু গৰুৰ মহামাৰীত বহু পশু মৃত্যু; বেছিভাগ মাচাই পশুহীন হ’ল |
| জীৱিকা | পশুপালনেই প্ৰধান জীৱিকা; গৰু অভিযানৰ মাধ্যমত পশু আহৰণ | দুখীয়াসকল শ্ৰমিকলৈ পৰিণত; ধনীসকল কৃষক বা ব্যৱসায়ীলৈ পৰিণত |
| চৰণভূমি | অবাধ বিচৰণ আৰু ঋতু অনুসাৰে গতিবিধি | গেম ৰিজাৰ্ভ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ; সীমিত অঞ্চলত সীমাবদ্ধ |
ঔপনিৱেশিক যুগত সংঘটিত পৰিৱৰ্তনসমূহে মাচাই সমাজত দুটা স্তৰৰ সৃষ্টি কৰিলে। এফালে আছিল ধনী পশুপালকসকল যিসকল সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল অথবা ব্ৰিটিছৰ দ্বাৰা মুৰব্বী হিচাপে নিযুক্ত হৈছিল। তেওঁলোকে শ্বেতাংগ বসতিস্থাপনকাৰী আৰু কৃষকসকলৰ দ্বাৰা পৰিত্যক্ত চৰণভূমিত বিশেষাধিকাৰ পাইছিল আৰু সংকটৰ সময়ত নিজৰ পশুধন ৰক্ষা কৰিব পাৰিছিল। আনফালে আছিল দুখীয়া মাচাইসকল যিসকল পশুধন হেৰুৱাই কৃষিশ্ৰমিকলৈ পৰিণত হৈছিল।
৩। ভাৰতীয় পশুপালক সম্প্ৰদায় আৰু মাচাই পশুপালকসকলৰ মাজত থকা মিলসমূহ চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় পশুপালক সম্প্ৰদায় আৰু আফ্ৰিকাৰ মাচাই পশুপালকসকলৰ মাজত নিম্নলিখিত মিলসমূহ লক্ষ্য কৰা যায়:
প্ৰথম মিল — চৰণভূমি হ্ৰাস: ভাৰতত অপচয় ভূমি নিয়ম আৰু বনাধিকাৰ আইনৰ ফলত পশুপালকসকলৰ চৰণভূমি হ্ৰাস পাইছিল। একেদৰে আফ্ৰিকাত মাচাইলেণ্ড বিভাজন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ অঞ্চল প্ৰতিষ্ঠাৰ ফলত মাচাইসকলেও চৰণভূমি হেৰুৱাইছিল।
দ্বিতীয় মিল — গতিবিধিৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা: ভাৰতত অপৰাধী জনজাতি আইনে পশুপালকসকলক নিৰ্দিষ্ট ঠাইত বাস কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল আৰু গতিবিধিৰ বাবে অনুমতিপত্ৰ লোৱাৰ নিয়ম কৰিছিল। একেদৰে মাচাইসকলেও আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰেখা আৰু গেম ৰিজাৰ্ভৰ বাধাৰ ফলে মুক্তভাৱে গতিবিধি কৰিব পৰা নাছিল।
তৃতীয় মিল — কৃষিভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণ: ভাৰতত কৃষিভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণে চৰণভূমি হ্ৰাস কৰিছিল। আফ্ৰিকাতো শ্বেতাংগ বসতিস্থাপনকাৰী আৰু স্থানীয় কৃষকসকলে মাচাইসকলৰ চৰণভূমি কৃষিভূমিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিছিল।
চতুৰ্থ মিল — পৰম্পৰাগত ক্ষমতা কাঠামোৰ বিনাশ: ভাৰতত অপৰাধী জনজাতি আইনে পশুপালক সমাজৰ পৰম্পৰাগত নেতৃত্বকে অৱনমিত কৰিছিল। মাচাই সমাজতো ব্ৰিটিছে নিযুক্ত মুৰব্বীসকলে পৰম্পৰাগত বৃদ্ধ আৰু যোদ্ধাসকলৰ ক্ষমতা নিষ্ক্ৰিয় কৰিছিল।
৪। পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহে ঔপনিৱেশিক পৰিৱৰ্তনসমূহৰ সৈতে কিদৰে খাপ খুৱাইছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক আইন আৰু নীতিসমূহৰ ফলত পশুপালকসকলৰ জীৱনত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আহিছিল। কিন্তু তেওঁলোকে বিভিন্ন উপায়ে এই পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খুৱাইছিল:
- বিকল্প চৰণভূমিৰ সন্ধান: পশুপালকসকলে পুৰণি চৰণভূমি হেৰুৱাইলে নতুন চৰণভূমিৰ সন্ধান কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰত বিভাজনৰ পিছত ৰাইকাসকলে পাকিস্তানৰ সিন্ধু প্ৰদেশলৈ যাব নোৱাৰাৰ কাৰণে হাৰিয়ানাৰ দিকে যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
- পশুধনৰ সংখ্যা হ্ৰাস: চৰণ কৰৰ বোজা কমাবলৈ আৰু কম চৰণভূমিত পশু চৰাবলৈ বহু পশুপালকে পশুধনৰ সংখ্যা কমাইছিল।
- কৃষিকাৰ্যত প্ৰৱেশ: ধনী পশুপালকসকলে মাটি কিনি কৃষিকাৰ্যত মনোনিৱেশ কৰিছিল আৰু কৃষকলৈ পৰিণত হৈছিল।
- ব্যৱসায়-বাণিজ্যলৈ মনোনিৱেশ: কিছুমান পশুপালকে পশু ব্যৱসায় বা অন্য ব্যৱসায়লৈ মনোনিৱেশ কৰিছিল।
- কৃষিশ্ৰমিক হিচাপে কাম: দুখীয়া পশুপালকসকলে যিসকলৰ পশুধন নাছিল তেওঁলোকে কৃষিশ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
- গুপ্তে ভ্ৰমণ: কিছুমান পশুপালকে নিষিদ্ধ অঞ্চলত গুপ্তে প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু অনুমতিপত্ৰ অবিহনে চৰণভূমি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
এইদৰে পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহে বিভিন্ন উপায়ে পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাইছিল, যদিও তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জীৱনধাৰা চিৰকালৰ বাবে পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।
৫। ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহৰ বিষয়ে এটি বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন পশুপালক সম্প্ৰদায় বাস কৰে। তলত প্ৰধান সম্প্ৰদায়সমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হ’ল:
| সম্প্ৰদায় | ৰাজ্য / অঞ্চল | পশু | বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|---|
| গুজ্জৰ বাকৰৱাল | জম্মু-কাশ্মীৰ | ছাগলি, ভেড়া | শীতকালত শিৱালিকৰ নিম্নভূমিত, গ্ৰীষ্মকালত কাশ্মীৰৰ উচ্চভূমিত |
| গদ্দী | হিমাচল প্ৰদেশ | ভেড়া | শীতকালত শিৱালিকৰ অৰণ্যত, গ্ৰীষ্মকালত লাহুল-স্পিতিত |
| ভোটিয়া আৰু গুজ্জৰ | গাড়়ৱাল-কুমায়ূন (উত্তৰাখণ্ড) | ছাগলি, ভেড়া | গ্ৰীষ্মকালত উচ্চ বুগ্যালত (alpine pastures), শীতত নিম্নভূমিত |
| ধাংগৰ | মহাৰাষ্ট্ৰ | ভেড়া, মহিষ | বৰ্ষাকালত মধ্যমালভূমিত, শীতকালত কোংকনত |
| গোল্লা, কুৰুমা, কুৰুবা | কৰ্ণাটক, অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ | গৰু, ছাগলি, ভেড়া | দক্ষিণ মালভূমিৰ শুষ্ক অঞ্চলত পশুপালন |
| ৰাইকা | ৰাজস্থান | উট, ভেড়া | বৰ্ষাকালত গাঁৱত, শীতকালত অন্য ৰাজ্যলৈ বিচৰণ |
| বঞ্জাৰা | উত্তৰ প্ৰদেশ, পঞ্জাব, মধ্যপ্ৰদেশ | গৰু, মহিষ | দীৰ্ঘ দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰি ব্যৱসায়ৰ সৈতে পশুপালন |
এই সকলো সম্প্ৰদায়ে নিজ নিজ অঞ্চলৰ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ু পৰিস্থিতি অনুসাৰে ঋতু-ভিত্তিক গতিবিধি নিৰ্ধাৰণ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে। তেওঁলোকৰ এই যাযাবৰ জীৱন কেৱল জীৱিকাৰ উপায়ই নহয়, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু স্থানীয় অৰ্থনীতিতো গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান ৰাখে।
মানচিত্ৰ ভিত্তিক প্ৰশ্ন আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Map-based and Additional Questions)
১। ভাৰতত পশুপালকসকলৰ চৰণভূমি কমাৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত পশুপালকসকলৰ চৰণভূমি কমাৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে:
- অপচয় ভূমি নিয়মৰ অধীনত অকৃষিভূমি কৃষিভূমিলৈ পৰিৱৰ্তন
- বনাধিকাৰ আইনৰ অধীনত অৰণ্য সংৰক্ষিত আৰু সুৰক্ষিত ঘোষণা
- কৃষিভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু নতুন কৃষি বসতি স্থাপন
- ৰেলপথ, চহৰ আৰু শিল্প স্থাপনাৰ বাবে ভূমি ব্যৱহাৰ
- সংৰক্ষণ অঞ্চল আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান প্ৰতিষ্ঠা
২। ব্ৰিটিছে পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহক কিয় সন্দেহৰ চকুৰে চাইছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছে পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহক সন্দেহৰ চকুৰে চোৱাৰ কেইটামান কাৰণ আছিল। প্ৰথমত, এই সম্প্ৰদায়সমূহ যাযাবৰ হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকৰ ওপৰত নজৰ ৰখা কঠিন আছিল। দ্বিতীয়ত, ব্ৰিটিছ শাসন ব্যৱস্থাৰ বাবে স্থির জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা সহজ আছিল। তৃতীয়ত, নিৰন্তৰ গতিবিধি থকা সম্প্ৰদায়সমূহক ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে “আইনশৃংখলাৰ সমস্যা” বুলি গণ্য কৰিছিল। চতুৰ্থত, তেওঁলোকৰ কাছ পৰা কৰ সংগ্ৰহ কৰাটো কঠিন আছিল। এই কাৰণসমূহে ১৮৭১ চনত অপৰাধী জনজাতি আইন প্ৰণয়নৰ পথ মুকলি কৰিছিল।
৩। আধুনিক বিশ্বত পশুপালকসকলৰ অৱস্থা কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ আধুনিক বিশ্বত পশুপালকসকলৰ অৱস্থা অতীতৰ তুলনাত বহু পৰিৱৰ্তিত হৈছে। বিশ্বত এতিয়াও প্ৰায় ২ কোটিতকৈ অধিক মানুহ পশুপালনৰ ওপৰত নিৰ্ভরশীল। আফ্ৰিকাৰ পশুপালক সম্প্ৰদায়সমূহ আজিও বিদ্যমান যদিও তেওঁলোকৰ চৰণভূমি ক্রমশ সংকুচিত হৈছে। আধুনিক ৰাষ্ট্ৰসমূহত পশুপালকসকলৰ চৰণভূমিৰ অধিকাৰ নিয়ে বিতৰ্ক চলি আছে। একেসময়তে বিশেষজ্ঞসকলে স্বীকাৰ কৰিছে যে যাযাবৰ পশুপালন এক পৰিৱেশ-সম্মত জীৱিকা যি শুষ্ক আৰু আধা-শুষ্ক অঞ্চলৰ সম্পদৰ টেকসই ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰে।
৪। কোংকনৰ কৃষকসকলে ধাংগৰসকলক কিয় স্বাগত জনাইছিল?
উত্তৰঃ কোংকনৰ কৃষকসকলে ধাংগৰসকলক স্বাগত জনোৱাৰ মূল কাৰণ আছিল পাৰস্পৰিক উপকাৰিতা। ধাংগৰ ভেড়াৰ পলে কৃষি মাটিত বিচৰণ কৰাৰ ফলে প্ৰচুৰ গোবৰ পেলাইছিল যি মাটি উৰ্বৰ কৰিছিল। ধাঁজ শস্য চপোৱাৰ পিছত কেচুকা খেতিৰ বাবে মাটি প্ৰস্তুত কৰাত ভেড়াৰ গোবৰ অমূল্য সার হিচাপে কাম দিছিল। এই বিনিময়ত কৃষকসকলে ধাংগৰসকলক চাউলৰ খেৰ আৰু তেওঁলোকৰ জমিত বিচৰণ কৰাৰ অনুমতি দিছিল।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ধাংগৰ সম্প্ৰদায় কোনখন ৰাজ্যত বাস কৰে?
উত্তৰঃ (খ) মহাৰাষ্ট্ৰ
২। মাৰু ৰাইকাসকলৰ প্ৰধান পশু কোনটো?
উত্তৰঃ (ক) উট
৩। অপৰাধী জনজাতি আইন কেতিয়া প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ (গ) ১৮৭১ চন
৪। মাচাইলেণ্ড কোন চনত দুভাগত বিভক্ত হৈছিল?
উত্তৰঃ (ঘ) ১৮৮৫ চন
৫। বঞ্জাৰাসকলক কোনটো স্থানত পোৱা নাযায়?
উত্তৰঃ (খ) দিল্লী
৬। গদ্দী ৰাখালসকলে গ্ৰীষ্মকালত ক’ত থাকে?
উত্তৰঃ (ক) লাহুল আৰু স্পিতি
৭। মাচাই সমাজ কোন কোন শ্ৰেণীত বিভক্ত আছিল?
উত্তৰঃ (গ) বৃদ্ধ আৰু যোদ্ধা
৮। কোন ধৰণৰ অৰণ্যত পশুপালকসকলৰ প্ৰৱেশ সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ (ক) সংৰক্ষিত অৰণ্য (Reserved Forest)
৯। গুজ্জৰ বাকৰৱালসকল কোন ৰাজ্যৰ বাসিন্দা?
উত্তৰঃ (খ) জম্মু-কাশ্মীৰ
১০। পশুপালকসকলৰ গতিবিধিৰ পৰিৱেশগত সুবিধা কি?
উত্তৰঃ (ঘ) উক্ত সকলোবোৰ (চৰণভূমিৰ পুনৰুদ্ধাৰ, অতিচৰণ ৰোধ, মাটি উৰ্বৰতা বৃদ্ধি)