সাৰাংশ: ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পূৰ্বে ভাৰতৰ বনাঞ্চলসমূহ বহুতো সমাজ আৰু সম্প্ৰদায়ৰ জীৱিকাৰ মূল উৎস আছিল। বনবাসী মানুহে বনৰ পৰা ফল-মূল, কাঠ, ঔষধি গছ-গছনি, বাঁহ, মাহুৱা আৰু আন বহু সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিছিল। তেওঁলোকে ঝুম বা স্থানান্তৰিত খেতি (swidden agriculture) কৰিছিল — অৰ্থাৎ বনৰ এটা অংশ কাটি জ্বলাই তাৰ ছাইত শস্য ৰোপণ কৰিছিল আৰু ১২-১৮ বছৰৰ বাবে পতিত ৰাখিছিল যাতে বন পুনৰ গঢ় লৈ উঠিব পাৰে। এই পদ্ধতি তেওঁলোকৰ বাবে শতিকাজুৰি উপযুক্ত হৈ আহিছিল।
ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনে ভাৰতৰ বনাঞ্চলত গভীৰ পৰিৱৰ্তন আনিলে। ৰেলপথ নিৰ্মাণৰ বাবে কাঠৰ চাহিদা ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পালে — প্ৰতি কিলোমিটাৰ ৰেলপথত ১,৭৬০ৰ পৰা ২,০০০টা স্লিপাৰৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। জাহাজ নিৰ্মাণ, চাহ-কফি বাগিচা আৰু কৃষি ভূমিৰ বিস্তাৰৰ বাবেও বিশাল পৰিমাণৰ বন ধ্বংস হৈছিল। ১৮৬৪ চনত ডিট্ৰিখ ব্ৰান্ডিছক ভাৰতৰ প্ৰথম মহাপৰিদৰ্শক হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু ১৮৬৫ চনত ভাৰতীয় বন আইন প্ৰণয়ন কৰা হয়। ১৮৭৮ চনত সংশোধিত এই আইনে বনক সংৰক্ষিত, সুৰক্ষিত আৰু গ্ৰামীণ — এই তিনি শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিলে। ১৯০৬ চনত দেহৰাদূনত ইম্পেৰিয়েল ফৰেষ্ট ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট স্থাপন হ’ল।
বন আইনৰ ফলত বনবাসী সম্প্ৰদায়সমূহৰ জীৱন সম্পূৰ্ণ বদলাই গ’ল। স্থানান্তৰিত খেতি নিষিদ্ধ হ’ল, চিকাৰ আইনবিৰুদ্ধ হ’ল, গৰু-ছাগলী চৰোৱা বা কাঠ কটা অপৰাধ হৈ পৰিল। বাস্তাৰৰ মাৰিয়া, মুৰিয়া গণ্ড, ধুৰৱা, ভাতৰা আৰু হালবা সম্প্ৰদায়সমূহে ১৯১০ চনত ব্ৰিটিছ নীতিৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিলে। ইণ্ডোনেছিয়াৰ জাভাত ডাচ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধেও একেধৰণৰ প্ৰতিৰোধ গঢ় লৈ উঠিছিল — য’ত কালাং সম্প্ৰদায় আৰু ছুৰোন্টিকো ছামিনৰ নেতৃত্বত আন্দোলন সংঘটিত হৈছিল। এই ইতিহাস দেখুৱাই যে ঔপনিৱেশিক বন নীতিয়ে কেৱল পৰিৱেশই নষ্ট কৰা নাছিল, বৰঞ্চ বহু প্ৰজন্মৰ বনজীৱী মানুহৰ সমাজ আৰু সংস্কৃতিকো ধ্বংস কৰি পেলাইছিল।
Summary: Before British colonial rule, the forests of India were the primary source of livelihood for numerous communities. Forest dwellers collected fruits, roots, medicinal plants, bamboo, mahua flowers, and many other products from the forest. They practiced shifting cultivation (known locally as jhum, kumri, dhya, penda, or bewar) — cutting and burning sections of forest, sowing seeds in the ash-enriched soil, harvesting crops by October-November, and then leaving the plot fallow for 12 to 18 years so the forest could regenerate. This system had sustained communities for centuries.
British colonial rule brought sweeping changes to India’s forests. The expansion of railways created an enormous demand for timber — each kilometre of railway track required between 1,760 and 2,000 wooden sleepers. Shipbuilding, tea and coffee plantations, and the conversion of forests to farmland further accelerated deforestation. Between 1880 and 1920, cultivated land in India expanded by 6.7 million hectares, while forest cover shrank dramatically. In 1864, Dietrich Brandis, a German expert, was appointed as India’s first Inspector General of Forests. The Indian Forest Act of 1865, amended in 1878, divided forests into three categories — Reserved, Protected, and Village Forests — and gave the colonial state sweeping control over forest resources. The Imperial Forest Research Institute was established at Dehradun in 1906 to further develop scientific forestry methods that replaced diverse natural forests with single-species plantations in straight rows.
The new forest laws devastated forest communities across India and beyond. Shifting cultivation was banned, hunting was criminalised, and everyday acts like grazing cattle or collecting firewood became punishable offences. Communities that had depended on forests for generations were forced to work on tea plantations or in mines and factories for meagre wages. In Bastar, Chhattisgarh, the Maria, Muria Gond, Dhurwa, Bhatara, and Halba communities rose in rebellion in 1910 under the leadership of Gunda Dhur to resist forced reservation of forests. In Java, Indonesia, the Kalangs resisted Dutch forest control, and around 1890 Surontiko Samin led a civil disobedience movement questioning the state’s right to own forests. These histories reveal that colonial forest policies did not merely damage the environment — they destroyed the societies and cultures of generations of forest-dependent peoples, a legacy whose effects continue to shape forest governance debates today.
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বন আমাৰ বাবে কেনেকৈ উপকাৰী?
উত্তৰঃ বনে আমাক বাঁহ, জ্বালানি কাঠ, ঘাঁহ, কাঠকয়লা, ফল-ফুল, ঔষধি গছ-গছনি, পশু-পক্ষী আৰু বহু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰে। বাঁহেৰে বেৰা, চাতি, জুই, খেৰা আদি তৈয়াৰ হয়; মাহুৱা ফুলৰ পৰা ৰান্ধনি তেল পোৱা যায়; ছিয়াদি লতাৰে ৰচী বনা হয়; গছৰ পাতেৰে ঠোঙা আৰু থাল তৈয়াৰ কৰা হয়।
২। বন ধ্বংস মানে কি?
উত্তৰঃ বনৰ বিনাশ বা অৱক্ষয়কেই বন ধ্বংস (deforestation) বোলা হয়। ব্যাপক হাৰত গছ কটা, খেতিৰ বাবে বন পৰিষ্কাৰ কৰা, বা শিল্পৰ উদ্দেশ্যে বনভূমি ধ্বংস কৰাকে বন ধ্বংস বোলা হয়।
৩। ঝুম বা স্থানান্তৰিত কৃষি কাক বোলে?
উত্তৰঃ বনৰ এটা অংশ কাটি জ্বলাই তাৰ ছাইত বৰ্ষাৰ পিচত গুটি সিঁচা হয়, অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ মাহত শস্য চপোৱা হয়, তাৰ পিছত সেই মাটি ১২-১৮ বছৰৰ বাবে পতিত ৰখা হয় যাতে বন পুনৰ গঢ় লৈ উঠে। এই পদ্ধতিকে ঝুম বা স্থানান্তৰিত কৃষি বোলে। ভাৰতত ইয়াক বিভিন্ন নামেৰে জনা যায় — ঝুম, কুমৰী, ধ্যা, পেন্দা, বেৱাৰ, নেৱাদ, পোদু, খান্দাদ।
৪। ৰেলপথৰ বাবে বনৰ কি পৰিমাণ ক্ষতি হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰতি কিলোমিটাৰ ৰেলপথৰ বাবে ১,৭৬০ৰ পৰা ২,০০০টা স্লিপাৰৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। ১৮৫০ চনৰ দশকত মাদ্ৰাজত বছৰি ৩,৫০০ গছ কটা হৈছিল। ১৮৯০ চনলৈ ভাৰতত ২৫,৫০০ কিলোমিটাৰ ৰেলপথ বিস্তাৰ হৈছিল আৰু ১৯৪৬ চনলৈ ই ৭,৬৫,০০০ কিলোমিটাৰ অতিক্ৰম কৰিছিল।
৫। স্লিপাৰ কি?
উত্তৰঃ ৰেলপথৰ দুটা ধাতুৰ ৰেলৰ তলত আড়ভাৱে পাতি থকা কাঠৰ চটাকেই স্লিপাৰ বোলে। ই ৰেলক সঠিক অৱস্থানত ধৰি ৰাখে।
৬। ডিট্ৰিখ ব্ৰান্ডিছ কোন আছিল?
উত্তৰঃ ডিট্ৰিখ ব্ৰান্ডিছ এজন জাৰ্মান বন বিশেষজ্ঞ আছিল যাক ব্ৰিটিছসকলে বন ব্যৱস্থাপনাৰ পৰামৰ্শৰ বাবে আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। তেওঁ ভাৰতৰ প্ৰথম বন মহাপৰিদৰ্শক (Inspector General of Forests) হিচাপে নিযুক্ত হৈছিল।
৭। বৈজ্ঞানিক বনবিদ্যা কি?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক বনবিদ্যা হ’ল এনে এটা পদ্ধতি য’ত বিবিধ প্ৰজাতিৰ গছেৰে ভৰা প্ৰাকৃতিক বনক এক প্ৰজাতিৰ গছ সাৰি সাৰি ৰোপণ কৰি সলনি কৰা হয়। বন বিভাগৰ বিষয়াসকলে বনৰ জৰীপ কৰে, কটা হ’ব লগা এলেকা নিৰ্ধাৰণ কৰে, আৰু পুনৰ ৰোপণৰ পৰিকল্পনা কৰে।
৮। ১৮৭৮ চনৰ বন আইন অনুযায়ী বনক কেইটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৭৮ চনৰ বন আইন অনুযায়ী বনক তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছিল — (১) সংৰক্ষিত বন (Reserved Forest), (২) সুৰক্ষিত বন (Protected Forest), আৰু (৩) গ্ৰাম বন (Village Forest)।
৯। ইংলেণ্ডৰ ওকজাতীয় বন কিয় নোহোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ৰয়েল নেভিৰ জাহাজ নিৰ্মাণৰ বাবে ওক কাঠৰ ব্যাপক চাহিদাৰ ফলত ইংলেণ্ডৰ ওকজাতীয় বন নিঃশেষ হৈছিল।
১০। বাস্তাৰ ক’ত অৱস্থিত? তাত কোন কোন সম্প্ৰদায় বাস কৰে?
উত্তৰঃ বাস্তাৰ ছত্তিশগড়ৰ দক্ষিণতম অংশত অৱস্থিত, যি অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সীমা ভাগ কৰে। তাত মাৰিয়া আৰু মুৰিয়া গণ্ড, ধুৰৱা, ভাতৰা আৰু হালবা সম্প্ৰদায় বাস কৰে।
১১। গুণ্ডা ধুৰ কোন আছিল?
উত্তৰঃ গুণ্ডা ধুৰ বাস্তাৰৰ নেথানাৰ গাঁৱৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতা আছিল। তেওঁ ১৯১০ চনত বাস্তাৰৰ বিদ্ৰোহত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
১২। বিদ্ৰোহৰ বাৰ্তা গাঁৱলৈ কেনেকৈ পঠোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ বিদ্ৰোহৰ বাৰ্তা পঠিয়াবলৈ গাঁৱে গাঁৱে আম গছৰ ডাল, মাটিৰ ঢেলা, জলকীয়া আৰু কাঁড় বাঁট কৰা হৈছিল।
১৩। জাভাৰ কালাং সম্প্ৰদায় কোন আছিল?
উত্তৰঃ কালাংসকল আছিল জাভাৰ দক্ষ বন শ্ৰমিক আৰু স্থানান্তৰিত কৃষিজীৱী। তেওঁলোকৰ বনকাৰ্যৰ দক্ষতা অবিহনে টিক কাঠ কটা আৰু ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ সম্ভৱ নাছিল।
১৪। ছুৰোন্টিকো ছামিনৰ প্ৰত্যাহ্বান কি আছিল?
উত্তৰঃ ছুৰোন্টিকো ছামিনে প্ৰশ্ন কৰিছিল যে ৰাজ্যই বনৰ মালিক হ’ব পাৰে নেকি। তেওঁৰ সমৰ্থকসকলে কৰ দিয়া, জৰিমনা ভৰা আৰু শ্ৰম কৰাৰ পৰা বিৰত থাকি প্ৰতিবাদ কৰিছিল আৰু জৰীপকাৰীৰ মাটিত শুই পৰি প্ৰতিৰোধ দেখুৱাইছিল।
১৫। ব্লান্ডংডিয়েনষ্টেন পদ্ধতি কি আছিল?
উত্তৰঃ এই পদ্ধতিত জাভাৰ গাওঁবাসীক খাজনা দিয়াৰ পৰিবৰ্তে বনকাৰ্যত বিনামূলীয়া শ্ৰম আৰু মহ যোগান দিব লাগিছিল। ই ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বন গাঁৱৰ বিনামূলীয়া শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ সৈতে মিল আছিল।
১৬। যুদ্ধই বনাঞ্চলত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বনৰ পৰিকল্পনা বাতিল কৰি সামৰিক প্ৰয়োজনত অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে গছ কাটি লৈছিল। জাভাত ডাচসকলে জাপানীসকলৰ হাতত পৰাস্ত হোৱাৰ আগতে কাঠকলসমূহ ধ্বংস কৰি বিশাল পৰিমাণৰ টিক কাঠৰ গাদি জ্বলাই দিছিল।
১৭। দেভছৰী, দণ্ড বা মান কি?
উত্তৰঃ বাস্তাৰত এটা গাঁৱে আন গাঁৱৰ বনৰ পৰা কাঠ ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰিলে সেই গাঁৱক যি সৰু মাচুল দিয়া হৈছিল, তাকেই দেভছৰী, দণ্ড বা মান বোলা হৈছিল।
১৮। বন গাঁও মানে কি?
উত্তৰঃ সংৰক্ষিত বনত বাস কৰাৰ অনুমতি পোৱা মানুহক বন বিভাগৰ বাবে বিনামূলীয়াকৈ গছ কটা, পৰিবহন আৰু জুই নুমুওৱাৰ কাম কৰিব লাগিছিল। এনে মানুহে বাস কৰা গাঁৱকেই বন গাঁও বোলা হৈছিল।
১৯। চা বাগিচাত কাক কাম কৰোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ঝাৰখণ্ডৰ ছান্থাল আৰু ওৰাওঁ, আৰু ছত্তিশগড়ৰ গণ্ড সম্প্ৰদায়ৰ পুৰুষ-মহিলাক অসমৰ চাহ বাগিচাত কাম কৰোৱা হৈছিল।
২০। ইম্পেৰিয়েল ফৰেষ্ট ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট ক’ত কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ইম্পেৰিয়েল ফৰেষ্ট ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট ১৯০৬ চনত দেহৰাদূনত স্থাপিত হৈছিল।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বাগিচা আৰু বন ধ্বংসৰ মাজত কি সম্পৰ্ক আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে ইউৰোপীয় বাগিচাদাৰসকলক অতি সস্তা মূল্যত বিশাল বনভূমি দি দিছিল। এই বনভূমিসমূহ পৰিষ্কাৰ কৰি চাহ, কফি আৰু ৰাবাৰ বাগিচালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল। ফলত বিশাল প্ৰাকৃতিক বন নাইকিয়া হৈছিল আৰু বনজীৱী মানুহক উচ্ছেদ কৰি তেওঁলোকক বাগিচাত মজুৰি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল।
২। বন সামগ্ৰীৰ ব্যৱসায়ত ব্ৰিটিছে কেনে পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰঃ পূৰ্বে বনজীৱী সম্প্ৰদায়সমূহে হাতী, চামৰা, শিং, ৰেচম, গুটি, হাতীদাঁত আৰু বনজ সামগ্ৰীৰ ব্যৱসায় কৰিছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ব্যৱসায় সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰিত কৰি বৃহৎ ইউৰোপীয় কোম্পানীসমূহক একচেটিয়া ব্যৱসায়িক অধিকাৰ দিলে। স্থানীয় চৰণীয়া আৰু যাযাবৰ সম্প্ৰদায় যেনে কোৰাভা, কাৰাচা আৰু য়েৰুকুলা জীৱিকাহীন হ’ল আৰু তেওঁলোকক ‘অপৰাধী জনগোষ্ঠী’ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হ’ল।
৩। স্থানান্তৰিত খেতি ব্ৰিটিছ বন বিষয়াসকলে কিয় নিষিদ্ধ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ বন বিষয়াসকলে মনে কৰিছিল যে স্থানান্তৰিত খেতিয়ে বনত আগুন লগাই দিলে মূল্যৱান বাণিজ্যিক কাঠ জ্বলি যাব পাৰে; ৰেলপথৰ কাঠৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় গছ গঢ়িব পৰা মাটি পতিত হৈ থাকিব; আৰু ঘূৰণীয়া খেতিৰ বাবে কৰ নিৰ্ধাৰণ কৰাটো কঠিন হয়। এই কাৰণতে তেওঁলোকে স্থানান্তৰিত খেতি নিষিদ্ধ কৰিছিল।
৪। বৈজ্ঞানিক বনবিদ্যা ব্যৱস্থা কেনেকৈ ৰূপায়িত কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক বনবিদ্যাৰ অধীনত বিবিধ গছ-গছনিৰে ভৰা প্ৰাকৃতিক বনক এক প্ৰজাতিৰ গছ সাৰি সাৰি ৰোপণ কৰি সলনি কৰা হৈছিল। বিষয়াসকলে বনৰ জৰীপ কৰিছিল, প্ৰতি বছৰ কিমান এলেকা কাটিব পৰা যাব তাৰ হিচাপ ৰাখিছিল, আৰু কটাৰ পিছত পুনৰ ৰোপণৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। এনে পদ্ধতিয়ে বনৰ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য নষ্ট কৰিছিল।
৫। বাস্তাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ বাস্তাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল: (ক) ১৯০৫ চনত ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে বনৰ দুই-তৃতীয়াংশ সংৰক্ষিত কৰাৰ প্ৰস্তাৱ ৰাখে আৰু স্থানান্তৰিত খেতি, চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ নিষিদ্ধ কৰে; (খ) কিছু মানুহক বিনামূলীয়া শ্ৰমৰ চৰ্তত থকাৰ অনুমতি দিয়া হয়, আনকিছুক ক্ষতিপূৰণ বা জাননী নিদিয়াকৈ উচ্ছেদ কৰা হয়; (গ) বাড়ি যোৱা খাজনা, বিনামূলীয়া শ্ৰমৰ দাবী, ১৮৯৯-১৯০০ আৰু ১৯০৭-০৮ চনৰ দুৰ্ভিক্ষ আদিয়ে জনগোষ্ঠীক বিক্ষুব্ধ কৰি তুলিছিল।
৬। ডাচ বন আইনৰ কি বিধান আছিল?
উত্তৰঃ ডাচ বন আইনৰ মূল বিধানসমূহ আছিল: (ক) বাণিজ্যিকভাৱে মূল্যৱান দেওদাৰ, শাল আদি কাঠৰ বন সংৰক্ষিত ঘোষণা কৰা হ’ল; (খ) গাওঁবাসীক বনত প্ৰবেশ কৰিব দিয়া নহ’ল; (গ) নিৰ্দিষ্ট বনৰ পৰা বিষয়াৰ তত্ত্বাৱধানত কেৱল নিৰ্দিষ্ট প্ৰয়োজনত কাঠ কটাৰ অনুমতি দিয়া হ’ল; (ঘ) গৰু-ছাগলী চৰোৱা, অনুমতিপত্ৰ নোলোৱাকৈ কাঠ পৰিবহন বা গৰু-মহ লৈ বনৰ ৰাস্তাত চলাচল কৰাৰ বাবে দণ্ড দিয়া হ’ল।
৭। বন আইনে গাওঁবাসীৰ জীৱনত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ বন আইনৰ ফলত গাওঁবাসীৰ জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল। গৃহ নিৰ্মাণৰ কাঠ কটা, গৰু-ছাগলী চৰোৱা, ফল-মূল আৰু শিপা সংগ্ৰহ, চিকাৰ আৰু মাছ ধৰাৰ দৰে দৈনন্দিন কাম আইনবিৰুদ্ধ হ’ল। চোৰ বুলি গণ্য কৰা মানুহক দণ্ড দিয়া হ’ল। বন সংৰক্ষকসকলে ঘুষ বিচাৰিবলৈ ধৰিলে। মানুহ দৰিদ্ৰ আৰু অসহায় হৈ পৰিল।
৮। ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনে চিকাৰ পদ্ধতিত কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰঃ পূৰ্বে বনবাসী সম্প্ৰদায়সমূহে হৰিণ, তিতৰ আদি চিকাৰ কৰাটো তেওঁলোকৰ অধিকাৰ আছিল। বন আইনে সাধাৰণ মানুহৰ চিকাৰ নিষিদ্ধ কৰিলে। অথচ ব্ৰিটিছ বিষয়া আৰু দেশীয় ৰজাসকলে ব্যাপকভাৱে চিকাৰ কৰিলে। ১৮৭৫-১৯২৫ চনৰ ভিতৰত প্ৰায় ৮০,০০০ বাঘ, ১,৫০,০০০ চিতাবাঘ আৰু ২,০০,০০০ লেংটা বাঘ হত্যা কৰা হ’ল। ব্ৰিটিছসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে বিপজ্জনক জন্তু হত্যা কৰাটো ‘সভ্যতাৰ’ প্ৰতীক।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ঔপনিৱেশিক বন ব্যৱস্থাপনাই বিভিন্ন গোষ্ঠীক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰিছিল? বিস্তাৰিত আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক বন ব্যৱস্থাপনাই বিভিন্ন গোষ্ঠীক বিভিন্নভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল:
(ক) স্থানান্তৰিত কৃষিজীৱীসকলৰ ক্ষেত্ৰত: ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে স্থানান্তৰিত খেতি নিষিদ্ধ কৰিলে কাৰণ ইউৰোপীয় বন বিষয়াসকলৰ মতে এনে পদ্ধতিয়ে বনৰ ক্ষতি কৰে। ফলত শতিকা ধৰি এই কৃষিপদ্ধতিত নিৰ্ভৰশীল সমাজসমূহ উচ্ছেদ হ’ল আৰু তেওঁলোকক জীৱিকা সলনি কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হ’ল। বহুতে চাহ বাগিচাত মজুৰি শ্ৰমিক হৈ পৰিল।
(খ) যাযাবৰ আৰু চৰণীয়া সম্প্ৰদায়ৰ ক্ষেত্ৰত: নতুন বন নিয়মে চৰণীয়া ভূমিত প্ৰবেশ নিষিদ্ধ কৰিলে। বন ধ্বংস হোৱাৰ ফলত চৰণীয়া মাঠ নোহোৱা হ’ল। মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সিৰ কোৰাভা, কাৰাচা, য়েৰুকুলা আদি সম্প্ৰদায়ক ‘অপৰাধী জনগোষ্ঠী’ ঘোষণা কৰা হ’ল। এওঁলোকক কাৰখানা, বাগিচা আৰু খনিত কম মজুৰিত কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হ’ল।
(গ) কাঠ ব্যৱসায়ীসকলৰ ক্ষেত্ৰত: ভাৰতীয় বন আইনে সৰ্বোত্তম কাঠ কেৱল সংৰক্ষিত বনতহে পোৱা যাবলৈ দিলে যত গাওঁবাসী প্ৰবেশ কৰিব নোৱাৰিছিল। বৃহৎ ইউৰোপীয় কোম্পানীসমূহে চৰকাৰৰ পৰা একচেটিয়া ব্যৱসায়িক অধিকাৰ পালে। স্থানীয় সৰু ব্যৱসায়ীসকল ব্যৱসায়ৰ পৰা বিতাড়িত হ’ল।
(ঘ) বাগিচাদাৰসকলৰ ক্ষেত্ৰত: ইউৰোপীয় বাগিচাদাৰসকলে সস্তাতে বিশাল বনভূমি পালে। উচ্ছেদিত বনজীৱী মানুহৰ পৰা সস্তা শ্ৰম পালে। ফলত চাহ, কফি আৰু ৰাবাৰ বাগিচা অতি লাভজনক হৈ পৰিল।
(ঙ) ৰজা আৰু ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলৰ ক্ষেত্ৰত: সাধাৰণ মানুহৰ চিকাৰ নিষিদ্ধ হ’লেও ৰজা আৰু ব্ৰিটিছ বিষয়াসকল চিকাৰ উৎসাহেৰে অব্যাহত ৰাখিলে। তেওঁলোকে বাঘ, চিতাবাঘ আৰু অন্যান্য বৃহৎ জন্তু চিকাৰ কৰিছিল আৰু ‘সভ্যতাৰ প্ৰচাৰ’ বুলি দাবী কৰিছিল।
২। ১৮৮০-১৯২০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ বনাঞ্চল হ্ৰাস পোৱাৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৮৮০-১৯২০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত বনাঞ্চল ১০.৮৬ কোটি হেক্টৰৰ পৰা ৯.৮৯ কোটি হেক্টৰলৈ হ্ৰাস পাইছিল। এই হ্ৰাসৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল:
(ক) ৰেলপথ সম্প্ৰসাৰণ: ৰেলগাড়ীৰ ইন্ধন আৰু স্লিপাৰৰ বাবে বিশাল পৰিমাণৰ কাঠৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। প্ৰতি কিলোমিটাৰ ৰেলপথত ১,৭৬০-২,০০০ স্লিপাৰ লাগিছিল। ১৮৯০ চনলৈ ভাৰতত ২৫,৫০০ কিলোমিটাৰ ৰেলপথ হৈছিল। চৰকাৰে ঠিকাদাৰসকলক অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে গছ কাটিবলৈ দিছিল।
(খ) জাহাজ নিৰ্মাণ: ইংলেণ্ডৰ নিজৰ ওকজাতীয় বন শেষ হৈছিল। ব্ৰিটিছ নৌবাহিনীৰ জাহাজ নিৰ্মাণৰ বাবে ভাৰতৰ বনৰ পৰা বিপুল পৰিমাণৰ কাঠ ৰপ্তানি কৰা হ’ল।
(গ) কৃষি ভূমিৰ বিস্তাৰ: জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নগৰায়ণ আৰু বিদেশী বাণিজ্যৰ চাপত কৃষকসকলে বনভূমি পৰিষ্কাৰ কৰি খেতি বিস্তাৰ কৰিলে। ১৮৮০-১৯২০ চনৰ ভিতৰত ৬৭ লাখ হেক্টৰ নতুন কৃষি ভূমি সৃষ্টি হ’ল।
(ঘ) বাণিজ্যিক খেতি: ইউৰোপৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ পাট, চেনি, ঘেঁহু, কপাহ আদি বাণিজ্যিক শস্যৰ উৎপাদনৰ বাবে বনভূমি কৃষি ভূমিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হ’ল।
(ঙ) চাহ-কফি বাগিচা: পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ বনভূমি সস্তাতে ইউৰোপীয় বাগিচাদাৰসকলক দি চাহ, কফি আৰু ৰাবাৰ বাগিচা স্থাপন কৰা হ’ল।
(চ) বনবাসীৰ ব্যৱহাৰ: বনজীৱী সম্প্ৰদায়ে ব্যক্তিগত ব্যৱহাৰৰ বাবে আৰু ব্যৱসায়ৰ উদ্দেশ্যে গছ কাটিছিল। স্থানান্তৰিত খেতিও বনৰ কিছু পৰিমাণৰ ক্ষতি কৰিছিল।
৩। বাস্তাৰ বিদ্ৰোহ সম্পৰ্কে এটি বিস্তাৰিত বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বাস্তাৰ হ’ল ছত্তিশগড়ৰ দক্ষিণতম অঞ্চল যি অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ সীমান্তত অৱস্থিত। ইন্দ্ৰাৱতী নদীৰ পাৰত মাৰিয়া আৰু মুৰিয়া গণ্ড, ধুৰৱা, ভাতৰা আৰু হালবা সম্প্ৰদায় বাস কৰে।
বিদ্ৰোহৰ কাৰণ: ১৯০৫ চনত ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে বাস্তাৰৰ দুই-তৃতীয়াংশ বন সংৰক্ষিত কৰাৰ প্ৰস্তাৱ ৰাখিলে। স্থানান্তৰিত খেতি, চিকাৰ আৰু বন সামগ্ৰী সংগ্ৰহ নিষিদ্ধ হ’ল। কিছু গাওঁবাসীক ‘বন গাঁও’ত থকাৰ অনুমতি দিয়া হ’ল কিন্তু তাৰ বিনিময়ত তেওঁলোকক বন বিভাগৰ বাবে বিনামূলীয়াকৈ কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হ’ল। আন বহুতকে ক্ষতিপূৰণ নিদিয়াকৈ উচ্ছেদ কৰা হ’ল। বাড়ি যোৱা খাজনা আৰু ১৮৯৯-১৯০০ আৰু ১৯০৭-০৮ চনৰ দুৰ্ভিক্ষে পৰিস্থিতি অসহনীয় কৰি তুলিলে।
বিদ্ৰোহৰ প্ৰসাৰ: ১৯১০ চনত বিদ্ৰোহৰ বাৰ্তা গাঁৱে গাঁৱে আম গছৰ ডাল, মাটিৰ ঢেলা, জলকীয়া আৰু কাঁড় বাঁট কৰি পঠোৱা হ’ল। বিভিন্ন গোষ্ঠী সংঘবদ্ধ হ’ল আৰু বজাৰ লুট কৰিলে, চৰকাৰী দপ্তৰ আৰু মিচনেৰী বিদ্যালয় জ্বলাই দিলে, ৰাজকোষ লুট কৰিলে, আৰু ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনক সমান্তৰালভাৱে চলাবলৈ চেষ্টা কৰিলে। নেথানাৰ গাঁৱৰ গুণ্ডা ধুৰ এই আন্দোলনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতা আছিল।
পৰিণাম: ব্ৰিটিছ সৈন্যই বিদ্ৰোহীসকলৰ শিবিৰ চাৰিওফালে ঘেৰি গুলীচালনা কৰিলে। বহু নেতাক গ্ৰেপ্তাৰ বা নিৰ্বাসিত কৰা হ’ল। গুণ্ডা ধুৰ ধৰা পৰা নহ’ল। তথাপি বিদ্ৰোহৰ প্ৰভাৱত বনৰ সংৰক্ষণ কাৰ্য সাময়িকভাৱে স্থগিত ৰখা হ’ল আৰু সংৰক্ষিত এলেকা ১৯১০ চনৰ আগতে পৰিকল্পিত এলেকাৰ প্ৰায় আধালৈ হ্ৰাস কৰা হ’ল।
৪। জাভাত ডাচ ঔপনিৱেশিক বন ব্যৱস্থাপনাৰ ইতিহাস আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ইণ্ডোনেছিয়াৰ জাভাত টিক কাঠৰ বন আছিল। ডাচ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পূৰ্বে জাভাৰ কালাং সম্প্ৰদায় দক্ষ বন শ্ৰমিক আৰু স্থানান্তৰিত কৃষিজীৱী আছিল। তেওঁলোকৰ বনকাৰ্যৰ দক্ষতা অবিহনে টিক কাঠ কটা আৰু মাতাৰম ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ সম্ভৱ নাছিল।
১৭৫৫ চনত মাতাৰম ৰাজ্য বিভক্ত হোৱাৰ পিছত কালাং সম্প্ৰদায় দুটা ভাগত বিভক্ত হ’ল। ডাচ নিয়ন্ত্ৰণে তেওঁলোকৰ জীৱন বদলাই দিলে আৰু ১৭৭০ চনত কালাংসকলে জোয়ানা দুৰ্গ আক্ৰমণ কৰি বিদ্ৰোহ কৰিলে। ডাচসকলে ১৯শ শতিকাত বন আইন প্ৰণয়ন কৰিলে আৰু গাওঁবাসীৰ বনত প্ৰবেশ সীমিত কৰিলে।
ব্লান্ডংডিয়েনষ্টেন পদ্ধতি: ডাচসকলে খাজনা মওকুফৰ বিনিময়ত গাওঁবাসীক বনকাৰ্যত বিনামূলীয়া শ্ৰম আৰু মহ দিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।
ছামিনৰ আন্দোলন: ১৮৯০ চনৰ পৰিছে ৰান্ডুবলাতুং গাঁৱৰ ছুৰোন্টিকো ছামিনে প্ৰশ্ন কৰিলে যে ৰাজ্যই বনৰ মালিক হ’ব পাৰে নেকি যদিহে বনৰ পৰা সামগ্ৰী ৰাজ্যই সৃষ্টি কৰা নাছিল। ৩,০০০ পৰিয়ালে তেওঁক সমৰ্থন কৰিলে আৰু জৰীপকাৰীৰ মাটিত শুই পৰি, কৰ নিদিয়া, জৰিমনা নভৰাৰ মাধ্যমেদি প্ৰতিবাদ কৰিলে।
যুদ্ধকালীন সংহতি: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত জাপানীসকলৰ হাতত পৰাস্ত হোৱাৰ আগতে ডাচসকলে ‘জ্বলাই-মাটি’ নীতি অনুসৰণ কৰি কাঠকলসমূহ ধ্বংস কৰি বিশাল টিক কাঠৰ গাদি জ্বলাই দিছিল।
৫। বাস্তাৰ আৰু জাভাৰ ঔপনিৱেশিক বন ব্যৱস্থাপনাৰ মাজত কি মিল আছিল?
উত্তৰঃ বাস্তাৰ (ভাৰত) আৰু জাভা (ইণ্ডোনেছিয়া) দুয়োখন অঞ্চলতে ঔপনিৱেশিক বন নীতিৰ মাজত চমকপ্ৰদ মিল আছিল:
- দুয়োখন অঞ্চলতে ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে বনজীৱী সম্প্ৰদায়সমূহৰ পৰম্পৰাগত অধিকাৰ কাঢ়ি লৈছিল আৰু তেওঁলোকক বেলেগ পেশা গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।
- দুয়োখনতে বিনামূলীয়া শ্ৰম ব্যৱস্থা আছিল — বাস্তাৰত বন গাঁও ব্যৱস্থা আৰু জাভাত ব্লান্ডংডিয়েনষ্টেন পদ্ধতি।
- দুয়োখনতে চিকাৰ নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল কিন্তু শাসক শ্ৰেণীৰ বাবে চিকাৰ অব্যাহত আছিল।
- দুয়োখনতেই স্থানান্তৰিত কৃষিজীৱী আৰু যাযাবৰ সম্প্ৰদায়সমূহক নিয়ন্ত্ৰণ বা উচ্ছেদ কৰা হৈছিল।
- দুয়োখনতে সম্প্ৰদায়সমূহে বিদ্ৰোহ কৰিছিল — বাস্তাৰত ১৯১০ চনৰ বিদ্ৰোহ আৰু জাভাত কালাং বিদ্ৰোহ আৰু ছামিনৰ আন্দোলন।
- ইউৰোপীয় কোম্পানীসমূহে দুয়োখন অঞ্চলতে বন সম্পদৰ একচেটিয়া বাণিজ্যিক অধিকাৰ পাইছিল।
৬। বনবাসীসকলৰ জীৱনত নতুন বন আইনে কেনে পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰঃ নতুন বন আইন প্ৰণয়নৰ পূৰ্বে বনবাসীসকলে বনত সম্পূৰ্ণ স্বাধীনভাৱে বাস কৰিছিল। তেওঁলোকে বনৰ পৰা সকলো সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিছিল, স্থানান্তৰিত খেতি কৰিছিল, গৰু-ছাগলী চৰাইছিল, চিকাৰ কৰিছিল আৰু মাছ ধৰিছিল। বনেই আছিল তেওঁলোকৰ জীৱন-জগৎ।
নতুন বন আইনৰ পিছত এই সকলো কাম বেআইনী হ’ল। গৃহ নিৰ্মাণৰ কাঠ কটা, গৰু-ছাগলী চৰোৱা, ফল-মূল সংগ্ৰহ, চিকাৰ আৰু মাছ ধৰা — সকলো নিষিদ্ধ হ’ল। মানুহ চোৰ হৈ পৰিল আৰু দণ্ড পালে। বন সংৰক্ষকসকলে ঘুষ বিচাৰিলে। বহু মানুহ কাঠকল, খনি আৰু চাহ বাগিচাত কম মজুৰিত কাম কৰিবলৈ বাধ্য হ’ল। যাযাবৰ সম্প্ৰদায়সকলক ‘অপৰাধী জনগোষ্ঠী’ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হ’ল। মানুহৰ জীৱনধাৰা, সংস্কৃতি আৰু সমাজ গঠন সম্পূৰ্ণ বদলাই গ’ল।
তুলনামূলক তালিকা
| বিষয় | বাস্তাৰ (ভাৰত) | জাভা (ইণ্ডোনেছিয়া) |
|---|---|---|
| ঔপনিৱেশিক শক্তি | ব্ৰিটিছ | ডাচ |
| স্থানীয় সম্প্ৰদায় | মাৰিয়া গণ্ড, ধুৰৱা, ভাতৰা, হালবা | কালাং |
| বিনামূলীয়া শ্ৰম পদ্ধতি | বন গাঁও ব্যৱস্থা | ব্লান্ডংডিয়েনষ্টেন |
| প্ৰতিৰোধ নেতা | গুণ্ডা ধুৰ | ছুৰোন্টিকো ছামিন |
| বিদ্ৰোহৰ বছৰ | ১৯১০ | ১৭৭০ (কালাং); ১৮৯০ (ছামিন) |
| মূল বন সম্পদ | শাল | টিক |
১৮৭৮ চনৰ বন আইনৰ তিনি শ্ৰেণীৰ বন
| বনৰ শ্ৰেণী | বৈশিষ্ট্য | গাওঁবাসীৰ অধিকাৰ |
|---|---|---|
| সংৰক্ষিত বন (Reserved Forest) | সৰ্বোত্তম বন; সৰকাৰৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ | কোনো অধিকাৰ নাই; প্ৰবেশ নিষিদ্ধ |
| সুৰক্ষিত বন (Protected Forest) | মধ্যমীয়া মানৰ বন | সীমিত চৰণীয়া অধিকাৰ |
| গ্ৰাম বন (Village Forest) | সৰ্বনিম্ন মানৰ বন | গাওঁবাসীৰ স্থানীয় প্ৰয়োজনৰ বাবে সীমিত ব্যৱহাৰৰ অনুমতি |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ‘বৈজ্ঞানিক বনবিদ্যা’ প্ৰাকৃতিক বনতকৈ কেনেকৈ পৃথক আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক বনত বিবিধ প্ৰজাতিৰ গছ, জোপোহা, লতা-পাত আৰু জীৱ-জন্তু থাকে — এই বৈচিত্ৰ্যই বনৰ জৈৱ স্বাস্থ্য বজাই ৰাখে। বৈজ্ঞানিক বনবিদ্যাত প্ৰাকৃতিক বিচিত্ৰতা বাদ দি কেৱল এক প্ৰজাতিৰ গছ সাৰি সাৰি ৰোপণ কৰা হৈছিল — যেনে চাগোন বা শাল। এনে বনত কাঠ কটাৰ হিচাপ ৰখাটো সহজ আছিল কিন্তু জৈৱ বৈচিত্ৰ্য নাইকিয়া হৈছিল আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ বাবে উপযোগী বন সামগ্ৰী পোৱা নাযাইছিল।
২। কোন কোন স্থানীয় নামেৰে স্থানান্তৰিত খেতি জনা যায়?
উত্তৰঃ স্থানান্তৰিত খেতি ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন নামেৰে জনা যায় —
- ঝুম (উত্তৰ-পূব ভাৰত)
- কুমৰী (পশ্চিম ঘাট)
- ধ্যা আৰু পেন্দা (ছত্তিশগড়)
- বেৱাৰ বা দাহিয়া (মধ্যপ্ৰদেশ)
- নেৱাদ (হিমালয়ৰ পাদদেশ)
- পোদু (অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা)
- কুমৰী বা খান্দাদ (কৰ্ণাটক)
- মিলপা (মধ্য আমেৰিকা)
৩। বনবাসী সম্প্ৰদায়সমূহে বনক কিদৰে সংৰক্ষণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বনবাসী সম্প্ৰদায়সমূহে বনক তেওঁলোকৰ নিজৰ সম্পদ বুলি ভাবি সযত্নে পালন কৰিছিল। বাস্তাৰত প্ৰতিখন গাঁৱে নিজৰ সীমানাৰ বন পৰিচালনা কৰিছিল। বাহিৰৰ মানুহে কাঠ ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰিলে সৰু মাচুল (দেভছৰী) দিব লাগিছিল। কিছু গাওঁ পাহাৰাদাৰ ৰাখিছিল। বছৰেকত গাঁৱৰ মুৰব্বীসকল মিলিজুলি বনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল। পবিত্ৰ ঠাইসমূহ (কান, ৰায়, চৰ্ণা আদি) সুৰক্ষিত ৰখা হৈছিল।
৪। বন আইন প্ৰণয়নৰ পিছত কিছু মানুহে কেনেকৈ লাভবান হৈছিল?
উত্তৰঃ বন আইন প্ৰণয়নৰ পিছত কিছু মানুহে নতুন ব্যৱসায়িক সুযোগ পাইছিল। তেওঁলোকে পৰম্পৰাগত পেশা এৰি বন সামগ্ৰীৰ ব্যৱসায়ত যোগ দিলে। তেওঁলোকে বিশেষ অঞ্চলত ব্যৱসায়ৰ চৰকাৰী অনুমতি লৈ লাভবান হ’ল। পূৰ্বতে তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ে কৰা ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত নিয়ম-কানুনে নতুন ভূমিকাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিলে।
৫। আমাজন আৰু পশ্চিম ঘাটৰ বনৰ বিশেষত্ব কি?
উত্তৰঃ আমাজন আৰু পশ্চিম ঘাটৰ বনত এক অসাধাৰণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। এই বনৰ মাত্ৰ এটা খণ্ডতে ৫০০ৰো অধিক বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ পোৱা যায়। এই অঞ্চলসমূহ পৃথিৱীৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ভঁৰাল হিচাপে পৰিচিত।
৬। বন আইনে কেনেকৈ নতুন অপৰাধৰ সৃষ্টি কৰিছিল?
উত্তৰঃ বন আইন প্ৰণয়নৰ আগতে যি কামবোৰ সম্পূৰ্ণ স্বাভাৱিক আৰু বৈধ আছিল, সেয়াই আইন প্ৰণয়নৰ পিছত অপৰাধ হৈ পৰিল। গৰু চৰোৱা, গছ কটা, বনৰ ৰাস্তাত গৰু-মহ লৈ চলাচল কৰা, অনুমতিপত্ৰ নোলোৱাকৈ কাঠ পৰিবহন কৰা — এই সকলো নিষিদ্ধ হ’ল। ফলত মানুহে প্ৰয়োজনত লুকাই-চুৰাই এই কামবোৰ কৰিবলৈ বাধ্য হ’ল। বন সংৰক্ষকসকলে তেওঁলোকৰ পৰা ঘুষ আদায় কৰিবলৈ সুযোগ পালে।
৭। ব্ৰাজিলৰ মুণ্ডুৰুচু মানুহ কোন আছিল?
উত্তৰঃ মুণ্ডুৰুচুসকল ব্ৰাজিলৰ আমাজন অৰণ্যৰ উচ্চভূমিত বাস কৰা সম্প্ৰদায় আছিল। তেওঁলোকে গাওঁ পাতি কাছাভা (মানিঅক) খেতি কৰিছিল আৰু বনৰ পৰা ৰাবাৰৰ লেটেক্স সংগ্ৰহ কৰি ব্যৱসায়ীসকলক বেচিছিল।