এই পাঠত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) ৰ নৱম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান (ইতিহাস) পাঠ্যপুথিৰ দ্বিতীয় অধ্যায় ইউৰোপত সমাজবাদ আৰু ৰাছিয়ান বিপ্লৱ-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু টোকা সামৰি লোৱা হৈছে। এই অধ্যায়ৰ অন্তৰ্গত বিষয়সমূহ হ’ল — সমাজবাদৰ উদ্ভৱ, উদাৰপন্থী-মৌলবাদী-ৰক্ষণশীলসকলৰ দৃষ্টিভংগী, কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ মতবাদ, ৰাছিয়াৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক অৱস্থা, ১৯০৫ চনৰ বিপ্লৱ, ১৯১৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী আৰু অক্টোবৰ বিপ্লৱ, বলছেভিক দলৰ নীতি, আৰু ছোভিয়েট সংঘৰ গঠন।
সাৰাংশ
ঊনবিংশ শতিকাত ইউৰোপত শিল্প বিপ্লৱৰ ফলত সমাজত বৃহৎ পৰিৱৰ্তন আহিছিল। কাৰখানাত শ্ৰমিকসকলৰ অৱস্থা ছিল অতি শোচনীয় — দীৰ্ঘ কৰ্মঘণ্টা, নিম্ন মজুৰি আৰু অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশে তেওঁলোকৰ জীৱন দুৰ্বিসহ কৰি তুলিছিল। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত সমাজত তিনি ধৰণৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ উদ্ভৱ হৈছিল — উদাৰপন্থী (Liberals), মৌলবাদী (Radicals) আৰু ৰক্ষণশীল (Conservatives)। উদাৰপন্থীসকলে ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আৰু সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ পক্ষধৰ আছিল, কিন্তু মহিলাসকলক মতাধিকাৰ দিয়াৰ বিৰোধী আছিল। মৌলবাদীসকলে সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ আৰু নাৰী-অধিকাৰৰ সমৰ্থক আছিল। ৰক্ষণশীলসকলে অতীতৰ পৰম্পৰা অক্ষুণ্ণ ৰাখি ক্ৰমান্বয়ে পৰিৱৰ্তনৰ কথা বলিছিল। এই সামাজিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে সমাজবাদ এক শক্তিশালী আন্দোলন হিচাপে গা কৰি উঠে। সমাজবাদীসকলে ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ বিৰোধিতা কৰি সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণত উৎপাদনৰ পক্ষপাতী আছিল। ৰবাৰ্ট অৱেনে ‘নতুন সমন্বয়’ (New Harmony) নামৰ সমবায় প্ৰতিষ্ঠান গঢ়িছিল। কাৰ্ল মাৰ্ক্স আৰু ফ্ৰিডৰিক এংগেলছে যুক্তি দিছিল যে শ্ৰমিকশ্ৰেণীয়ে পুঁজিবাদ উচ্ছেদ কৰি সমাজবাদী সমাজ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব।
১৯১৪ চনত ৰাছিয়াত জাৰ নিকোলাছ দ্বিতীয়ৰ অধীনত এক বিশাল সাম্ৰাজ্য আছিল। জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৮৫ শতাংশই কৃষিজীৱী আছিল। কাৰখানাত শ্ৰমিকসকলে ১০-১২ ঘণ্টা কাম কৰিছিল। মহিলাসকলে কাৰখানাৰ শ্ৰমিকৰ ৩১ শতাংশ আছিল, কিন্তু পুৰুষতকৈ বহু কম মজুৰি পাইছিল। ১৯০৫ চনত জাপানৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত পৰাজয়ৰ পিছত ৰাছিয়াত অসন্তোষ চৰমে উঠে। জানুৱাৰী মাহত ‘ব্লাডি চানডে’ (Bloody Sunday) ঘটনাত পুলিচে শান্তিপূৰ্ণ শ্ৰমিক শোভাযাত্ৰাত গুলী চলাই ১০০ৰো অধিক লোকক হত্যা কৰে। এই ঘটনাই ১৯০৫ চনৰ বিপ্লৱৰ জন্ম দিয়ে। জাৰে এই বিপ্লৱ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ‘ডুমা’ (Duma) নামৰ আইনসভা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ১৯১৪ চনত প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত ৰাছিয়াৰ পৰাজয়, ভোক-পিয়াহ আৰু যুদ্ধৰ ভাৰে ৰাছিয়ান জনতাক জাৰতন্ত্ৰৰ বিৰুদ্ধে ঠেলি দিয়ে।
১৯১৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত পেট্ৰ’গ্ৰাডত খাদ্য সংকট আৰু কাৰখানা বন্ধৰ মাজতে শ্ৰমিকসকলে ধৰ্মঘট কৰে। মহিলা শ্ৰমিকসকলে আন্তৰ্জাতিক মহিলা দিৱস উপলক্ষে আন্দোলনত নামে। সেনাবাহিনী আন্দোলনকাৰীৰ বিৰুদ্ধে গুলী চলাবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। জাৰ নিকোলাছে ডুমা স্থগিত ৰাখে, কিন্তু প্ৰতিবাদ অব্যাহত থাকে। অৱশেষত ৩ মাৰ্চত জাৰে ত্যাগপত্ৰ দিয়ে আৰু ৰাজতন্ত্ৰৰ পতন ঘটে। পেট্ৰ’গ্ৰাড ছোভিয়েট আৰু ডুমা নেতাসকলে মিলি অন্তবৰ্তীকালীন চৰকাৰ (Provisional Government) গঠন কৰে। লেনিনে এপ্ৰিলত নিৰ্বাসনৰ পৰা ঘূৰি আহি তিনিটা দাবী পেশ কৰে — যুদ্ধ বন্ধ কৰা, জমিদাৰৰ মাটি কৃষকলৈ হস্তান্তৰ কৰা, আৰু বেংক জাতীয়কৰণ — যিটো ‘এপ্ৰিল থিচিছ’ নামে পৰিচিত। অক্টোবৰ ১৯১৭ত বলছেভিকসকলে ছোভিয়েটৰ নেতৃত্বত ক্ষমতা দখল কৰে। উদ্যোগ, বেংক, খনি আৰু ৰেলপথ জাতীয়কৰণ কৰা হয়। ব্যক্তিগত সম্পত্তি বাতিল কৰা হয়। বলছেভিক দলৰ নতুন নাম হয় ৰাছিয়ান কমিউনিষ্ট পাৰ্টি। ১৯২২ চনত ছোভিয়েট ছমাজবাদী প্ৰজাতন্ত্ৰসমূহৰ সংঘ (USSR) প্ৰতিষ্ঠা হয়। লেনিনৰ মৃত্যুৰ পিছত ষ্টেলিনে ক্ষমতা গ্ৰহণ কৰি সমষ্টিগত খামাৰ (Kolkhoz) ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে।
Summary
Chapter 2 of Class 9 Social Science History, Socialism in Europe and the Russian Revolution, traces the origin and growth of socialist ideology in nineteenth-century Europe and its dramatic culmination in the Russian Revolution of 1917. The Industrial Revolution created a sharp divide between the wealthy capitalist class and the exploited working class. Three major political groups emerged in response to social change: Liberals, who favoured religious tolerance and representative government but opposed universal suffrage; Radicals, who championed universal adult franchise including women’s rights; and Conservatives, who believed in gradual, tradition-respecting change. Socialists opposed private property, arguing it was the root of social inequality. Thinkers like Robert Owen, Louis Blanc, Karl Marx, and Friedrich Engels provided the ideological foundation for socialism. Marx argued that capitalism would inevitably be overthrown by the working class, leading to a communist society with collectively owned property.
Russia in 1914 was a vast empire under Tsar Nicholas II’s autocratic rule. About 85% of the population depended on agriculture. Workers in factories faced gruelling 10–12 hour shifts, low wages, and poor conditions. Women constituted 31% of the factory workforce but earned far less than men. The 1904–05 Russo-Japanese War defeat sparked revolutionary discontent. On 22 January 1905 (known as Bloody Sunday), soldiers fired on a peaceful workers’ procession marching to the Winter Palace, killing over 100 people. This triggered the 1905 Revolution. Tsar Nicholas responded by establishing the Duma, a consultative parliament, but continued to suppress political activity. By 1914, Russia’s entry into the First World War brought catastrophic military defeats, food shortages, and 7 million casualties, further eroding public confidence in the Tsar.
In February 1917, workers in Petrograd went on strike amid food shortages and factory lockouts. Women workers led demonstrations on International Women’s Day (22 February). The army refused to fire on demonstrators, and soldiers mutinied. The Tsar suspended the Duma, but protests escalated until Nicholas II abdicated on 2 March 1917, ending centuries of Romanov rule. A Provisional Government was formed, but it continued the unpopular war. Lenin returned from exile in April 1917 and issued his April Theses: end the war, transfer land to peasants, and nationalise banks. On 24–25 October 1917, the Bolsheviks — under the Military Revolutionary Committee — seized power in the October Revolution. Industries, banks, mines, and railways were nationalised; large houses were redistributed; aristocratic titles were abolished; and the Bolshevik Party was renamed the Russian Communist Party. After a civil war against the Whites, Greens, and foreign-backed forces, the Union of Soviet Socialist Republics (USSR) was formed in 1922. After Lenin’s death, Stalin introduced collectivisation (Kolkhoz), bringing all farmland under state control, though this led to widespread famine and hardship.
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সমাজবাদীসকল কি বিষয়ত বিৰোধিতা কৰিছিল?
উত্তৰঃ সমাজবাদীসকলে ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে ব্যক্তিগত সম্পত্তিয়েই সমাজৰ সকলো অনিষ্টৰ মূল কাৰণ।
২। কাৰ্ল মাৰ্ক্সে কোনখন গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ কাৰ্ল মাৰ্ক্সে ‘দাস কেপিটাল’ (Das Kapital) ৰচনা কৰিছিল।
৩। ‘নিউ হাৰমনি’ (New Harmony) কোনে নিৰ্মাণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৰবাৰ্ট অৱেনে (Robert Owen) ‘নিউ হাৰমনি’ নামৰ সমবায় প্ৰতিষ্ঠান নিৰ্মাণ কৰিছিল।
৪। ‘ব্লাডি চানডে’ কেতিয়া ঘটিছিল?
উত্তৰঃ ‘ব্লাডি চানডে’ ১৯০৫ চনৰ ২২ জানুৱাৰী তাৰিখে ঘটিছিল, যেতিয়া পুলিচে শান্তিপূৰ্ণ শ্ৰমিক শোভাযাত্ৰাত গুলী চলাইছিল।
৫। ডুমা (Duma) কি আছিল?
উত্তৰঃ ডুমা আছিল ১৯০৫ চনৰ বিপ্লৱৰ পিছত জাৰ নিকোলাছ দ্বিতীয়ৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত ৰাছিয়াৰ এক নিৰ্বাচিত পৰামৰ্শমূলক আইনসভা।
৬। বলছেভিক দল কোনে পৰিচালনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ বলছেভিক দল লেনিনে (Vladimir Lenin) পৰিচালনা কৰিছিল।
৭। মেনছেভিক (Menshevik) সকল কোন আছিল?
উত্তৰঃ মেনছেভিকসকল আছিল ৰাছিয়ান সমাজ গণতান্ত্ৰিক শ্ৰমিক দলৰ এক অংশ যি বলছেভিকসকলৰ পৰা পৃথক হৈছিল। মেনছেভিকসকলে মধ্যবিত্তৰ নেতৃত্বত বিপ্লৱৰ পক্ষপাতী আছিল।
৮। কুলাক (Kulak) মানে কি?
উত্তৰঃ কুলাক মানে ৰাছিয়াৰ ধনী কৃষক শ্ৰেণী যি অধিক পৰিমাণৰ শস্য মজুদ ৰাখিছিল।
৯। কলখোজ (Kolkhoz) কি?
উত্তৰঃ কলখোজ হৈছে ৰাষ্ট্ৰনিয়ন্ত্ৰিত সমষ্টিগত খামাৰ, য’ত ১৯২৯ চনৰ পৰা সকলো কৃষকক বাধ্যতামূলকভাৱে একেলগে খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল।
১০। ছোভিয়েট (Soviet) মানে কি?
উত্তৰঃ ছোভিয়েট মানে শ্ৰমিক আৰু সৈনিকসকলৰ দ্বাৰা গঠিত বিপ্লৱী পৰিষদ।
১১। ‘এপ্ৰিল থিচিছ’ (April Theses) কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ লেনিনে ১৯১৭ চনৰ এপ্ৰিলত নিৰ্বাসনৰ পৰা ঘূৰি আহি ‘এপ্ৰিল থিচিছ’ আগবঢ়াইছিল।
১২। ৰাছিয়ান সমাজ গণতান্ত্ৰিক শ্ৰমিক দল কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰঃ ৰাছিয়ান সমাজ গণতান্ত্ৰিক শ্ৰমিক দল ১৮৯৮ চনত সমাজবাদী চিন্তাবিদসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
১৩। বলছেভিক দলৰ নতুন নাম কি ৰখা হৈছিল?
উত্তৰঃ বলছেভিক দলৰ নতুন নাম ৰখা হৈছিল ৰাছিয়ান কমিউনিষ্ট পাৰ্টি (Russian Communist Party)।
১৪। ছোভিয়েট ছমাজবাদী প্ৰজাতন্ত্ৰসমূহৰ সংঘ (USSR) কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ছোভিয়েট ছমাজবাদী প্ৰজাতন্ত্ৰসমূহৰ সংঘ (USSR) ১৯২২ চনত প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল।
১৫। ১৯১৪ চনত ৰাছিয়াত জনসংখ্যাৰ কিমান শতাংশ কৃষিজীৱী আছিল?
উত্তৰঃ ১৯১৪ চনত ৰাছিয়াত জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৮৫ শতাংশ কৃষিজীৱী আছিল।
১৬। অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ জৰিয়তে ৰাছিয়াত কোনে চৰকাৰ গঠন কৰিছিল?
উত্তৰঃ অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ জৰিয়তে লেনিনৰ নেতৃত্বত বলছেভিকসকলে ৰাছিয়াত চৰকাৰ গঠন কৰিছিল।
১৭। সমষ্টিকৰণ কাৰ্যসূচী কোনে আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ লেনিনৰ মৃত্যুৰ পিছত ষ্টেলিনে (Stalin) সমষ্টিকৰণ কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰিছিল।
১৮। পেট্ৰ’গ্ৰাডৰ আগৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ পেট্ৰ’গ্ৰাডৰ আগৰ নাম আছিল ছেইন্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গ (St. Petersburg)।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। উদাৰপন্থী (Liberals), মৌলবাদী (Radicals) আৰু ৰক্ষণশীল (Conservatives) সকলৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ উদাৰপন্থীসকলে ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আৰু নিৰ্বাচিত সংসদীয় চৰকাৰৰ পক্ষপাতী আছিল, কিন্তু সৰ্বজনীন মতাধিকাৰৰ বিৰোধী আছিল — তেওঁলোকে কেৱল সম্পত্তিশালীসকলকহে ভোটাধিকাৰ দিব বিচাৰিছিল। মৌলবাদীসকলে সৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ আৰু মহিলাৰ অধিকাৰৰ সমৰ্থক আছিল, সম্পদৰ কেন্দ্ৰীভূততাৰ বিৰোধী আছিল। ৰক্ষণশীলসকলে পৰম্পৰা আৰু অতীতক মানি চলিছিল আৰু ধীৰে ধীৰে পৰিৱৰ্তনৰ পক্ষধৰ আছিল; তেওঁলোকে বিশেষকৈ ঊনবিংশ শতিকাৰ আগভাগত পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে আছিল।
২। সমাজবাদীসকলে ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ বিৰোধিতা কিয় কৰিছিল?
উত্তৰঃ সমাজবাদীসকলে ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ বিৰোধিতা কৰিছিল কাৰণ সম্পত্তিৰ মালিকসকলে কেৱল নিজৰ মুনাফা আৰু সুবিধাৰ কথাহে চিন্তা কৰে, শ্ৰমিকসকলৰ কল্যাণৰ কথা ভাবে নাই। সমাজবাদীসকলৰ মতে সমাজৰ সামূহিক নিয়ন্ত্ৰণত থকা সম্পত্তিয়েই সকলোৰে কল্যাণ সাধন কৰিব পাৰিব।
৩। কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ সমাজবাদৰ মূল মতবাদ কি আছিল?
উত্তৰঃ কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ মতে শিল্প পুঁজিবাদে শ্ৰমিকশ্ৰেণীক শোষণ কৰে। ব্যক্তিগত পুঁজিবাদৰ অধীনত শ্ৰমিকসকলৰ অৱস্থাৰ উন্নতি সম্ভৱ নহয়। শ্ৰমিকসকলে পুঁজিবাদ উচ্ছেদ কৰি এক সমাজবাদী সমাজ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব য’ত সম্পত্তি সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণত থাকিব। মাৰ্ক্সে বিশ্বাস কৰিছিল যে এনে সমাজবাদী সমাজই শেষত সাম্যবাদী (Communist) সমাজলৈ পৰিণত হ’ব য’ত কোনো শ্ৰেণী-বিভাজন নাথাকিব।
৪। ১৯০৫ চনৰ বিপ্লৱৰ কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ বিপ্লৱৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল — (ক) জাপানৰ বিৰুদ্ধে ৰুছ-জাপান যুদ্ধত (১৯০৪-০৫) ৰাছিয়াৰ পৰাজয়, (খ) শ্ৰমিকসকলৰ মজুৰি হ্ৰাস আৰু কাৰখানা বন্ধৰ ফলত অসন্তোষ, (গ) ‘ব্লাডি চানডে’ ঘটনাত গুলীবিদ্ধ হৈ ১০০ৰো অধিক শ্ৰমিক নিহত হোৱা, (ঘ) ছাত্ৰসকলৰ আন্দোলন আৰু নাগৰিক অধিকাৰৰ দাবী, আৰু (ঙ) মধ্যবিত্তসকলৰ সংঘ (Union of Unions) গঠন আৰু সংবিধান সভাৰ দাবী।
৫। ফেব্ৰুৱাৰী বিপ্লৱ (১৯১৭) কেনেদৰে সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯১৭ চনৰ শীতকালত পেট্ৰ’গ্ৰাডত খাদ্যসংকট আৰু কঠোৰ ঠাণ্ডাই পৰিস্থিতি সংকটজনক কৰি তুলিছিল। ২২ ফেব্ৰুৱাৰীত এটা কাৰখানা বন্ধ হোৱাৰ প্ৰতিবাদত শ্ৰমিকসকলে ধৰ্মঘট কৰে। মহিলা শ্ৰমিকসকলে আন্তৰ্জাতিক মহিলা দিৱস উপলক্ষে শোভাযাত্ৰাত নামে। পুৰুষ শ্ৰমিকসকলেও যোগ দিয়ে। সেনাবাহিনীয়ে প্ৰতিবাদকাৰীৰ বিৰুদ্ধে গুলী চলাবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু বহুসংখ্যক সৈনিক বিপ্লৱীসকলৰ পক্ষলৈ যায়। ডুমা নেতা আৰু পেট্ৰ’গ্ৰাড ছোভিয়েটে মিলি অন্তবৰ্তীকালীন চৰকাৰ গঠন কৰে। ২ মাৰ্চত জাৰ নিকোলাছ দ্বিতীয়ই ত্যাগপত্ৰ দিয়ে।
৬। লেনিনৰ ‘এপ্ৰিল থিচিছ’-ৰ মূল দাবীসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ লেনিন ১৯১৭ চনৰ এপ্ৰিলত নিৰ্বাসনৰ পৰা ঘূৰি আহি তিনিটা মূল দাবী উপস্থাপন কৰে — (ক) যুদ্ধ তৎক্ষণাৎ বন্ধ কৰিব লাগিব, (খ) জমিদাৰসকলৰ মাটি কৃষকসকলৰ মাজত বিতৰণ কৰিব লাগিব, আৰু (গ) বেংকসমূহ জাতীয়কৰণ কৰিব লাগিব। লেনিনে লগতে বলছেভিক দলৰ নাম কমিউনিষ্ট পাৰ্টি কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। এই দাবীসমূহে শ্ৰমিক আৰু কৃষকৰ মাজত বলছেভিকসকলৰ জনপ্ৰিয়তা বৃদ্ধি কৰিছিল।
৭। বলছেভিক আৰু মেনছেভিকৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বলছেভিকসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে শ্ৰমিকশ্ৰেণীৰ নেতৃত্বতে বিপ্লৱ হ’ব লাগিব। অন্যহাতে মেনছেভিকসকলৰ মতে মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ নেতৃত্বত গণতান্ত্ৰিক বিপ্লৱৰ মাধ্যমেৰে সমাজবাদ আহিব লাগিব। লেনিনৰ নেতৃত্বত বলছেভিকসকলে ১৯১৭ চনৰ অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ নেতৃত্ব দিছিল।
৮। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত ৰাছিয়াৰ অংশগ্ৰহণে কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত ৰাছিয়াৰ অংশগ্ৰহণে ভয়াৱহ পৰিণতি আনিছিল। ১৯১৭ চনলৈ প্ৰায় ৭০ লাখ সৈনিক নিহত বা আহত হৈছিল। শস্যক্ষেত্ৰ ধ্বংস হৈছিল, প্ৰায় ৩০ লাখ শৰণাৰ্থী সৃষ্টি হৈছিল। যুদ্ধাস্ত্ৰ সামগ্ৰী আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ অভাৱে কাৰখানা বন্ধ হৈছিল। ৰেলপথ বিপৰ্যস্ত হৈছিল। ৰুটিৰ দোকানত দীঘল শাৰী আৰু দাঙৰ অসন্তোষ জাৰতন্ত্ৰৰ পতনলৈ ঠেলি দিছিল।
৯। অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ পিছত বলছেভিকসকলে কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰঃ অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ পিছত বলছেভিকসকলে ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আনিছিল — (ক) উদ্যোগ আৰু বেংকসমূহ জাতীয়কৰণ কৰা হয়, (খ) মাটি সামাজিক সম্পত্তি ঘোষণা কৰা হয় আৰু কৃষকসকলক জমিদাৰৰ মাটি দখল কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হয়, (গ) চহৰত বড়লোকৰ বাসস্থান পৰিয়ালৰ প্ৰয়োজন অনুযায়ী বিভাজন কৰা হয়, (ঘ) আভিজাত্যৰ পুৰণি উপাধি বাতিল কৰা হয়, আৰু (ঙ) নতুন ইউনিফৰ্ম প্ৰণয়ন কৰা হয়।
১০। ষ্টেলিনৰ সমষ্টিকৰণ নীতি (Collectivisation) কি আছিল?
উত্তৰঃ লেনিনৰ মৃত্যুৰ পিছত ক্ষমতাৰ আধিপত্য লভা ষ্টেলিনে ১৯২৯ চনত সমষ্টিকৰণ নীতি আৰম্ভ কৰে। ক্ষুদ্ৰ কৃষিখণ্ড আধুনিক খেতিৰ বাবে অনুপযুক্ত বুলি যুক্তি দি চৰকাৰে কৃষকসকলৰ মাটি লৈ ৰাষ্ট্ৰনিয়ন্ত্ৰিত সমষ্টিগত খামাৰ (কলখোজ) প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ধনী কুলাক কৃষকসকলক উচ্ছেদ কৰা হয়। বহু কৃষকে প্ৰতিৰোধ কৰে আৰু পশুধন হত্যা কৰে। এই নীতিৰ ফলত ১৯৩০-৩৩ চনৰ ভয়াৱহ দুৰ্ভিক্ষত ৪০ লাখৰো অধিক লোক মৃত্যুমুখত পৰিছিল।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ১৯০৫ চনৰ আগৰ ৰাছিয়াৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক অৱস্থা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ আগত ৰাছিয়াৰ অৱস্থা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
সামাজিক অৱস্থা: ৰাছিয়াত বিভিন্ন ধৰ্ম আৰু জাতিৰ মানুহ বাস কৰিছিল। অৰ্থডক্স খ্ৰিষ্টান, মুছলমান আৰু অন্যান্য ধৰ্মাৱলম্বী মানুহ আছিল। অ-ৰাছিয়ান জাতিসমূহৰ সৈতে বৈষম্যমূলক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। শ্ৰমিকসকল দুটা ভাগত বিভক্ত আছিল — দক্ষ শ্ৰমিক আৰু অদক্ষ শ্ৰমিক। ১৯১৭ চনলৈ মহিলাসকলে কাৰখানাত মুঠ শ্ৰমিকৰ ৩১ শতাংশ আছিল, কিন্তু পুৰুষতকৈ কম মজুৰি পাইছিল।
অৰ্থনৈতিক অৱস্থা: ৰাছিয়াৰ প্ৰায় ৮৫ শতাংশ মানুহ কৃষিৰ ওপৰত নির্ভৰশীল আছিল, যি ফ্ৰান্স বা জাৰ্মানিতকৈ (৪০-৫০%) বহু বেছি আছিল। উদ্যোগখণ্ড কম উন্নত আছিল; মূল উদ্যোগ অঞ্চল আছিল ছেইন্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গ আৰু মস্কো। ১৮৯০ চনৰ দশকত ৰেলপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু বিদেশী বিনিয়োগৰ ফলত শিল্পায়ন আৰম্ভ হৈছিল। কৃষকসকলৰ হাতত কম মাটি আছিল আৰু খাজনা বেছি দিব লাগিছিল।
ৰাজনৈতিক অৱস্থা: ৰাছিয়া এটা নিৰংকুশ ৰাজতন্ত্ৰ (Autocracy) আছিল। জাৰ নিকোলাছ দ্বিতীয়ই সৰ্বোচ্চ ক্ষমতাৰ অধিকাৰী আছিল। সকলো ৰাজনৈতিক দল অবৈধ আছিল। নাগৰিক স্বাধীনতা নাছিল। গোয়েন্দা পুলিচ (Okhrana) প্ৰতিপক্ষৰ ওপৰত কড়া নজৰ ৰাখিছিল। সমাজবাদী দলে ভূগৰ্ভত কাম কৰিছিল।
২। ১৯১৭ চনৰ ৰাছিয়ান বিপ্লৱৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯১৭ চনৰ ৰাছিয়ান বিপ্লৱৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল:
- নিৰংকুশ ৰাজতন্ত্ৰ: জাৰ নিকোলাছ দ্বিতীয়ৰ স্বেচ্ছাচাৰী শাসন আৰু গণতান্ত্ৰিক দাবী প্ৰত্যাখ্যানে জনমানসত অসন্তোষ সৃষ্টি কৰিছিল।
- শ্ৰমিকসকলৰ শোচনীয় অৱস্থা: দীৰ্ঘ কৰ্মঘণ্টা, নিম্ন মজুৰি, ট্ৰেড ইউনিয়নৰ অনুপস্থিতি আৰু কঠোৰ কৰ্মপৰিৱেশে শ্ৰমিকসকলক বিপ্লৱৰ ফালে ঠেলি দিছিল।
- কৃষকসকলৰ অৱস্থা: কৃষকসকলৰ হাতত কম মাটি আছিল, আৰু জমিদাৰসকলৰ শোষণে তেওঁলোকক দুৰ্দশাগ্ৰস্ত কৰিছিল।
- প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ প্ৰভাৱ: ৭০ লাখ সৈনিকৰ মৃত্যু, খাদ্য সংকট, শৰণাৰ্থী সমস্যা আৰু যুদ্ধৰ ব্যাপক ক্ষয়ক্ষতিয়ে জনমানসত তীব্ৰ অসন্তোষৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
- অন্তবৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ ব্যৰ্থতা: কেৰেন্সকিৰ অন্তবৰ্তীকালীন চৰকাৰে যুদ্ধ বন্ধ কৰা নাছিল, কৃষকলৈ মাটি দিয়া নাছিল আৰু শ্ৰমিকসকলৰ দাবী পূৰণ কৰিব পৰা নাছিল।
- মাৰ্ক্সবাদী মতাদৰ্শ: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ ‘বৈজ্ঞানিক সমাজবাদ’ আৰু লেনিনৰ বলছেভিক নেতৃত্বে বিপ্লৱৰ তাত্ত্বিক ভিত্তি আৰু সংগঠনগত শক্তি যোগান ধৰিছিল।
৩। লেনিনৰ ভূমিকা আৰু ৰাছিয়ান বিপ্লৱলৈ তেওঁৰ অৱদান বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ লেনিন আছিল ৰাছিয়ান বিপ্লৱৰ কেন্দ্ৰীয় নেতা। তেওঁৰ অৱদানসমূহ হ’ল:
লেনিনে ১৯০৩ চনত বলছেভিক দল গঠন কৰি এক শৃংখলাবদ্ধ বিপ্লৱী দলৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। ১৯১৭ চনৰ এপ্ৰিলত নিৰ্বাসনৰ পৰা ঘূৰি আহি তেওঁ ‘এপ্ৰিল থিচিছ’ পেশ কৰে — যুদ্ধ বন্ধ, মাটি বিতৰণ আৰু বেংক জাতীয়কৰণৰ দাবী — যিয়ে শ্ৰমিক-কৃষকৰ মাজত বলছেভিকসকলৰ সমৰ্থন বৃদ্ধি কৰে। তেওঁ ৰাছিয়ান সাম্ৰাজ্যক ‘জাতিসমূহৰ কাৰাগাৰ’ বুলি অভিহিত কৰে আৰু সকলো জাতিৰ আত্মনিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰৰ ঘোষণা কৰে। অক্টোবৰ বিপ্লৱত সামৰিক বিপ্লৱী কমিটিৰ জৰিয়তে তেওঁ সফলভাৱে ক্ষমতা দখল কৰে। ক্ষমতা দখলৰ পিছত উদ্যোগ জাতীয়কৰণ, ব্যক্তিগত সম্পত্তি বাতিল আৰু কৃষকলৈ মাটি বিতৰণৰ নীতি ৰূপায়ণ কৰে। ১৯১৮ চনত ব্ৰেষ্ট-লিটোভস্ক চুক্তি (Treaty of Brest-Litovsk) স্বাক্ষৰ কৰি যুদ্ধৰ পৰা ৰাছিয়াক মুক্ত কৰে। পৰৱৰ্তীকালত ‘নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি’ (NEP) প্ৰৱৰ্তন কৰি অৰ্থনীতি পুনৰুদ্ধাৰৰ চেষ্টা কৰে।
৪। ইউৰোপৰ সমাজবাদী আন্দোলনৰ ওপৰত চমু আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ঊনবিংশ শতিকাত শিল্প বিপ্লৱৰ ফলত ইউৰোপত পুঁজিবাদী সমাজ গঢ়ি উঠিছিল, য’ত শ্ৰমিকশ্ৰেণীৰ ওপৰত ব্যাপক শোষণ হৈছিল। এই শোষণৰ বিৰুদ্ধে সমাজবাদী আন্দোলনৰ জন্ম হয়।
সমাজবাদী আন্দোলনৰ প্ৰধান চিন্তাবিদসকল আছিল — ৰবাৰ্ট অৱেন (Robert Owen): ইংলেণ্ডত ‘নতুন সমন্বয়’ (New Harmony) নামৰ সমবায় প্ৰতিষ্ঠা কৰে। লুই ব্লাংক (Louis Blanc): ফ্ৰান্সত চৰকাৰী সাহায্যত সমবায় প্ৰতিষ্ঠানৰ পক্ষধৰ আছিল। কাৰ্ল মাৰ্ক্স আৰু ফ্ৰিডৰিক এংগেলছ: ‘কমিউনিষ্ট মেনিফেষ্টো’ আৰু ‘দাস কেপিটাল’ ৰচনা কৰি পুঁজিবাদৰ বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ আৰু শ্ৰমিক বিপ্লৱৰ আহ্বান জনায়।
১৮৭০ চনত আন্তৰ্জাতিক সমাজবাদী সংগঠন ‘দ্বিতীয় আন্তৰ্জাতিক’ (Second International) প্ৰতিষ্ঠা হয়। ইংলেণ্ডত শ্ৰমিক দল (Labour Party) আৰু ফ্ৰান্সত সমাজবাদী দল (Socialist Party) গঠিত হয়। ১৯১৭ চনত ৰাছিয়াত সমাজবাদীসকলে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ক্ষমতা দখল কৰে। এই বিপ্লৱে সমগ্ৰ বিশ্বত সমাজবাদী আৰু কমিউনিষ্ট আন্দোলনক অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।
৫। অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ (১৯১৭) পৰিণাম আৰু ৰাছিয়াৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯১৭ চনৰ অক্টোবৰ বিপ্লৱ ৰাছিয়াৰ ইতিহাসৰ এক যুগান্তকাৰী ঘটনা। এই বিপ্লৱৰ পৰিণামসমূহ হ’ল:
ৰাজনৈতিক পৰিণাম: ৰাজতন্ত্ৰৰ পতন ঘটিল আৰু ছোভিয়েট প্ৰজাতন্ত্ৰসমূহ প্ৰতিষ্ঠা হ’ল। বলছেভিক দল ‘ৰাছিয়ান কমিউনিষ্ট পাৰ্টি’ নাম লৈ এক দলীয় ৰাষ্ট্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। ১৯২২ চনত ছোভিয়েট ছমাজবাদী প্ৰজাতন্ত্ৰসমূহৰ সংঘ (USSR) গঠিত হ’ল।
অৰ্থনৈতিক পৰিণাম: ব্যক্তিগত উৎপাদন সম্পত্তি বাতিল কৰা হ’ল। উদ্যোগ, বেংক, খনি, ৰেলপথ আৰু জলপথ পৰিবহন জাতীয়কৰণ কৰা হ’ল। পাঁচ বছৰীয়া আঁচনি (Five Year Plans) প্ৰণয়নেৰে কেন্দ্ৰীভূত পৰিকল্পিত অৰ্থনীতি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল।
সামাজিক পৰিণাম: অভিজাত শ্ৰেণীৰ পুৰণি উপাধি বাতিল কৰা হ’ল। ভূমি দাসত্বৰ অৱশিষ্ট সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰা হ’ল। কৃষকসকলে জমিদাৰৰ মাটি দখল কৰিবলৈ অনুমতি পালে। নিঃশুল্ক শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদান কৰা হ’ল।
বৈশ্বিক প্ৰভাৱ: ৰাছিয়ান বিপ্লৱে সমগ্ৰ বিশ্বত কমিউনিষ্ট আৰু সমাজবাদী আন্দোলনক প্ৰেৰণা দিলে। ভাৰতসহ বিভিন্ন দেশত কমিউনিষ্ট পাৰ্টি গঠিত হ’ল। বলছেভিকসকলে কমিনটাৰ্ন (Comintern) স্থাপন কৰি বিশ্বৰ সমাজবাদী আন্দোলনক সমন্বয় কৰিলে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য (Key Facts)
| বিষয় | তথ্য |
|---|---|
| ৰাছিয়ান সমাজ গণতান্ত্ৰিক শ্ৰমিক দল প্ৰতিষ্ঠা | ১৮৯৮ চন |
| বলছেভিক দল প্ৰতিষ্ঠা | ১৯০৩ চন, ব্ৰাছেলছ |
| ‘ব্লাডি চানডে’ | ২২ জানুৱাৰী ১৯০৫ |
| প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ আৰম্ভ | ১৯১৪ চন |
| ফেব্ৰুৱাৰী বিপ্লৱ | ফেব্ৰুৱাৰী ১৯১৭ |
| জাৰৰ ত্যাগপত্ৰ | ২ মাৰ্চ ১৯১৭ |
| লেনিনৰ ‘এপ্ৰিল থিচিছ’ | এপ্ৰিল ১৯১৭ |
| অক্টোবৰ বিপ্লৱ (নতুন পঞ্জিকা মতে) | ৭ নৱেম্বৰ ১৯১৭ |
| ব্ৰেষ্ট-লিটোভস্ক চুক্তি | ১৯১৮ চন |
| USSR গঠন | ১৯২২ চন |
| সমষ্টিকৰণ আৰম্ভ | ১৯২৯ চন |
গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বসমূহ
| নাম | পৰিচয় |
|---|---|
| কাৰ্ল মাৰ্ক্স (Karl Marx) | জাৰ্মান দাৰ্শনিক; ‘দাস কেপিটাল’ আৰু ‘কমিউনিষ্ট মেনিফেষ্টো’ৰ লেখক; বৈজ্ঞানিক সমাজবাদৰ প্ৰতিষ্ঠাতা |
| ফ্ৰিডৰিক এংগেলছ (Friedrich Engels) | মাৰ্ক্সৰ সহযোগী; কমিউনিষ্ট মতাদৰ্শৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাতা |
| ভ্লাদিমিৰ লেনিন (Vladimir Lenin) | বলছেভিক নেতা; অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ মূল সংগঠক; ছোভিয়েট ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠাতা |
| জাৰ নিকোলাছ দ্বিতীয় (Tsar Nicholas II) | ৰাছিয়াৰ শেষ জাৰ; ১৯১৭ চনত ত্যাগপত্ৰ দিয়ে |
| কেৰেন্সকি (Kerenskii) | অন্তবৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ নেতা; অক্টোবৰ বিপ্লৱত পৰাজিত হয় |
| ৰবাৰ্ট অৱেন (Robert Owen) | ব্ৰিটিছ সমাজবাদী; সমবায় আন্দোলনৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাতা |
| ষ্টেলিন (Stalin) | লেনিনৰ পিছত ছোভিয়েট ৰাষ্ট্ৰৰ নেতা; সমষ্টিকৰণ নীতিৰ প্ৰৱৰ্তক |
| ৰাছপুটিন (Rasputin) | ধৰ্মীয় গুৰু যিয়ে শেষ জাৰ নিকোলাছৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাইছিল |
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰ: ‘অক্টোবৰ বিপ্লৱ’ কি কাৰণে ‘নৱেম্বৰ বিপ্লৱ’ নামেও জনা যায়?
উত্তৰঃ ৰাছিয়াৰ পুৰণা (জুলিয়ান) পঞ্জিকাত এই বিপ্লৱ অক্টোবৰ মাহত হৈছিল, কিন্তু নতুন (গ্ৰেগৰিয়ান) পঞ্জিকামতে এই তাৰিখ ৭ নৱেম্বৰলৈ সলনি হয়। এই কাৰণেই ই ‘অক্টোবৰ বিপ্লৱ’ আৰু ‘নৱেম্বৰ বিপ্লৱ’ দুয়োটা নামেৰেই পৰিচিত।
প্ৰ: ব্ৰেষ্ট-লিটোভস্ক চুক্তি (Treaty of Brest-Litovsk) কি আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰেষ্ট-লিটোভস্ক চুক্তি ১৯১৮ চনত ৰাছিয়া আৰু জাৰ্মানিৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল। এই চুক্তিৰ জৰিয়তে ৰাছিয়াই প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পৰা বাহিৰ ওলাই আহে। ৰাছিয়াই পোলেণ্ড, কাৰলেণ্ড আৰু লিথুৱেনিয়াসহ বিশাল ভূখণ্ড জাৰ্মানিক দিবলৈ বাধ্য হয়।
প্ৰ: ৰাছিয়ান বিপ্লৱৰ বৈশ্বিক প্ৰভাৱ কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰাছিয়ান বিপ্লৱে সমগ্ৰ বিশ্বত সমাজবাদী আৰু কমিউনিষ্ট আন্দোলনক অনুপ্ৰেৰণা দিয়ে। ভাৰতসহ এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাৰ বিভিন্ন দেশত কমিউনিষ্ট পাৰ্টি গঠিত হয়। বলছেভিকসকলে কমিনটাৰ্ন (Communist International) প্ৰতিষ্ঠা কৰি বিশ্বৰ সমাজবাদী আন্দোলনক সমন্বয় কৰে। উপনিবেশিক দেশসমূহৰ স্বাধীনতা আন্দোলনেও এই বিপ্লৱৰ পৰা প্ৰেৰণা লয়।
প্ৰ: ‘প্ৰলেটেৰিয়েটৰ একনায়কত্ব’ (Dictatorship of the Proletariat) মানে কি?
উত্তৰঃ ‘প্ৰলেটেৰিয়েটৰ একনায়কত্ব’ মানে শ্ৰমিকশ্ৰেণীৰ দলীয় নিয়ন্ত্ৰণত ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনা। কমিউনিষ্ট পাৰ্টিৰ নেতৃত্বত শ্ৰমিক-কৃষক শ্ৰেণীয়ে ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনা কৰে আৰু আইন প্ৰণয়ন কৰে। কাৰখানা আৰু গাঁৱত পাৰ্টি কোষ (Cell) গঠন কৰি নিৰ্বাচন আৰু প্ৰশাসন পৰিচালনা কৰা হয়।