এই প্ৰবন্ধত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education)-ৰ নৱম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান ভূগোল পাঠ্যপুথিৰ ষষ্ঠ অধ্যায় – জনসংখ্যা (Population)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত সাৰাংশ, অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ, চমু প্ৰশ্নোত্তৰ, দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, ঘনত্ব, বৃদ্ধিৰ হাৰ, লিংগানুপাত, সাক্ষৰতাৰ হাৰ, জীৱিকামূলক গাঁথনি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি সম্পৰ্কে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ভাৰত বিশ্বৰ দ্বিতীয় সৰ্বাধিক জনবহুল দেশ। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১২১ কোটি (১২১০.২ নিযুত), যিটো বিশ্বৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১৬.৭ শতাংশ। অথচ ভাৰতৰ মাটিকালি বিশ্বৰ মুঠ মাটিকালিৰ মাত্ৰ ২.৪ শতাংশ। ভাৰতৰ জনসংখ্যা সমানভাৱে বিতৰিত হোৱা নাই — উত্তৰ সমভূমি, কেৰালা আৰু পশ্চিমবংগ অত্যন্ত ঘনবসতিপূৰ্ণ, আনহাতে হিমালয়ৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল, ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বহু অংশ কম জনবসতিপূৰ্ণ। জনসংখ্যাৰ ঘনত্বক প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত বাস কৰা লোকৰ সংখ্যা হিচাপে জোখা হয়। ২০১১ চনত ভাৰতৰ গড় জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আছিল প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত ৩৮২ জন। সৰ্বাধিক জনঘনত্ব থকা ৰাজ্য হৈছে বিহাৰ (প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত ১১০২ জন) আৰু সৰ্বনিম্ন জনঘনত্ব থকা ৰাজ্য হৈছে অৰুণাচল প্ৰদেশ (প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত ১৭ জন)।
ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ তিনিটা মূল কাৰক হৈছে — জন্মহাৰ, মৃত্যুহাৰ আৰু প্ৰব্ৰজন। জন্মহাৰ হৈছে প্ৰতি হাজাৰ লোকৰ মাজত প্ৰতি বছৰে জীৱিত জন্মগ্ৰহণ কৰা শিশুৰ সংখ্যা। মৃত্যুহাৰ হৈছে প্ৰতি হাজাৰ লোকত প্ৰতি বছৰে মৃত্যুমুখত পৰা লোকৰ সংখ্যা। ১৯২১ চনত জন্মহাৰ আছিল প্ৰতি হাজাৰত ৪৯.২ আৰু মৃত্যুহাৰ আছিল ৪২.৬। ক্ৰমান্বয়ে চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতি, স্বাস্থ্যসেৱা বিস্তাৰ আৰু দুৰ্ভিক্ষ নিৰাময়ৰ ফলত মৃত্যুহাৰ ২০০১ চনত প্ৰতি হাজাৰত ৮.৭ লৈ নামি আহিছে। যদিও জন্মহাৰও হ্ৰাস পাইছে — ২০০১ চনত ২৬.১ — জন্ম আৰু মৃত্যুৰ মাজৰ পাৰ্থক্যৰ বাবেই জনসংখ্যা বাঢ়ি আহিছে। ১৯৮১ চনৰ পিছৰ পৰা জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ক্ৰমে হ্ৰাস পাইছে, কিয়নো পৰিয়াল পৰিকল্পনা সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি পাইছে আৰু জন্মনিৰোধক সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ বাঢ়িছে।
জনসংখ্যাৰ গাঁথনিক বিশ্লেষণ কৰিবলৈ বয়স গাঁথনি, লিংগানুপাত, সাক্ষৰতাৰ হাৰ আৰু জীৱিকামূলক গাঁথনিৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়। লিংগানুপাত হৈছে প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা। ২০১১ চনত ভাৰতৰ লিংগানুপাত আছিল ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৪০ মহিলা। কেৰালাত এই অনুপাত সৰ্বাধিক (১০৮৪) আৰু হাৰিয়ানাত সৰ্বনিম্ন। ২০১১ চনত ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল ৭৪.০৪ শতাংশ (পুৰুষ ৮২.১৪%, মহিলা ৬৫.৪৬%)। কিশোৰ জনসংখ্যা (১০–১৯ বছৰ বয়সীয়া) ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ এক বৃহৎ অংশ গঠন কৰে এবং ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি ২০০০-ত এই শ্ৰেণীৰ প্ৰতি বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
Summary
India is the second most populous country in the world. According to the 2011 Census, India’s population was approximately 1,210.2 million, accounting for about 16.7% of the world’s total population, while covering only 2.4% of the world’s total land area. Population distribution across India is highly uneven. Regions with fertile plains, adequate rainfall, and favourable climatic conditions — such as the Indo-Gangetic plains, West Bengal, and Kerala — are densely populated. In contrast, mountainous regions like Arunachal Pradesh, arid zones like Rajasthan, and hilly terrains of the northeastern states are sparsely populated. As of 2011, India’s average population density was 382 persons per square kilometre. Bihar had the highest density (1,102 persons/sq km) and Arunachal Pradesh the lowest (17 persons/sq km). Uttar Pradesh is the most populous state, while Sikkim is the least populous.
The three major components of population change are birth rate, death rate, and migration. In 1921, India’s birth rate was 49.2 and death rate was 42.6 per thousand. By 2001, the death rate had fallen dramatically to 8.7 due to advances in healthcare, while the birth rate declined to 26.1. The difference between births and deaths — known as natural increase — drives population growth. Since 1981, the rate of population growth has been declining gradually due to increased awareness of family planning and wider use of contraceptives. Migration — both internal (rural to urban) and international — also influences population composition and distribution, though internal migration does not change national totals. The sex ratio in 2011 was 940 females per 1,000 males. Kerala had the highest sex ratio and Haryana the lowest.
The population composition of India is studied through age structure, sex ratio, literacy rate, and occupational structure. The working-age population (15–59 years) is the most productive segment, while the dependent population includes children (below 15) and the elderly (above 59). India’s literacy rate in 2011 was 74.04% (male: 82.14%, female: 65.46%). The occupational structure shows that a large proportion of India’s workforce is engaged in primary activities (agriculture, forestry, fishing), though there is a gradual shift toward secondary and tertiary sectors. Adolescents (10–19 years) form a significant portion of India’s population. The National Population Policy (NPP) 2000 was launched to stabilise population growth by providing free and compulsory education up to age 14, reducing infant mortality rates, promoting delayed marriage, and ensuring accessible family welfare services. The NPP 2000 also specifically addressed the needs of adolescents, including protection from unintended pregnancies and sexually transmitted diseases.
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। প্ৰব্ৰজনে জনসংখ্যাৰ সংখ্যা, বিতৰণ আৰু গাঁথনি কোন ঠাইত পৰিবৰ্তন কৰে?
উত্তৰঃ (গ) প্ৰস্থানস্থল আৰু আগমনস্থল উভয় ঠাইতে।
২। এটা জনসংখ্যাত শিশুৰ অধিক অনুপাত কিহৰ ফলত হয়?
উত্তৰঃ (ক) উচ্চ জন্মহাৰৰ ফলত।
৩। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ পৰিমাণ (Magnitude) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ (ক) এটা অঞ্চলৰ মুঠ জনসংখ্যা।
৪। ২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী এজন ‘সাক্ষৰ’ ব্যক্তি কোন?
উত্তৰঃ (গ) যিজন ৭ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ আৰু যিকোনো ভাষা বুজি পঢ়িব আৰু লিখিব পাৰে।
৫। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ দিশৰ পৰা বিশ্বত কিমান নম্বৰ স্থানত আছে?
উত্তৰঃ দ্বিতীয় স্থানত (চীনৰ পিছত)।
৬। ২০১১ চনত ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কিমান আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত ৩৮২ জন।
৭। ভাৰতৰ কোন ৰাজ্যত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব সৰ্বাধিক?
উত্তৰঃ বিহাৰত (প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত ১১০২ জন)।
৮। ২০১১ চনত ভাৰতৰ লিংগানুপাত কিমান আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৪০ মহিলা।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ তথ্য কোনটো সংস্থাই প্ৰদান কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ লোকপিয়ল বিভাগে (Census of India)।
২। লোকপিয়ল কি?
উত্তৰঃ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত চৰকাৰীভাৱে পৰিচালিত জনসংখ্যা গণনা প্ৰক্ৰিয়াকে লোকপিয়ল (Census) বোলা হয়। ভাৰতত প্ৰতি দহ বছৰৰ মূৰে মূৰে লোকপিয়ল কৰা হয়। প্ৰথম সম্পূৰ্ণ লোকপিয়ল ১৮৮১ চনত হৈছিল।
৩। জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰ এলেকাত বাস কৰা লোকৰ সংখ্যাকে জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বোলা হয়।
৪। ২০১১ চনত ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা কিমান আছিল?
উত্তৰঃ ২০১১ চনত ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ১২১০.২ নিযুত (প্ৰায় ১২১ কোটি)।
৫। ভাৰতৰ সৰ্বাধিক আৰু সৰ্বনিম্ন জনবহুল ৰাজ্য কোনটো?
উত্তৰঃ সৰ্বাধিক জনবহুল ৰাজ্য — উত্তৰ প্ৰদেশ। সৰ্বনিম্ন জনবহুল ৰাজ্য — ছিকিম।
৬। বিশ্বৰ মুঠ জনসংখ্যাত ভাৰতৰ অংশ কিমান?
উত্তৰঃ প্ৰায় ১৬.৭ শতাংশ।
৭। বিশ্বৰ মুঠ মাটিকালিত ভাৰতৰ অংশ কিমান?
উত্তৰঃ প্ৰায় ২.৪ শতাংশ।
৮। জন্মহাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতি বছৰে প্ৰতি ১০০০ লোকৰ মাজত জীৱিত জন্মগ্ৰহণ কৰা শিশুৰ সংখ্যাকে জন্মহাৰ বোলা হয়।
৯। মৃত্যুহাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতি বছৰে প্ৰতি ১০০০ লোকৰ মাজত মৃত্যুমুখত পৰা লোকৰ সংখ্যাকে মৃত্যুহাৰ বোলা হয়।
১০। প্ৰব্ৰজন কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা অঞ্চল বা দেশৰ পৰা আন এটা অঞ্চল বা দেশলৈ স্থায়ীভাৱে বাসস্থান পৰিবৰ্তন কৰাকে প্ৰব্ৰজন (Migration) বোলা হয়।
১১। লিংগানুপাত কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যাকে লিংগানুপাত (Sex Ratio) বোলা হয়।
১২। বয়স গাঁথনি কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা দেশৰ জনসংখ্যাক বিভিন্ন বয়সৰ গোটত বিভাজন কৰাকে বয়স গাঁথনি (Age Structure) বোলা হয়। সাধাৰণতে তিনিটা গোটত ভাগ কৰা হয়: ১৫ বছৰৰ তলৰ শিশু, ১৫–৫৯ বছৰৰ কৰ্মক্ষম জনগোষ্ঠী, আৰু ৫৯ বছৰৰ ওপৰৰ বৃদ্ধ জনগোষ্ঠী।
১৩। ২০১১ চনত ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ কিমান আছিল?
উত্তৰঃ ২০১১ চনত ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল ৭৪.০৪ শতাংশ (পুৰুষ: ৮২.১৪%, মহিলা: ৬৫.৪৬%)।
১৪। কোন ৰাজ্যৰ লিংগানুপাত সৰ্বাধিক?
উত্তৰঃ কেৰালা ৰাজ্যৰ লিংগানুপাত সৰ্বাধিক (১০৮৪)।
১৫। ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি কেতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ২০০০ চনত।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ১৯৮১ চনৰ পৰা ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ কিয় হ্ৰাস পাইছে?
উত্তৰঃ ১৯৮১ চনৰ পিছৰ পৰা ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে —
- পৰিয়াল পৰিকল্পনা সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি পোৱা আৰু সৰু পৰিয়ালৰ সুবিধাসমূহ সম্পৰ্কে জনসচেতনতা বৃদ্ধি পোৱা।
- জন্মনিৰোধক সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱা।
- নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু মহিলাৰ স্বাস্থ্য সেৱা উন্নত হোৱা।
- বিবাহৰ বয়স বৃদ্ধি পোৱা।
- চৰকাৰৰ জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ নীতি আৰু স্বাস্থ্যসেৱা কাৰ্যসূচীৰ প্ৰসাৰ।
যদিও জন্মহাৰ হ্ৰাস পাইছে, জনসংখ্যাৰ ভিত্তি ইমান বৃহৎ যে মুঠ সংখ্যা বাঢ়িয়েই আছে। ১৯৯০-ৰ দশকত মাত্ৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ পৰিমাণেই ১৮২ নিযুত আছিল।
২। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ মূল উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ তিনিটা মূল উপাদান হৈছে —
- জন্মহাৰ (Birth Rate): প্ৰতি বছৰে প্ৰতি ১০০০ লোকত জীৱিত জন্মগ্ৰহণ কৰা শিশুৰ সংখ্যা। জন্মহাৰ বেছি হ’লে জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বাঢ়ে।
- মৃত্যুহাৰ (Death Rate): প্ৰতি বছৰে প্ৰতি ১০০০ লোকত মৃত্যুমুখত পৰা লোকৰ সংখ্যা। মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পালে জনসংখ্যা বাঢ়ে।
- প্ৰব্ৰজন (Migration): এটা ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ লোকৰ স্থানান্তৰ। আভ্যন্তৰীণ প্ৰব্ৰজনে (দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ) দেশৰ মুঠ জনসংখ্যা পৰিবৰ্তন নকৰিলেও বিভিন্ন অঞ্চলৰ জনসংখ্যা বিতৰণ পৰিবৰ্তন কৰে। আন্তৰ্জাতিক প্ৰব্ৰজনে দেশৰ মুঠ জনসংখ্যা প্ৰভাৱিত কৰে।
জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ পাৰ্থক্যকে প্ৰাকৃতিক বৃদ্ধি (Natural Increase) বোলা হয়। প্ৰব্ৰজনৰ সৈতে এই প্ৰাকৃতিক বৃদ্ধিয়েই জনসংখ্যাৰ মুঠ বৃদ্ধি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
৩। বয়স গাঁথনি, মৃত্যুহাৰ আৰু জন্মহাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ
- বয়স গাঁথনি (Age Structure): এটা দেশৰ জনসংখ্যাক বিভিন্ন বয়সৰ গোটত বিভাজন কৰাকে বয়স গাঁথনি বোলা হয়। সাধাৰণতে তিনিটা গোটত ভাগ কৰা হয় — (ক) শিশু (১৫ বছৰৰ তলৰ), (খ) কৰ্মক্ষম জনগোষ্ঠী (১৫–৫৯ বছৰ), আৰু (গ) বৃদ্ধ (৫৯ বছৰৰ ওপৰৰ)। বয়স গাঁথনিয়ে এটা দেশৰ অৰ্থনৈতিক উৎপাদনশীলতা আৰু সামাজিক প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে।
- মৃত্যুহাৰ (Death Rate): প্ৰতি বছৰে প্ৰতি ১০০০ লোকত মৃত্যুমুখত পৰা লোকৰ সংখ্যা। ইয়াক ‘Crude Death Rate’ বা অপৰিশোধিত মৃত্যুহাৰো বোলা হয়।
- জন্মহাৰ (Birth Rate): প্ৰতি বছৰে প্ৰতি ১০০০ লোকত জীৱিত জন্মগ্ৰহণ কৰা শিশুৰ সংখ্যা। ইয়াক ‘Crude Birth Rate’ বা অপৰিশোধিত জন্মহাৰো বোলা হয়।
৪। প্ৰব্ৰজনে কিদৰে জনসংখ্যা পৰিবৰ্তনত ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ প্ৰব্ৰজনে জনসংখ্যা পৰিবৰ্তনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ই প্ৰব্ৰজনস্থল (প্ৰস্থানৰ ঠাই) আৰু গন্তব্যস্থল (আগমনৰ ঠাই) উভয়ৰ জনসংখ্যাৰ সংখ্যা, গাঁথনি আৰু বিতৰণ পৰিবৰ্তন কৰে।
- আভ্যন্তৰীণ প্ৰব্ৰজন: দেশৰ ভিতৰতে গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা নগৰাঞ্চললৈ লোকৰ স্থানান্তৰ হয়। ইয়ে দেশৰ মুঠ জনসংখ্যা পৰিবৰ্তন নকৰে, কিন্তু নগৰৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰে আৰু গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা মূলতঃ কৰ্মক্ষম পুৰুষ আঁতৰি যাৱতীয়ে তাৰ লিংগানুপাত আৰু বয়স গাঁথনি প্ৰভাৱিত কৰে।
- আন্তৰ্জাতিক প্ৰব্ৰজন: এক দেশৰ পৰা আন দেশলৈ লোকৰ স্থানান্তৰে দেশৰ মুঠ জনসংখ্যাত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলায়। অধিক লোক আহিলে (Immigration) জনসংখ্যা বাঢ়ে, অধিক লোক যালে (Emigration) জনসংখ্যা কমে।
- প্ৰব্ৰজনে কেতিয়াবা জন্ম বা মৃত্যুৰ তুলনাত বেছি জনসংখ্যা পৰিবৰ্তন ঘটাব পাৰে।
৫। ভাৰতত জনসংখ্যাৰ অসম বিতৰণৰ কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত জনসংখ্যাৰ বিতৰণ অতি অসম। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হৈছে —
- ভূ-প্ৰকৃতি: সমতল উপজাউ ভূমি (যেনে উত্তৰ সমভূমি) অধিক জনবহুল; পাহাৰীয়া, পৰ্বতীয়া বা মৰুভূমি অঞ্চলত কম জনবসতি।
- জলবায়ু: নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ু থকা অঞ্চলত বেছি মানুহ বাস কৰে; অতি ঠাণ্ডা বা অতি গৰম জলবায়ুৰ অঞ্চলত কম মানুহ বাস কৰে।
- মাটিৰ উৰ্বৰতা: উপজাউ মাটি থকা অঞ্চলত কৃষিকাৰ্য সুলভ হোৱাৰ বাবে জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বেছি।
- বৰষুণ: পৰ্যাপ্ত বৰষুণ থকা অঞ্চলত কৃষিকাৰ্য ভালদৰে হয়, সেয়ে মানুহে বেছিকৈ বাস কৰে।
- উদ্যোগ আৰু নগৰায়ণ: শিল্প-কাৰখানা আৰু নগৰ অঞ্চলত কাম-কাজৰ সুযোগ বেছি হোৱাৰ বাবে মানুহৰ ভিৰ বেছি।
৬। লিংগানুপাত আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰৰ মাজত সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ লিংগানুপাত হৈছে প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা। সাক্ষৰতাৰ হাৰ হৈছে জনসংখ্যাত শতকৰা কিমানজন লিখিব-পঢ়িব পাৰে তাৰ পৰিমাপ। ২০১১ চনত ভাৰতৰ লিংগানুপাত আছিল ৯৪০ আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল ৭৪.০৪%। মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ (৬৫.৪৬%) পুৰুষৰ তুলনাত (৮২.১৪%) কম, যিটো সমাজত মহিলাৰ আপেক্ষিক নিম্ন মৰ্যাদাৰ পৰিচায়ক। যি অঞ্চলত মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ বেছি, সেই অঞ্চলত সাধাৰণতে লিংগানুপাতো তুলনামূলকভাৱে ভাল থাকে (যেনে কেৰালা)।
৭। কিশোৰ জনসংখ্যা (Adolescent Population) কাক বোলে আৰু ইহঁতৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতিয়ে কি ব্যৱস্থা লৈছে?
উত্তৰঃ ১০–১৯ বছৰ বয়সীয়া লোকসকলক কিশোৰ জনসংখ্যা (Adolescent Population) বোলা হয়। ভাৰতত এওঁলোকে মুঠ জনসংখ্যাৰ এক বৃহৎ অংশ গঠন কৰে।
ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি ২০০০-ত কিশোৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰতি বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে —
- অনাকাংক্ষিত গৰ্ভধাৰণ আৰু যৌন সংক্ৰামক ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা।
- পুষ্টিসেৱা আৰু খাদ্য সংপূৰক প্ৰদান।
- অসুৰক্ষিত যৌন সম্পৰ্কৰ ঝুঁকি সম্পৰ্কে শিক্ষা প্ৰদান।
- জন্মনিৰোধক সামগ্ৰী সুলভ আৰু সাশ্ৰয়ী মূল্যত উপলব্ধ কৰা।
- ১৪ বছৰ বয়সলৈকে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা প্ৰদান।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু জনসংখ্যা পৰিবৰ্তনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধি (Population Growth) আৰু জনসংখ্যা পৰিবৰ্তন (Population Change) একে অৰ্থ বহন নকৰে। তলত ইহঁতৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল —
| জনসংখ্যা বৃদ্ধি (Population Growth) | জনসংখ্যা পৰিবৰ্তন (Population Change) |
|---|---|
| নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত জনসংখ্যাৰ সংখ্যাগত বৃদ্ধি বা হ্ৰাসকে জনসংখ্যা বৃদ্ধি বোলা হয়। | জনসংখ্যাৰ সংখ্যা, গাঁথনি, বিতৰণ আৰু বৈশিষ্ট্যত সামগ্ৰিক পৰিবৰ্তনক জনসংখ্যা পৰিবৰ্তন বোলা হয়। |
| ই মূলতঃ সংখ্যাগত দিশক বুজায়। | ই সংখ্যাগত দিশৰ উপৰিও গুণগত দিশো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। |
| জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ পাৰ্থক্য (প্ৰাকৃতিক বৃদ্ধি) আৰু প্ৰব্ৰজনৰ ফলত হয়। | জন্মহাৰ, মৃত্যুহাৰ, প্ৰব্ৰজন আৰু লগতে বয়স গাঁথনি, লিংগানুপাত, সাক্ষৰতাৰ পৰিবৰ্তনৰ ফলত হয়। |
| জনসংখ্যা বৃদ্ধি সদায় ধনাত্মক নহ’বও পাৰে — হ্ৰাসো হ’ব পাৰে। | পৰিবৰ্তন সদায় হৈ থাকে, বৃদ্ধি হওক বা নহওক। |
সংক্ষেপতে ক’বলৈ গ’লে, জনসংখ্যা বৃদ্ধি হৈছে জনসংখ্যা পৰিবৰ্তনৰ এটা দিশ মাত্ৰ। জনসংখ্যা পৰিবৰ্তন এক বহল ধাৰণা যাত বৃদ্ধিৰ উপৰিও জনসংখ্যাৰ গাঁথনিগত, স্থানিক আৰু গুণগত পৰিবৰ্তনো অন্তৰ্ভুক্ত।
২। জীৱিকামূলক গাঁথনি আৰু উন্নয়নৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যাক বিভিন্ন ধৰণৰ কামৰ ভিত্তিত বিভাজন কৰাকে জীৱিকামূলক গাঁথনি (Occupational Structure) বোলা হয়। সাধাৰণতে তিনি প্ৰকাৰৰ কামক চিহ্নিত কৰা হয় —
- প্ৰাথমিক খণ্ড (Primary Sector): কৃষি, বন, মীন পালন, খনিকাৰ্য ইত্যাদি।
- মাধ্যমিক খণ্ড (Secondary Sector): উৎপাদন, নিৰ্মাণ, শিল্প-কাৰখানা ইত্যাদি।
- তৃতীয় খণ্ড বা সেৱা খণ্ড (Tertiary Sector): বেংকিং, বাণিজ্য, পৰিবহন, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা ইত্যাদি।
জীৱিকামূলক গাঁথনি আৰু উন্নয়নৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অতি ঘনিষ্ঠ —
- কম উন্নত দেশসমূহত কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাৰ বৃহত্তৰ অংশ প্ৰাথমিক খণ্ডত (কৃষি আদি) নিয়োজিত থাকে।
- যিমানে উন্নয়ন হয়, সিমানে মাধ্যমিক আৰু তৃতীয় খণ্ডত নিয়োজিত লোকৰ সংখ্যা বাঢ়ে।
- উন্নত দেশসমূহত সৰ্বাধিক লোক তৃতীয় খণ্ড যেনে বেংকিং, বাণিজ্য, সেৱা আদি কামত নিয়োজিত।
- ভাৰতত এতিয়াও প্ৰায় ৬৪ শতাংশ কৰ্মী প্ৰাথমিক খণ্ডত নিয়োজিত, যিটো উন্নয়নশীল দেশৰ বৈশিষ্ট্য। কিন্তু শিল্পায়ন আৰু নগৰায়ণৰ ফলত ক্ৰমে মাধ্যমিক আৰু তৃতীয় খণ্ডলৈ স্থানান্তৰ হৈছে।
সামৰি ক’বলৈ গ’লে, কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাৰ শতকৰা কিমান অংশ অর্থনৈতিকভাৱে সক্ৰিয় আৰু কোন খণ্ডত নিয়োজিত, সেয়া উন্নয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।
৩। এটা সুস্বাস্থ্যকৰ জনসংখ্যাৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ এটা সুস্বাস্থ্যকৰ জনসংখ্যা (Healthy Population) এখন দেশৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ। ইয়াৰ সুবিধাসমূহ হৈছে —
- উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি: সুস্বাস্থ্যকৰ কৰ্মীসকলে অধিক দক্ষতাৰে কাম কৰিব পাৰে, ফলত অর্থনৈতিক উৎপাদনশীলতা বাঢ়ে।
- স্বাস্থ্যসেৱা ব্যয় হ্ৰাস: সুস্বাস্থ্যকৰ জনসংখ্যাত ৰোগৰ প্ৰকোপ কম, ফলত চিকিৎসাত খৰচ কম হয়।
- অর্থনৈতিক উন্নয়ন: সুস্থ জনসংখ্যাই দেশৰ অর্থনৈতিক উন্নয়নত প্ৰত্যক্ষভাৱে অৰিহণা যোগায়।
- সামাজিক উন্নয়ন: সুস্থ মানুহে নিজৰ সম্ভাৱনা চিনি পাব পাৰে আৰু সামাজিক, অর্থনৈতিক তথা ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নত অৰ্থবহভাৱে অৱদান ৰাখিব পাৰে।
- শিক্ষাৰ সুযোগ বৃদ্ধি: সুস্থ শিশুসকলে মনোযোগেৰে পঢ়া-শুনা কৰিব পাৰে, ফলত তেওঁলোক দক্ষ মানৱ সম্পদলৈ পৰিণত হয়।
- দীর্ঘায়ু: সুস্বাস্থ্যকৰ জীৱনযাপনে আয়ুস বৃদ্ধি কৰে আৰু জীৱনৰ মান উন্নত কৰে।
সামৰণিত ক’বলৈ গ’লে, জনসংখ্যা কেৱল সংখ্যায় নহয়, গুণগত মানৰ ফালৰ পৰাও গুৰুত্বপূৰ্ণ। এটা সুস্বাস্থ্যকৰ, শিক্ষিত আৰু দক্ষ জনসংখ্যাই যিকোনো দেশৰ শ্ৰেষ্ঠ সম্পদ।
৪। ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি ২০০০-ৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত চৰকাৰে ২০০০ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি (National Population Policy — NPP 2000) ঘোষণা কৰিছিল। এই নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে জনসংখ্যাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰি জনসংখ্যাক এক সুস্থিৰ স্তৰত নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। এই নীতিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- ১৪ বছৰ বয়সলৈকে শিশুসকলক বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা প্ৰদান কৰা।
- শিশু মৃত্যুহাৰ প্ৰতি ১০০০ জীৱিত জন্মত ৩০-ৰ তলত নমাই অনা।
- সকলো শিশুক ভেক্সিনযোগ্য ৰোগৰ বিৰুদ্ধে সাৰ্বজনীন টিকাকৰণ নিশ্চিত কৰা।
- ছোৱালীৰ বিবাহৰ বয়স বিলম্বিত কৰা আৰু পৰিয়াল কল্যাণক জনকেন্দ্ৰিক কাৰ্যসূচী হিচাপে পৰিগণিত কৰা।
- কিশোৰ জনসংখ্যাক অনাকাংক্ষিত গৰ্ভধাৰণ আৰু যৌন সংক্ৰামক ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়া।
- কিশোৰ-কিশোৰীসকলক পুষ্টিসেৱা আৰু খাদ্য সংপূৰক প্ৰদান কৰা।
- অসুৰক্ষিত যৌন সম্পৰ্কৰ ঝুঁকি সম্পৰ্কে শিক্ষা দিয়া।
- জন্মনিৰোধক সামগ্ৰী সুলভ আৰু সাশ্ৰয়ী মূল্যত উপলব্ধ কৰোৱা।
- প্ৰসূতিৰ মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস কৰা আৰু প্ৰসৱকালীন সেৱা নিশ্চিত কৰা।
- প্ৰতিস্থাপন প্ৰজনন স্তৰ (Replacement level of fertility) অর্জন কৰা।
এই নীতিৰ এটা উল্লেখযোগ্য বিশেষত্ব হৈছে যে ই কিশোৰ জনসংখ্যাক এক বিশেষ শ্ৰেণী হিচাপে চিহ্নিত কৰি তেওঁলোকৰ স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰতি বিশেষ দৃষ্টি আকর্ষণ কৰিছে।
৫। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত জনসংখ্যা দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল —
- উচ্চ জন্মহাৰ: ভাৰতত দীর্ঘদিন ধৰি জন্মহাৰ তুলনামূলকভাৱে বেছি আছিল। বাল্যবিবাহ আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ অসচেতনতাৰ বাবে অধিক সন্তান জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।
- হ্ৰাস পোৱা মৃত্যুহাৰ: চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতি, স্বাস্থ্যসেৱাৰ প্ৰসাৰ, দুৰ্ভিক্ষ নিৰোধ আৰু মহামাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ ফলত মৃত্যুহাৰ উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাইছে।
- দাৰিদ্ৰ্য: দৰিদ্ৰ পৰিয়ালে অধিক সন্তানক উপাৰ্জনশীল হাত হিচাপে গণনা কৰে।
- মহিলাৰ নিম্ন সামাজিক মৰ্যাদা: মহিলাৰ শিক্ষা আৰু ক্ষমতায়নৰ অভাৱত পৰিয়াল পৰিকল্পনাত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সুযোগ কম।
- নিৰক্ষৰতা: নিৰক্ষৰতা আৰু সচেতনতাৰ অভাৱত পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ কাৰ্যকৰিতা কম হয়।
- বাল্যবিবাহ: অকালতে বিবাহৰ ফলত দীর্ঘ প্ৰজনন কাল আৰু অধিক সন্তানৰ জন্ম হয়।
১৯২১ চনত ভাৰতৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ২৫১ নিযুত, যিটো ২০১১ চনলৈ প্ৰায় পাঁচ গুণ বৃদ্ধি পাই ১২১০ নিযুততকৈ অধিক হৈছে। তথাপি ১৯৮১ চনৰ পৰা বৃদ্ধিৰ হাৰ হ্ৰাস পাই আহিছে।
৬। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ অসম কিয়? তিনিটা অঞ্চলৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা অতি অসমভাৱে বিতৰিত। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে বিভিন্ন অঞ্চলৰ ভূ-প্ৰাকৃতিক অৱস্থা, জলবায়ু, মাটিৰ উৰ্বৰতা, বৰষুণ আৰু অর্থনৈতিক কাৰকসমূহৰ পাৰ্থক্য। জনসংখ্যাৰ বিতৰণৰ ভিত্তিত তিনিটা শ্ৰেণীৰ অঞ্চল চিহ্নিত কৰিব পাৰি —
- অতি ঘনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল: উত্তৰ সমভূমি (উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, পশ্চিমবংগ), কেৰালা আৰু তামিলনাডু এই শ্ৰেণীত পৰে। ইয়াত উপজাউ মাটি, পৰ্যাপ্ত বৰষুণ, সমতল ভূমি আৰু ভালদৰে বিকশিত কৃষি-অৰ্থনীতি আছে। বিহাৰৰ জনঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত ১১০২ জন।
- মধ্যম ঘনত্বৰ অঞ্চল: মহাৰাষ্ট্ৰ, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, অসম আদি ৰাজ্য মধ্যম ঘনত্বৰ অঞ্চলৰ উদাহৰণ। ইয়াত পাহাৰীয়া ভূমি, মধ্যম পৰিমাণৰ বৰষুণ আৰু কম উপজাউ মাটি থাকে।
- কম ঘনত্বৰ অঞ্চল: অৰুণাচল প্ৰদেশ, মিজোৰাম, লাদাখ, ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চল আদিত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অতি কম। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ জনঘনত্ব মাত্ৰ প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত ১৭ জন। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে পাহাৰীয়া ভূমি, কঠিন জলবায়ু, কম উপজাউ মাটি আৰু দুৰ্গমতা।
গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যপাতি
| বিষয় | তথ্য (২০১১) |
|---|---|
| ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা | ১২১০.২ নিযুত (প্ৰায় ১২১ কোটি) |
| বিশ্ব জনসংখ্যাত ভাৰতৰ অংশ | প্ৰায় ১৬.৭% |
| বিশ্ব মাটিকালিত ভাৰতৰ অংশ | প্ৰায় ২.৪% |
| গড় জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব | ৩৮২ জন/বৰ্গকিলোমিটাৰ |
| সৰ্বাধিক জনঘনত্বৰ ৰাজ্য | বিহাৰ (১১০২ জন/বৰ্গকিলোমিটাৰ) |
| সৰ্বনিম্ন জনঘনত্বৰ ৰাজ্য | অৰুণাচল প্ৰদেশ (১৭ জন/বৰ্গকিলোমিটাৰ) |
| লিংগানুপাত | ৯৪০ মহিলা / ১০০০ পুৰুষ |
| সৰ্বাধিক লিংগানুপাত | কেৰালা (১০৮৪) |
| সাক্ষৰতাৰ হাৰ | ৭৪.০৪% (পুৰুষ: ৮২.১৪%, মহিলা: ৬৫.৪৬%) |
| সৰ্বাধিক জনবহুল ৰাজ্য | উত্তৰ প্ৰদেশ |
| সৰ্বনিম্ন জনবহুল ৰাজ্য | ছিকিম |
জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ পৰিবৰ্তন
| চন | জন্মহাৰ (প্ৰতি হাজাৰত) | মৃত্যুহাৰ (প্ৰতি হাজাৰত) |
|---|---|---|
| ১৯২১ | ৪৯.২ | ৪২.৬ |
| ২০০১ | ২৬.১ | ৮.৭ |
এই তথ্যসমূহে দেখুৱাইছে যে মৃত্যুহাৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে, কিন্তু জন্মহাৰ আপেক্ষিকভাৱে ধীৰে হ্ৰাস পাইছে। ফলত জনসংখ্যা বাঢ়িয়েই আছে। তথাপি ১৯৮১ চনৰ পিছৰ পৰা বৃদ্ধিৰ হাৰ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাইছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জনসংখ্যা অধ্যয়ন কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা হৈছে পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনীতিৰ মাজৰ সংযোগী সূত্ৰ। জনসংখ্যাৰ আকাৰ, বিতৰণ, বৃদ্ধিৰ ধৰন আৰু বৈশিষ্ট্য বুজিলে —
- চৰকাৰে উপযুক্ত উন্নয়নমূলক পৰিকল্পনা ৰচনা কৰিব পাৰে।
- সম্পদৰ সুষম বিতৰণ সম্ভৱ হয়।
- শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কর্মসংস্থানৰ সুযোগ সঠিকভাৱে নির্ণয় কৰিব পাৰি।
- পৰিৱেশীয় চাপ আৰু সম্পদৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।
২। নগৰলৈ গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা প্ৰব্ৰজনৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা নগৰলৈ প্ৰব্ৰজনৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে —
- গ্ৰামাঞ্চলত কৃষিভূমিৰ অপ্ৰতুলতা আৰু কৃষিকাৰ্যত সীমিত কাম-কাজৰ সুযোগ।
- নগৰত শিল্প, বাণিজ্য আৰু সেৱা খণ্ডত বেছি কাম-কাজৰ সুযোগ।
- নগৰত উচ্চতৰ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুযোগ।
- গ্ৰামাঞ্চলত দাৰিদ্ৰ্য আৰু কম উপাৰ্জনৰ সুযোগ।
৩। নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত (Dependency Ratio) কাক বোলে?
উত্তৰঃ কৰ্মক্ষম জনগোষ্ঠী (১৫–৫৯ বছৰ)-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল জনগোষ্ঠীৰ (১৫ বছৰৰ তলৰ শিশু আৰু ৫৯ বছৰৰ ওপৰৰ বৃদ্ধ) অনুপাতকে নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত বোলা হয়। উচ্চ জন্মহাৰৰ বাবে শিশুৰ সংখ্যা বেছি হ’লে নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত বাঢ়ে, যিটো অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে প্ৰতিবন্ধক।
৪। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ দিশৰ পৰা আলোচনা কৰা এটা মানচিত্ৰত কি দেখুওৱা যায়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বিতৰণৰ মানচিত্ৰত দেখা যায় যে —
- উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল (উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, পশ্চিমবংগ) অত্যন্ত ঘনবসতিপূৰ্ণ।
- দাক্ষিণাত্য মালভূমি আৰু উপকূলীয় অঞ্চলত মধ্যম ঘনত্ব।
- হিমালয়ৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল, উত্তৰ-পূবৰ ৰাজ্যসমূহ আৰু ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত কম জনসংখ্যা।
৫। জনসংখ্যাৰ গাঁথনিগত পৰিবৰ্তন বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ গাঁথনিগত পৰিবৰ্তন বুলিলে বয়স গাঁথনি, লিংগানুপাত, সাক্ষৰতাৰ হাৰ আৰু জীৱিকামূলক গাঁথনিত সময়ৰ লগে লগে হোৱা পৰিবৰ্তনক বুজায়। যেনে — মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত বৃদ্ধ জনগোষ্ঠীৰ অনুপাত বাঢ়ে; শিক্ষাৰ বিস্তাৰে সাক্ষৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে; নগৰায়ণে জীৱিকামূলক গাঁথনিত পৰিবৰ্তন আনে।