এই প্ৰবন্ধত নৱম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান (ভূগোল) অধ্যায় ৫ – “প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ আৰু বন্যজীৱন”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ সংকলন দিয়া হৈছে। ASSEB (Assam State Board of Secondary Education)-ৰ পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি এই অধ্যায়ত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ, বনাঞ্চলৰ প্ৰকাৰভেদ, উদ্ভিদ বিতৰণৰ কাৰক, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীজগতৰ বৈচিত্ৰ্য তথা বন্যজীৱন সংৰক্ষণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। অসমৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু এক শিঙীয়া গঁড়ৰ বিষয়ে বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ভাৰত পৃথিৱীৰ বাৰটা মেগা জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সম্পন্ন দেশৰ ভিতৰত এটা। ভাৰতত প্ৰায় ৪৭,০০০ প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ পোৱা যায়, যিটো বিশ্বত দশম আৰু এছিয়াত চতুৰ্থ স্থান। প্ৰায় ৮৯,০০০ প্ৰজাতিৰ প্ৰাণী তথা ২,০০০ প্ৰজাতিৰ পক্ষী ভাৰতত বিচৰণ কৰে। প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ বুলিলে সেই উদ্ভিদসমূহক বুজায় যিসমূহ মানুহৰ কোনো সহায় নোলোৱাকৈ প্ৰাকৃতিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। জলবায়ু, মাটি, উচ্চতা আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ তাৰতম্য অনুযায়ী ভাৰতত বিভিন্ন ধৰণৰ উদ্ভিদ জন্মে। ফ্ল’ৰা মানে কোনো এটা অঞ্চলৰ উদ্ভিদসমূহ আৰু ফনা মানে সেই অঞ্চলৰ প্ৰাণীসমূহ। কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ জীৱিত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ সমষ্টিক বাস্তুতন্ত্ৰ বোলা হয়।
ভাৰতত প্ৰধানতঃ পাঁচ প্ৰকাৰৰ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ পোৱা যায়: (১) ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্য – ২০০ ছেঃমিঃতকৈ বেছি বৃষ্টিপাত হোৱা অঞ্চলত, পশ্চিমঘাট আৰু আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত পোৱা যায়; (২) ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য – ৭০ ৰ পৰা ২০০ ছেঃমিঃ বৃষ্টিপাত হোৱা অঞ্চলত, সমগ্ৰ ভাৰতত সৰ্বাধিক বিস্তৃত; (৩) কণ্টকীয় উদ্ভিদ আৰু জোপোহা অৰণ্য – ৭০ ছেঃমিঃতকৈ কম বৃষ্টিপাত হোৱা ৰাজস্থান, গুজৰাট আদি অঞ্চলত; (৪) পাৰ্বত্য উদ্ভিদ – হিমালয়ৰ বিভিন্ন উচ্চতাত; আৰু (৫) জোৱাৰ-ভাটাৰ অৰণ্য বা মেনগ্ৰভ – গঙ্গা-ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বদ্বীপ অঞ্চলত।
ভাৰতৰ বন্যপ্ৰাণী অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যময়। অসমৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান ইউনেস্ক’ৰ বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান আৰু বিশ্বৰ দুই-তৃতীয়াংশ এক শিঙীয়া গঁড় (Indian One-Horned Rhinoceros)-ৰ আবাসস্থল। ভাৰতত ১০৩টা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, ৫৩৫টা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য আৰু ১৮টা জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আছে। ১৯৭২ চনৰ বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন আৰু ১৯৭৩ চনৰ প্ৰজেক্ট টাইগাৰৰ জৰিয়তে চৰকাৰে বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ উদ্যোগ লৈছে। মানৱীয় কাৰ্যকলাপ, চিকাৰ, প্ৰদূষণ আৰু বনধ্বংসৰ ফলত বহু প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী আজি বিপন্ন অৱস্থাত আছে।
Summary
India is one of the twelve mega-biodiversity countries in the world. The country is home to approximately 47,000 plant species, ranking tenth in the world and fourth in Asia for plant diversity. India also has about 89,000 species of animals and around 2,000 species of birds. Natural vegetation refers to plant life that has grown naturally without human aid and has been left undisturbed for a long time. The distribution of natural vegetation in India is influenced by factors such as climate (temperature and rainfall), soil type, relief (land configuration), and altitude. Flora refers to the plant species of a particular region while fauna refers to its animal species. The sum total of living organisms — plants, animals, and microorganisms — interacting in a given environment is called an ecosystem.
India has five main types of natural vegetation. Tropical Evergreen Forests grow in areas with more than 200 cm of annual rainfall (Western Ghats, Andaman and Nicobar Islands, and northeastern India); trees here do not shed their leaves simultaneously. Tropical Deciduous Forests — the most widespread in India — are found in regions with 70 to 200 cm of rainfall; trees shed their leaves for six to eight weeks during summer. Tropical Thorn Forests and Scrubs occur in areas with less than 70 cm of rainfall (Rajasthan, Gujarat, Madhya Pradesh); vegetation is sparse with thorny plants and deep roots. Montane Forests exist along the Himalayan ranges with vegetation types changing with altitude — from wet temperate to coniferous to alpine. Mangrove Forests (tidal forests) grow in the river delta regions (Ganga-Brahmaputra delta) and have roots that remain submerged under tidal water.
India’s wildlife is remarkably diverse and includes some of the world’s most iconic species. Elephants thrive in the wet forests of Assam, Karnataka, and Kerala. The one-horned rhinoceros — a symbol of Assam’s rich biodiversity — is found primarily at Kaziranga National Park, which is a UNESCO World Heritage Site and shelters two-thirds of the world’s entire one-horned rhino population. Tigers are found in the Sundarbans (West Bengal), Madhya Pradesh, and Himalayan foothill forests. Lions survive in the Gir forest of Gujarat. To protect these treasures, the Government of India has established 103 National Parks, 535 Wildlife Sanctuaries, and 18 Biosphere Reserves. The Wildlife Protection Act of 1972 and Project Tiger launched in 1973 are landmark conservation efforts. Threats to biodiversity include commercial hunting, deforestation, pollution, introduction of alien species, and rapid urbanisation.
ভাৰতৰ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদৰ প্ৰকাৰ – তালিকা
| অৰণ্যৰ প্ৰকাৰ | বৃষ্টিপাত | অৱস্থান | গুৰুত্বপূৰ্ণ গছ-গছনি | গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাণী |
|---|---|---|---|---|
| ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্য | ২০০ ছেঃমিঃতকৈ বেছি | পশ্চিমঘাট, আন্দামান-নিকোবৰ, উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল | এবনি, মেহগনি, ৰোজউড, ৰবৰ | হাতী, বান্দৰ, এক শিঙীয়া গঁড়, সাপ |
| ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য | ৭০–২০০ ছেঃমিঃ | মধ্যভাৰত, পূব ভাৰত, দক্ষিণ মালভূমি | শাল, সেগুন, বাঁহ, চন্দন | বাঘ, সিংহ, হাতী, হৰিণ, চিতাবাঘ |
| কণ্টকীয় উদ্ভিদ আৰু জোপোহা | ৭০ ছেঃমিঃতকৈ কম | ৰাজস্থান, গুজৰাট, মধ্যপ্ৰদেশ | ক্যাকটাছ, বাবলা, খেজুৰ | উট, বনগাধ, ইন্দুৰ |
| পাৰ্বত্য উদ্ভিদ | উচ্চতা অনুসৰি ভিন্ন | হিমালয় পৰ্বতশ্ৰেণী | ওক, চেষ্টনাট, পাইন, দেওদাৰ, ফাৰ | কাশ্মীৰ হৰিণ, তুষাৰ চিতাবাঘ, ইয়াক |
| মেনগ্ৰভ/জোৱাৰ-ভাটাৰ অৰণ্য | তটীয় অঞ্চল | গঙ্গা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ বদ্বীপ, আন্দামান | সুন্দৰী, কেওৰা, পাম | ৰয়েল বেঙ্গল বাঘ, কুমীৰ, কচ্ছপ |
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিসমূহ উদ্ভিদ মানুহৰ কোনো সহায় নোলোৱাকৈ প্ৰাকৃতিকভাৱে বৃদ্ধি পায় আৰু দীৰ্ঘদিন ধৰি মানৱ হস্তক্ষেপ অবিহনে থকা উদ্ভিদসমূহক প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ বোলে।
২। ফ্ল’ৰা আৰু ফনা মানে কি?
উত্তৰঃ কোনো এটা বিশেষ অঞ্চলৰ উদ্ভিদসমূহক ফ্ল’ৰা (Flora) বোলে আৰু সেই অঞ্চলৰ প্ৰাণীসমূহক ফনা (Fauna) বোলে।
৩। বাস্তুতন্ত্ৰ কি?
উত্তৰঃ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট স্থানত বসবাস কৰা উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু ক্ষুদ্ৰ জীৱসমূহে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ সৈতে আৰু তেওঁলোকৰ পৰিবেশৰ সৈতে প্ৰতিক্ৰিয়া কৰি যি সম্প্ৰদায় গঠন কৰে তাকে বাস্তুতন্ত্ৰ বোলে।
৪। জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল কি?
উত্তৰঃ জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল হৈছে এক সংৰক্ষিত এলেকা য’ত বিপন্ন প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীসমূহ তেওঁলোকৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থানত সংৰক্ষণ কৰা হয়। উদাহৰণ: সুন্দৰবন, নন্দাদেৱী।
৫। ভাৰতত প্ৰায় কিমান প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ভাৰতত প্ৰায় ৪৭,০০০ প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ পোৱা যায়।
৬। ভাৰতত প্ৰায় কিমান প্ৰজাতিৰ প্ৰাণী পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ভাৰতত প্ৰায় ৮৯,০০০ প্ৰজাতিৰ প্ৰাণী পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰায় ২,০০০ প্ৰজাতিৰ পক্ষী আছে।
৭। ভাৰতৰ সৰ্বাধিক বিস্তৃত অৰণ্যৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য (Tropical Deciduous Forest) ভাৰতৰ সৰ্বাধিক বিস্তৃত অৰণ্য। ইয়াক মৌচুমী অৰণ্যও বোলা হয়।
৮। ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্যৰ গছবোৰ কিমান সপ্তাহ পাত সৰায়?
উত্তৰঃ ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্যৰ গছবোৰে গ্ৰীষ্মকালত ৬ৰ পৰা ৮ সপ্তাহৰ বাবে পাত সৰায়।
৯। বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন কেতিয়া প্ৰৱৰ্তন হয়?
উত্তৰঃ বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন ১৯৭২ চনত প্ৰৱৰ্তন হয়।
১০। ভাৰতীয় সিংহ ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সিংহ গুজৰাটৰ গিৰ অৰণ্যত পোৱা যায়।
১১। এক শিঙীয়া গঁড় ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ এক শিঙীয়া গঁড় মুখ্যতঃ অসমৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু পশ্চিমবংগত পোৱা যায়।
১২। কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান কেতিয়া ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়?
উত্তৰঃ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান ১৯৭৪ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান হিচাপে ঘোষণা কৰা হয় আৰু ইউনেস্ক’ৰ বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান হিচাপে স্বীকৃতি পায়।
১৩। প্ৰজেক্ট টাইগাৰ কেতিয়া আৰম্ভ হয়?
উত্তৰঃ প্ৰজেক্ট টাইগাৰ ১৯৭৩ চনত আৰম্ভ হয়।
১৪। সুন্দৰী গছ কোন ধৰণৰ অৰণ্যত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ সুন্দৰী গছ মেনগ্ৰভ (জোৱাৰ-ভাটাৰ) অৰণ্যত পোৱা যায়। গঙ্গা নদীৰ বদ্বীপ অঞ্চলত এই গছ প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়।
১৫। ৰবৰ গছ কোন ধৰণৰ অৰণ্যৰ উদ্ভিদ?
উত্তৰঃ ৰবৰ গছ ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্যৰ উদ্ভিদ।
১৬। পাৰ্বত্য উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত আলপাইন অঞ্চল কি উচ্চতাৰ পৰা আৰম্ভ হয়?
উত্তৰঃ পাৰ্বত্য উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত আলপাইন অঞ্চল সাধাৰণতে ৩,৬০০ মিটাৰ উচ্চতাৰ পৰা আৰম্ভ হয়।
১৭। ভাৰতত কিমানটা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত ১০৩টা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আছে।
১৮। মাইগ্ৰেটৰি চৰাই (প্ৰব্ৰজনকাৰী পক্ষী) কি?
উত্তৰঃ শীতকালত নিজৰ অঞ্চলৰ উষ্ণতা হিমাংকৰ তলত নামি গ’লে যিবোৰ চৰায়ে উষ্ণতৰ অঞ্চললৈ যাত্ৰা কৰে তেওঁলোককে প্ৰব্ৰজনকাৰী পক্ষী বোলে।
১৯। স্থানীয় উদ্ভিদ (Endemic plants) আৰু বিদেশী উদ্ভিদ (Exotic plants) মানে কি?
উত্তৰঃ যিসমূহ উদ্ভিদ কোনো দেশৰ নিজৰ স্থানীয় উদ্ভিদ তাক স্থানীয় বা দেশী উদ্ভিদ বোলে। আৰু যিসমূহ উদ্ভিদ বিদেশৰ পৰা অনা হৈছে তাক বিদেশী উদ্ভিদ বোলে।
২০। ভাৰতৰ বন আৱৰণ কিমান (২০১১ চনৰ প্ৰতিবেদন অনুযায়ী)?
উত্তৰঃ ২০১১ চনৰ ভাৰতীয় অৰণ্য প্ৰতিবেদন অনুযায়ী ভাৰতৰ ভূমিৰ ২১.০৫% অৰণ্যেৰে আৱৰা।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী বিতৰণৰ কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিতৰণ মুখ্যতঃ জলবায়ুৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়। জলবায়ুৰ উপৰিও আন কাৰকসমূহ হৈছে:
- উষ্ণতা: উষ্ণতাই উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু প্ৰাণীৰ বিতৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- আৰ্দ্ৰতা আৰু বৃষ্টিপাত: পানীৰ উপলব্ধতাই উদ্ভিদৰ প্ৰকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- মাটি: বালিচহীয়া মাটিত ক্যাকটাছ, জলাহ মাটিত মেনগ্ৰভ, পাহাৰীয়া মাটিত শঙ্কু আকৃতিৰ গছ জন্মে।
- ভূ-প্ৰকৃতি (Relief): উচ্চতা, ঢাল আৰু ভূখণ্ডৰ ধৰণে উদ্ভিদৰ বৈচিত্ৰ্য সৃষ্টি কৰে।
২। ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| বিষয় | ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্য | ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য |
|---|---|---|
| বৃষ্টিপাত | ২০০ ছেঃমিঃতকৈ বেছি | ৭০–২০০ ছেঃমিঃ |
| পাত সৰা | একেলগে পাত নসৰে; সদায় সেউজীয়া | গ্ৰীষ্মকালত ৬–৮ সপ্তাহ পাত সৰে |
| অৱস্থান | পশ্চিমঘাট, আন্দামান-নিকোবৰ, উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল | মধ্যভাৰত, পূব ভাৰত, দাক্ষিণাত্য মালভূমি |
| গুৰুত্বপূৰ্ণ গছ | এবনি, মেহগনি, ৰোজউড, ৰবৰ | শাল, সেগুন, বাঁহ, চন্দন |
| বিতৰণ | কম বিস্তৃত | সৰ্বাধিক বিস্তৃত |
৩। মেনগ্ৰভ অৰণ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মেনগ্ৰভ অৰণ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:
- এই অৰণ্য নদীৰ মোহনা আৰু বদ্বীপ অঞ্চলত পোৱা যায় য’ত জোৱাৰ-ভাটাৰ প্ৰভাৱ থাকে।
- এই অৰণ্যৰ গছৰ শিপা জোৱাৰৰ পানীত ডুবি থাকে।
- গঙ্গা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ বদ্বীপত সুন্দৰী গছ (Sundari) প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়, যাৰ কাঠ অতি টেকসই।
- এই অৰণ্যত ৰয়েল বেঙ্গল বাঘ, কুমীৰ, কচ্ছপ, ঘৰিয়াল আদি প্ৰাণী বাস কৰে।
- সুন্দৰবন হৈছে বিশ্বৰ বৃহত্তম মেনগ্ৰভ অৰণ্য।
৪। কণ্টকীয় উদ্ভিদ আৰু জোপোহা অৰণ্যৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ কণ্টকীয় উদ্ভিদ আৰু জোপোহা অৰণ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:
- ৭০ ছেঃমিঃতকৈ কম বৃষ্টিপাত হোৱা আধা-শুষ্ক অঞ্চলত এই উদ্ভিদ পোৱা যায়।
- ৰাজস্থান, গুজৰাট আৰু মধ্যপ্ৰদেশৰ কিছু অংশত এই অৰণ্য দেখা যায়।
- গছবোৰ সিঁচৰিত হৈ থাকে আৰু শিপা দীঘলীয়া, বিস্তৃত হয়।
- পাতবোৰ সৰু আৰু ডাঠ হয় যাতে পানীৰ বাষ্পীভৱন কম হয়।
- ক্যাকটাছ, বাবলা, খেজুৰ আদি গছ এই অঞ্চলত দেখা যায়।
- উট, বনগাধ, ইন্দুৰ আদি প্ৰাণী এই অঞ্চলত বাস কৰে।
৫। পাৰ্বত্য উদ্ভিদৰ বিভিন্ন স্তৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ হিমালয়ৰ উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উদ্ভিদৰ ধৰণ সলনি হৈ যায়। পাৰ্বত্য উদ্ভিদৰ স্তৰসমূহ হৈছে:
- আৰ্দ্ৰ নাতিশীতোষ্ণ স্তৰ (১,০০০–২,০০০ মিটাৰ): ওক, চেষ্টনাট আদি পৰ্ণমোচী গছ।
- শঙ্কু আকৃতিৰ অৰণ্য (১,৫০০–৩,০০০ মিটাৰ): পাইন, দেওদাৰ, স্প্ৰুচ, ফাৰ আদি চিৰসেউজ গছ।
- আলপাইন অঞ্চল (৩,৬০০ মিটাৰৰ ওপৰত): ৰূপালী ফাৰ, জুনিপাৰ, বাৰ্চ আদি গছ।
- টুণ্ড্ৰা অঞ্চল (অতি উচ্চ স্থান): কেৱল মচ আৰু লাইকেন পোৱা যায়।
৬। বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বাবে চৰকাৰে লোৱা পদক্ষেপসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে বিভিন্ন পদক্ষেপ লৈছে:
- ১৯৭২ চনত বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
- ১৯৭৩ চনত প্ৰজেক্ট টাইগাৰ আৰম্ভ কৰা হৈছে।
- ১০৩টা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
- ৫৩৫টা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য স্থাপন কৰা হৈছে।
- ১৮টা জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল স্থাপন কৰা হৈছে।
- ১৯৯২ চনৰ পৰা উদ্ভিদ উদ্যানক আৰ্থিক আৰু কাৰিকৰী সহায় প্ৰদান কৰা হৈছে।
- গঁড়, হাতী, শালিকা, মগৰমচ আদিৰ বাবে বিশেষ সংৰক্ষণ প্ৰকল্প হাতত লোৱা হৈছে।
৭। প্ৰব্ৰজনকাৰী চৰাই সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ শীতকালত নিজৰ দেশৰ উষ্ণতা হিমাংকৰ তলত নামি গ’লে কিছুমান চৰায়ে উষ্ণতৰ অঞ্চললৈ যাত্ৰা কৰে — এইবোৰক প্ৰব্ৰজনকাৰী পক্ষী বোলা হয়। ছাইবেৰিয়ান ক্ৰেইন, ফ্লেমিংগো আদি চৰাই শীতকালত ভাৰতৰ কছ্ছৰ ৰণ অঞ্চললৈ আহে। এই চৰাইবোৰে নিজৰ বাহ সুমুৱাই থকা লৱণাক্ত কাদামাটিৰে তৈয়াৰ কৰে।
৮। ফ্ল’ৰা আৰু ফনাৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| বিষয় | ফ্ল’ৰা (Flora) | ফনা (Fauna) |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | কোনো অঞ্চলৰ উদ্ভিদসমূহ | কোনো অঞ্চলৰ প্ৰাণীসমূহ |
| উদাহৰণ | এবনি, মেহগনি, শাল, সেগুন | বাঘ, হাতী, গঁড়, হৰিণ |
| ভাৰতত সংখ্যা | প্ৰায় ৪৭,০০০ প্ৰজাতি | প্ৰায় ৮৯,০০০ প্ৰজাতি |
| ভূমিকা | পৰিবেশ সংৰক্ষণ আৰু অক্সিজেন যোগান | পৰিবেশ-তন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে |
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ পাঁচ প্ৰকাৰৰ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত জলবায়ু, মাটি আৰু উচ্চতাৰ বৈচিত্ৰ্য অনুযায়ী পাঁচ প্ৰকাৰৰ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ পোৱা যায়:
(ক) ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্য (Tropical Evergreen Forests): এই অৰণ্য ২০০ ছেঃমিঃতকৈ বেছি বৃষ্টিপাত হোৱা অঞ্চলত পোৱা যায়। পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা, আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত এই অৰণ্য আছে। এই অৰণ্যৰ গছবোৰ একেলগে পাত নসৰায় গতিকে সদায় সেউজীয়া হৈ থাকে। এবনি, মেহগনি, ৰোজউড, ৰবৰ আদি গছ এই অৰণ্যত পোৱা যায়। হাতী, বান্দৰ, এক শিঙীয়া গঁড়, সাপ আদি প্ৰাণী এই অৰণ্যত বাস কৰে।
(খ) ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য (Tropical Deciduous Forests): এই অৰণ্য ভাৰতৰ সৰ্বাধিক বিস্তৃত অৰণ্য। ৭০ ৰ পৰা ২০০ ছেঃমিঃ বৃষ্টিপাত হোৱা অঞ্চলত এই অৰণ্য পোৱা যায়। গ্ৰীষ্মকালত এই অৰণ্যৰ গছবোৰে ৬ ৰ পৰা ৮ সপ্তাহৰ বাবে পাত সৰায়। আৰ্দ্ৰ পৰ্ণমোচী (Moist Deciduous) আৰু শুষ্ক পৰ্ণমোচী (Dry Deciduous) এই দুই উপভাগত ভাগ কৰা হয়। শাল, সেগুন, বাঁহ, চন্দন, পলাশ আদি গছ এই অৰণ্যত পোৱা যায়। বাঘ, হাতী, চিতাবাঘ, হৰিণ আদি প্ৰাণী এই অৰণ্যত বাস কৰে।
(গ) কণ্টকীয় উদ্ভিদ আৰু জোপোহা অৰণ্য (Tropical Thorn Forests and Scrubs): ৭০ ছেঃমিঃতকৈ কম বৃষ্টিপাত হোৱা আধা-শুষ্ক অঞ্চলত এই উদ্ভিদ পোৱা যায়। ৰাজস্থান, গুজৰাট, মধ্যপ্ৰদেশ আদি অঞ্চলত এই অৰণ্য আছে। ক্যাকটাছ, বাবলা, খেজুৰ আদি গছ পানীৰ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ বিভিন্নভাৱে অভিযোজিত হৈছে। উট, বনগাধ, কাণ থুটা কুকুৰা আদি প্ৰাণী এই অঞ্চলত বাস কৰে।
(ঘ) পাৰ্বত্য উদ্ভিদ (Montane Forests): হিমালয়ৰ বিভিন্ন উচ্চতা অনুযায়ী উদ্ভিদৰ ধৰণ সলনি হয়। ১,০০০ ৰ পৰা ২,০০০ মিটাৰত ওক, চেষ্টনাট; ১,৫০০ ৰ পৰা ৩,০০০ মিটাৰত পাইন, দেওদাৰ, স্প্ৰুচ, ফাৰ; আৰু ৩,৬০০ মিটাৰৰ ওপৰত আলপাইন গছ-গছনি পোৱা যায়। কাশ্মীৰ হৰিণ, তুষাৰ চিতাবাঘ, ইয়াক, তিব্বতীয় এন্টিলোপ আদি প্ৰাণী এই অঞ্চলত বাস কৰে।
(ঙ) মেনগ্ৰভ/জোৱাৰ-ভাটাৰ অৰণ্য (Mangrove Forests): নদীৰ মোহনা আৰু বদ্বীপ অঞ্চলত জোৱাৰ-ভাটাৰ কাদামাটিত এই অৰণ্য জন্মে। গঙ্গা-ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বদ্বীপত সুন্দৰবন হৈছে বিশ্বৰ বৃহত্তম মেনগ্ৰভ অৰণ্য। সুন্দৰী গছৰ কাঠ অতি টেকসই। ৰয়েল বেঙ্গল বাঘ, কুমীৰ, কচ্ছপ, ঘৰিয়াল আদি প্ৰাণী এই অঞ্চলত পোৱা যায়।
২। ভাৰতত প্ৰজাতি বিপদাপন্ন হোৱাৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত বহু উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী প্ৰজাতি আজি বিপন্ন। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে:
- লোভী চিকাৰিৰ দ্বাৰা বাণিজ্যিক উদ্দেশ্যত চিকাৰ: হাতীৰ দাঁত, গঁড়ৰ শিং, বাঘৰ চামৰাৰ বাবে অবৈধ চিকাৰ চলে।
- বনাঞ্চল ধ্বংস: কৃষি, নগৰায়ণ, শিল্প প্ৰতিষ্ঠান আদিৰ বাবে অৰণ্য কটাৰ ফলত প্ৰাণীৰ বাসস্থান নষ্ট হৈছে।
- প্ৰদূষণ: মাটি, পানী আৰু বায়ু প্ৰদূষণে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ স্বাভাৱিক জীৱন বিঘ্নিত কৰিছে।
- এছিড বৰষুণ: শিল্পৰ পৰা নিৰ্গত গেছৰ ফলত হোৱা এছিড বৰষুণে অৰণ্য নষ্ট কৰিছে।
- বিদেশী প্ৰজাতিৰ প্ৰৱেশ: অন্য দেশৰ পৰা অনা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীয়ে স্থানীয় প্ৰজাতিৰ অস্তিত্ব বিপন্ন কৰিছে।
- অতিমাত্ৰা চৰণ: পশুধনে অৰণ্য আৰু তৃণভূমিত অতিমাত্ৰা চৰণৰ ফলত উদ্ভিদ নষ্ট হৈছে।
৩। ভাৰতত জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ সমৃদ্ধিৰ কাৰণ কি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত বিশ্বৰ বাৰটা মেগা জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সম্পন্ন দেশৰ ভিতৰত এটা। ভাৰতৰ এই অসাধাৰণ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ কাৰণসমূহ হৈছে:
- বৈচিত্ৰ্যময় ভূ-প্ৰকৃতি: হিমালয় পৰ্বত, বিশাল সমতল ভূমি, মালভূমি, উপকূল, মৰুভূমি আদি বিভিন্ন ভূ-প্ৰকৃতি থকাৰ ফলত ভিন্ন উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বাসস্থান গঢ়ি উঠিছে।
- বৈচিত্ৰ্যময় জলবায়ু: গৰম গ্ৰীষ্মকালৰ পৰা ঠাণ্ডা শীতকাল, বেছি বৃষ্টিপাতৰ পৰা মৰুভূমি পৰ্যন্ত বিভিন্ন জলবায়ু ভাৰতত পোৱা যায়।
- বিভিন্ন ধৰণৰ মাটি: বিভিন্ন মাটিত বিভিন্ন উদ্ভিদ জন্মে যিয়ে বিভিন্ন প্ৰাণীৰ খাদ্যৰ যোগান দিয়ে।
- মৌচুমী জলবায়ু: মৌচুমী বৃষ্টিপাতে ভাৰতত সমৃদ্ধ উদ্ভিদজগত গঢ়ি তুলিছে।
- দীৰ্ঘ উপকূলৰেখা: ভাৰতৰ দীঘল সামুদ্ৰিক উপকূলে বৈচিত্ৰ্যময় সামুদ্ৰিক জীৱনৰ আবাস কৰিছে।
৪। কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অসমৰ এক শিঙীয়া গঁড় সম্পৰ্কে এটা টোকা লিখা।
উত্তৰঃ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান অসমৰ গোলাঘাট আৰু নগাঁও জিলাত অৱস্থিত। ইয়াৰ মুঠ মাটিকালি ৪২,৯৯৬ হেক্টৰ। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ বান পৰা তৃণভূমিত এই উদ্যান বিস্তৃত।
১৯০৫ চনত ইয়াক সংৰক্ষিত অৰণ্য হিচাপে ঘোষণা কৰা হয় আৰু ১৯৭৪ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়। ১৯৮৫ চনত ইউনেস্ক’ই কাজিৰঙাক বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। ২০০৬ চনত ইয়াক বাঘ সংৰক্ষণাগাৰ ঘোষণা কৰা হয়।
কাজিৰঙা হৈছে বিশ্বৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভাৰতীয় এক শিঙীয়া গঁড়ৰ (Indian One-Horned Rhinoceros) আবাসস্থল। ২০১৮ চনৰ জৰীপ অনুসৰি এই উদ্যানত ২,৬১৩টা এক শিঙীয়া গঁড় আছে। ইয়াৰ উপৰিও বাঘ, হাতী, বনৰীয়া পানীৰ মহ, ভালুক আদি প্ৰাণী এই উদ্যানত পোৱা যায়। কাজিৰঙা চৰাই গণনাৰ দিশতো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল। এই উদ্যানত গঙ্গা নদীৰ ডলফিনো পোৱা যায়।
বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে গঁড়ৰ অবাধ চিকাৰৰ ফলত এই প্ৰজাতি প্ৰায় বিলুপ্তিৰ পথলৈ গৈছিল। কিন্তু সংৰক্ষণৰ অক্লান্ত প্ৰচেষ্টাৰ ফলত আজি ইয়াৰ সংখ্যা উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। অসমৰ এই গঁড় আমাৰ ৰাজ্যখনৰ গৌৰৱ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ অমূল্য সম্পদ।
৫। অৰণ্যৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা আৰু মানৱীয় হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ অৰণ্য আমাৰ পৰিৱেশৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ। অৰণ্যৰ গুৰুত্বসমূহ হৈছে:
- অৰণ্যই পৰিবেশৰ গুণগত মান উন্নত কৰে আৰু জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- ভূমি ক্ষয় ৰোধ কৰে আৰু পানীৰ প্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- অক্সিজেন যোগান দিয়ে আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰে।
- বন্যপ্ৰাণীৰ আবাসস্থল প্ৰদান কৰে।
- ঔষধি গছ-গছনি প্ৰদান কৰে — যেনে জামু (পাচন শক্তি বৃদ্ধি), অৰ্জুন (কানৰ বিষ), তুলসী (কাহ-জ্বৰ)।
- কৃষিৰ বাবে উপযোগী বায়ু চলন নিশ্চিত কৰে।
- বহু মানুহৰ জীৱিকাৰ উৎস।
মানৱীয় হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ: বৰ্ধিত কৃষি চাহিদা, শিল্প উন্নয়ন, খনিজ উত্তোলন, নগৰায়ণ আৰু অতিমাত্ৰা চৰণৰ ফলত অৰণ্যৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ পৰিণামত বহু উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী প্ৰজাতি বিলুপ্তিৰ মুখত পৰিছে, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ঘটিছে, বন্যাৰ প্ৰকোপ বৃদ্ধি পাইছে আৰু ভূমিৰ উৰ্বৰতা কমিছে।
৬। ভাৰতৰ জলৱায়ু উদ্ভিদ বিতৰণত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়? উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জলবায়ু হৈছে উদ্ভিদ বিতৰণৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক। জলবায়ুৰ বিভিন্ন উপাদানে উদ্ভিদ বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলায়:
- বৃষ্টিপাত: যত বৃষ্টিপাত বেছি, তত ঘন অৰণ্য। পশ্চিমঘাটত ২০০ ছেঃমিঃতকৈ বেছি বৃষ্টিত চিৰসেউজ অৰণ্য, মধ্যভাৰতত ১০০–২০০ ছেঃমিঃ বৃষ্টিত পৰ্ণমোচী অৰণ্য আৰু ৰাজস্থানত ৭০ ছেঃমিঃতকৈ কম বৃষ্টিত কণ্টকীয় উদ্ভিদ পোৱা যায়।
- উষ্ণতা: ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত গৰম জলবায়ুত বিস্তৃত পানপাতীয়া অৰণ্য জন্মে। হিমালয়ত উষ্ণতা কমাৰ লগে লগে প্ৰথমে পৰ্ণমোচী, তাৰ পিছত শঙ্কু আকৃতিৰ আৰু অতি উচ্চতাত কেৱল মচ-লাইকেন পোৱা যায়।
- সূৰ্যৰ পোহৰ: সূৰ্যৰ পোহৰৰ সময়কালে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু ফুল ফোটাৰ সময় নিৰ্ধাৰণ কৰে।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। ৰবৰ গছ কোন ধৰণৰ উদ্ভিদৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰঃ (ঘ) ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ উদ্ভিদ
২। কিনাইন (Cinchona) গছ কিমান ছেঃমিঃতকৈ বেছি বৃষ্টিপাত হোৱা অঞ্চলত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ (ক) ১০০ ছেঃমিঃ
৩। ছিমলিপাল জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ (গ) অড়িশ্যা
৪। তলৰ কোনটো জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল বিশ্ব নেটৱৰ্কত অন্তৰ্ভুক্ত নহয়?
উত্তৰঃ (ঘ) পান্না
৫। ভাৰতৰ সৰ্বাধিক বিস্তৃত অৰণ্যৰ নাম কি?
উত্তৰঃ (খ) ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য
৬। ভাৰতীয় এক শিঙীয়া গঁড় মুখ্যতঃ ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ (ক) অসম আৰু পশ্চিমবংগ
৭। সুন্দৰী গছ কোন ধৰণৰ অৰণ্যৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ উদ্ভিদ?
উত্তৰঃ (গ) মেনগ্ৰভ বা জোৱাৰ-ভাটাৰ অৰণ্য
৮। প্ৰজেক্ট টাইগাৰ কেতিয়া আৰম্ভ কৰা হয়?
উত্তৰঃ (খ) ১৯৭৩ চন
৯। গিৰ অৰণ্য কোন প্ৰাণীৰ বাবে বিখ্যাত?
উত্তৰঃ (ক) ভাৰতীয় সিংহ
১০। কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান কেতিয়া ইউনেস্ক’ বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান হিচাপে স্বীকৃতি পায়?
উত্তৰঃ (গ) ১৯৮৫ চন
মিলোৱা
| ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান/অভয়াৰণ্য | অৱস্থান |
|---|---|
| কাজিৰঙা | অসম |
| গিৰ | গুজৰাট |
| সুন্দৰবন | পশ্চিমবংগ |
| দাচিগাম | জম্মু-কাশ্মীৰ |
| পেৰিয়াৰ | কেৰালা |
| মানস | অসম |
| কৰ্বেট | উত্তৰাখণ্ড |
| বান্ধৱগড় | মধ্যপ্ৰদেশ |
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনী প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰ-১। তলত দিয়া প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া।
(ক) বাস্তুতন্ত্ৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট স্থানত বসবাস কৰা উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু ক্ষুদ্ৰ জীৱসমূহে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ সৈতে আৰু তেওঁলোকৰ পৰিবেশৰ সৈতে প্ৰতিক্ৰিয়া কৰি যি সম্প্ৰদায় গঠন কৰে তাকে বাস্তুতন্ত্ৰ বোলে। বাস্তুতন্ত্ৰ সৰু (কোনো পুখুৰী) বা বৃহৎ (গোটেই অৰণ্য) হ’ব পাৰে।
(খ) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিতৰণৰ বাবে কোনবোৰ কাৰক দায়ী?
উত্তৰঃ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিতৰণ মুখ্যতঃ জলবায়ুৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়। ইয়াৰ উপৰিও মাটি, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জল নিষ্কাশনেও এই বিতৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। জলবায়ুৰ ভিতৰত উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা, বৃষ্টিপাত আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ মুখ্য।
(গ) জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল হৈছে বিপন্ন প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীসমূহ তেওঁলোকৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থানত সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে আলাদাকৈ ৰখা এক সংৰক্ষিত এলেকা। এই অঞ্চলত বিজ্ঞানভিত্তিক গৱেষণাও চলে। উদাহৰণ: পশ্চিমবংগৰ সুন্দৰবন, উত্তৰাখণ্ডৰ নন্দাদেৱী, তামিলনাডুৰ নীলগিৰি।
(ঘ) ক্ৰান্তীয় আৰু পাৰ্বত্য উদ্ভিদ অঞ্চলত কি কি প্ৰাণী পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ক্ৰান্তীয় অৰণ্যত হাতী, বান্দৰ, লেমুৰ, এক শিঙীয়া গঁড় পোৱা যায়। পাৰ্বত্য অঞ্চলত কাশ্মীৰ হৰিণ (Kashmir Stag), বিন্দু হৰিণ (Spotted Deer), তুষাৰ চিতাবাঘ, ইয়াক, তিব্বতীয় এন্টিলোপ আদি পোৱা যায়।
প্ৰ-২। ফ্ল’ৰা আৰু ফনাৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰঃ কোনো এটা বিশেষ অঞ্চলৰ উদ্ভিদৰাজিক ফ্ল’ৰা বোলে। ভাৰতত প্ৰায় ৪৭,০০০ প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ পোৱা যায় আৰু তাৰে ৫,০০০ প্ৰজাতি স্থানীয়। অন্যহাতে, কোনো অঞ্চলৰ পক্ষী, মাছ, প্ৰাণী, উভচৰ, সৰীসৃপ আদিৰ সমষ্টিক ফনা বোলে। ভাৰতত প্ৰায় ৮৯,০০০ প্ৰজাতিৰ প্ৰাণী, ২,০০০ প্ৰজাতিৰ পক্ষী আৰু ২,৫৪৬ প্ৰজাতিৰ মাছ (বিশ্বৰ মুঠ মাছ প্ৰজাতিৰ প্ৰায় ১২%) পোৱা যায়।
প্ৰ-৩। ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ আৰু ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰঃ ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্যৰ গছবোৰে কেতিয়াও একেলগে পাত নসৰায়, সেইকাৰণে এই অৰণ্য সদায় সেউজীয়া হৈ থাকে। ২০০ ছেঃমিঃতকৈ বেছি বৃষ্টিপাত হোৱা পশ্চিমঘাট আৰু আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত এই অৰণ্য পোৱা যায়। এবনি, মেহগনি, ৰোজউড আদি গছ এই অৰণ্যৰ বৈশিষ্ট্য। বিপৰীতে, ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্যৰ গছবোৰে গ্ৰীষ্মকালত ৬–৮ সপ্তাহৰ বাবে পাত সৰায়। ৭০–২০০ ছেঃমিঃ বৃষ্টিপাত হোৱা অঞ্চলত এই অৰণ্য পোৱা যায় আৰু শাল, সেগুন, বাঁহ এই অৰণ্যৰ প্ৰধান গছ। ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য ভাৰতত সৰ্বাধিক বিস্তৃত।
প্ৰ-৪। ভাৰতত পোৱা বিভিন্ন ধৰণৰ উদ্ভিদৰ নাম কৰা। উচ্চতম উচ্চতাত পোৱা উদ্ভিদৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত পোৱা বিভিন্ন ধৰণৰ উদ্ভিদ হৈছে: ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ অৰণ্য, ক্ৰান্তীয় পৰ্ণমোচী অৰণ্য, কণ্টকীয় উদ্ভিদ আৰু জোপোহা, পাৰ্বত্য উদ্ভিদ, আৰু মেনগ্ৰভ অৰণ্য।
উচ্চতম উচ্চতাত (আলপাইন অঞ্চল, ৩,৬০০ মিটাৰৰ ওপৰত) পোৱা উদ্ভিদৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে: ৰূপালী ফাৰ, জুনিপাৰ, পাইন, বাৰ্চ আদি গছ এই অঞ্চলত পোৱা যায়। অতি উচ্চতাত কেৱল মচ (moss) আৰু লাইকেন (lichen) পোৱা যায় — এই অঞ্চলক টুণ্ড্ৰা বোলা হয়। এই উদ্ভিদবোৰ তীব্ৰ ঠাণ্ডা আৰু ঘন তুষাৰপাতৰ মাজতো জীয়াই থাকিব পাৰে।
প্ৰ-৫। ভাৰতত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ কিছু প্ৰজাতি বিলুপ্তিৰ পথত কিয়? কাৰণ দৰ্শাওৱা।
উত্তৰঃ ভাৰতত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ কিছু প্ৰজাতি বিলুপ্তিৰ পথত যোৱাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হৈছে:
- বাণিজ্যিক উদ্দেশ্যত লোভী চিকাৰিৰ দ্বাৰা অবৈধ চিকাৰ।
- ৰাসায়নিক আৰু শিল্প প্ৰদূষণৰ ফলত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বাসস্থান বিনষ্ট।
- এছিড বৰষুণে অৰণ্যৰ ক্ষতি কৰা।
- বিদেশী প্ৰজাতি প্ৰৱেশৰ ফলত স্থানীয় প্ৰজাতিৰ প্ৰতিযোগিতা।
- কৃষি, নগৰায়ণ আৰু উন্নয়নৰ বাবে অৰণ্যৰ নিৰ্বিচাৰ বিনাশ।
- বন্যাঞ্চলে পাহাৰৰ পৰা কাঠ কটা আৰু বন পুৰোৱা।
প্ৰ-৬। ভাৰতত প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ প্ৰজাতিৰ সমৃদ্ধি কিহৰ বাবে?
উত্তৰঃ ভাৰতত প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ প্ৰজাতিৰ এনে সমৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ হৈছে:
- ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতি অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যময় — হিমালয়, সমতল, মালভূমি, মৰুভূমি, উপকূল, দ্বীপ — প্ৰতিটো ভিন্ন বাসস্থান প্ৰদান কৰে।
- জলবায়ুৰ বৈচিত্ৰ্য — ক্ৰান্তীয়ৰ পৰা উপ-আৰ্কটিক পৰ্যন্ত — বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ বাবে অনুকূল পৰিবেশ তৈয়াৰ কৰে।
- মাটিৰ বৈচিত্ৰ্যই বিভিন্ন উদ্ভিদ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
- মৌচুমী বৃষ্টিপাতে সমৃদ্ধ উদ্ভিদ জীৱন গঢ়ি তোলে।
- দীঘল সামুদ্ৰিক উপকূলে বৈচিত্ৰ্যময় সামুদ্ৰিক জীৱন আৰু পক্ষীৰ আবাস তৈয়াৰ কৰে।
অসমৰ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ – বিশেষ প্ৰসংগ
অসম ৰাজ্যখন ভাৰতৰ এক অতি সমৃদ্ধ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ কেন্দ্ৰ। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপকূলৱৰ্তী তৃণভূমি, ঘন অৰণ্য আৰু আৰ্দ্ৰভূমিৰ কাৰণে অসম বন্যপ্ৰাণীৰ আবাসৰ বাবে আদৰ্শ। অসমৰ মুখ্য ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অভয়াৰণ্যসমূহ হৈছে:
- কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: ইউনেস্ক’ বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান। বিশ্বৰ দুই-তৃতীয়াংশ এক শিঙীয়া গঁড়ৰ আবাসস্থল। বাঘ, হাতী, বনৰীয়া পানীৰ মহ, ভালুক আদি প্ৰাণীও আছে।
- মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: ইউনেস্ক’ বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান। সোণালী লংগুৰ, বাঘ, হাতী, হিস্পিদ হেৰ আদি বিৰল প্ৰজাতিৰ আবাসস্থল।
- ডিব্ৰু-চৈখোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: বনৰীয়া ঘোঁৰা আৰু গাহৰিৰ বাবে বিখ্যাত।
- নামেৰি ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: হাতী আৰু বাঘৰ আবাসস্থল।
নৱম শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে জানিব লাগে যে অসমৰ কাজিৰঙাৰ এক শিঙীয়া গঁড় কেৱল আমাৰ ৰাজ্যৰেই নহয়, সমগ্ৰ ভাৰতৰ পৰিবেশ সংৰক্ষণৰ এক সাফল্যৰ প্ৰতীক। বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মাত্ৰ ২০০ৰো কম সংখ্যালৈ নামি অহা গঁড়ৰ সংখ্যা আজি ২,৬০০ৰো বেছি হৈছে — এয়া একমাত্ৰ সম্ভৱ হৈছে সংৰক্ষণৰ প্ৰতি নিষ্ঠাৰ কাৰণে।