অধ্যায় ৪: জলবায়ু (সাৰাংশ)
জলবায়ু বুলিলে কোনো এটা বৃহৎ অঞ্চলৰ দীৰ্ঘ সময়ৰ (প্ৰায় ৩০ বছৰ) গড় বায়বীয় অৱস্থাকে বুজায়। আনহাতে বতৰ বুলিলে কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বায়বীয় অৱস্থাকে বুজায়। ভাৰতৰ জলবায়ু মৌচুমী প্ৰকৃতিৰ। ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা প্ৰধান উপাদানসমূহ হৈছে— অক্ষাংশ, উচ্চতা, বায়ুচাপ আৰু বতাহ, সমুদ্ৰৰ পৰা দূৰত্ব, সাগৰীয় স্ৰোত আৰু ভূ-উপশম। কৰ্কটক্রান্তি ৰেখাই ভাৰতক দুটা অংশত বিভক্ত কৰিছে — উত্তৰ ভাগ উপক্ৰান্তীয় আৰু দক্ষিণ ভাগ ক্ৰান্তীয় জলবায়ুৰ অন্তৰ্গত। হিমালয় পৰ্বতমালাই মধ্য এছিয়াৰ শীতল বতাহ ভাৰতলৈ প্ৰৱেশ কৰিব নিদিয়ে আৰু মৌচুমী বতাহক বৰষুণ দিবলৈ বাধ্য কৰে।
ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত মৌচুমী বতাহৰ ভূমিকা অপৰিসীম। মৌচুমী বতাহ হৈছে ঋতু পৰিবৰ্তনৰ লগে লগে বতাহৰ দিশ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত হোৱা ঘটনা। গ্রীষ্মকালত স্থলভাগ দ্রুতগতিত গৰম হৈ পৰে আৰু নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়, ফলত সমুদ্ৰৰ পৰা আৰ্দ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ ভাৰতৰ ফালে প্রবাহিত হয়। এই বতাহে দুটা শাখাত ভাৰতত প্রবেশ কৰে — আৰব সাগৰীয় শাখা আৰু বঙ্গোপসাগৰীয় শাখা। আৰব সাগৰীয় শাখাই কেৰালালৈ জুনৰ প্রথম সপ্তাহতে আগমন ঘটে আৰু পশ্চিম উপকূল, পশ্চিমঘাট আৰু মধ্য ভাৰতত প্রচুৰ বৰষুণ দিয়ে। বঙ্গোপসাগৰীয় শাখাই উত্তৰ-পূৱ ভাৰতত, বিশেষকৈ অসমত জুনৰ প্রথম সপ্তাহতে পৌঁছে। মৱচিনৰামত পৃথিৱীৰ সর্বাধিক বৰষুণ পৰে, কিন্তু ৰাজস্থানৰ জয়চলমীৰত মাত্র ৫০ চেন্টিমিটাৰতকৈ কম বৰষুণ হয়।
ভাৰতত মূলতঃ চাৰিটা ঋতু বিৰাজ কৰে — শীত ঋতু (ডিচেম্বৰ-ফেব্রুৱাৰী), গ্রীষ্ম ঋতু (মার্চ-মে’), দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী ঋতু (জুন-ছেপ্টেম্বৰ) আৰু প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমী ঋতু (অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ)। শীত ঋতুত উত্তৰ ভাৰতত দিন গৰম আৰু ৰাতি শীতল হয়। গ্রীষ্ম ঋতুত উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত তাপমাত্রা ৪৫°C-ৰো অধিক হয় আৰু ‘লু’ নামৰ গৰম-শুকান বতাহ বলে। প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমীৰ সময়ত বঙ্গোপসাগৰত ঘূৰ্ণিবাত সৃষ্টি হৈ পূর্ব উপকূললৈ আঘাত কৰে। মৌচুমী বতাহ ভাৰতৰ জনজীৱন, কৃষি, উৎসৱ আদি সকলো ক্ষেত্ৰত প্রভাৱ পেলায়। এই কাৰণেই মৌচুমী বতাহক ভাৰতৰ একতাৰ বান্ধোন বুলি কোৱা হয়।
Chapter 4: Climate (English Summary)
Climate refers to the average weather conditions of a large area over a long period of time (about 30 years), while weather is the condition of the atmosphere at a particular place and time. India has a monsoon type of climate, which is influenced by six major controls: latitude, altitude, pressure and wind systems, distance from the sea, ocean currents, and relief features. The Tropic of Cancer divides India into the subtropical northern zone and the tropical southern zone. The Himalayan mountain ranges prevent cold Central Asian winds from entering India and force the monsoon winds to release heavy rainfall over the subcontinent.
The monsoon is a seasonal reversal of winds that brings heavy rainfall during summer. In summer, the landmass heats up rapidly, creating a low-pressure area that draws in moist southwest monsoon winds from the sea. The monsoon enters India in two branches — the Arabian Sea branch (reaching Kerala by early June) and the Bay of Bengal branch (reaching Assam by the first week of June). Mawsynram in Meghalaya receives the world’s highest rainfall, while Jaisalmer in Rajasthan receives less than 50 cm annually. The Aravalli Hills run parallel to the Arabian Sea branch of the monsoon, providing minimal obstruction and thus leaving Rajasthan largely dry. India receives about 75% of its annual rainfall during the southwest monsoon season (June to September).
India experiences four distinct seasons: the cold weather season (December–February), the hot weather season (March–May), the southwest monsoon season (June–September), and the retreating monsoon season (October–November). During the cold season, temperatures in northern plains average 10–15°C, with days warm and nights cold. The hot season brings temperatures exceeding 45°C in Rajasthan and hot dry winds called “Loo” across the northwest. During the retreating monsoon, cyclonic storms form over the Bay of Bengal and strike the eastern coast, particularly Andhra Pradesh and Tamil Nadu. The monsoon acts as a unifying bond for India, influencing agriculture, culture, and the lives of millions of people across the subcontinent.
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক বৰষুণ পৰা স্থানটো কোনটো?
(ক) চেৰাপুঞ্জী (খ) মৱচিনৰাম (গ) শিলং (ঘ) গুৱাহাটী
উত্তৰঃ (খ) মৱচিনৰাম।
২। গ্রীষ্মকালত উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিত বলা গৰম-শুকান বতাহকে কি বোলে?
(ক) মৌচুমী বতাহ (খ) লু (গ) বাণিজ্য বতাহ (ঘ) পশ্চিমীয়া বতাহ
উত্তৰঃ (খ) লু।
৩। মৌচুমী বতাহ ভাৰতত সাধাৰণতে কেতিয়া আৰম্ভ হয়?
(ক) মে’ মাহৰ মাজভাগত (খ) জুনৰ প্রথম সপ্তাহত (গ) জুলাইৰ প্রথম সপ্তাহত (ঘ) এপ্রিলৰ শেষত
উত্তৰঃ (খ) জুনৰ প্রথম সপ্তাহত।
৪। শীত ঋতুত উত্তৰ ভাৰতৰ বৈশিষ্ট্য কোনটো?
(ক) দিন আৰু ৰাতি দুয়োটাই শীতল (খ) দিন গৰম আৰু ৰাতি ঠাণ্ডা (গ) দিন আৰু ৰাতি দুয়োটাই গৰম (ঘ) দিন ঠাণ্ডা আৰু ৰাতি গৰম
উত্তৰঃ (খ) দিন গৰম আৰু ৰাতি ঠাণ্ডা।
৫। ভাৰতৰ জলবায়ু কোন প্রকাৰৰ?
(ক) ভূমধ্যসাগৰীয় (খ) মেৰু (গ) মৌচুমী (ঘ) মৰু
উত্তৰঃ (গ) মৌচুমী।
৬। কোনখন ৰাজ্যত মৌচুমী বতাহ প্রথমে প্রৱেশ কৰে?
(ক) তামিলনাডু (খ) কেৰালা (গ) গোৱা (ঘ) অন্ধ্রপ্রদেশ
উত্তৰঃ (খ) কেৰালা।
৭। ভাৰতৰ বার্ষিক বৰষুণৰ প্ৰায় কিমান শতাংশ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমীৰ পৰা পোৱা যায়?
(ক) ৫০% (খ) ৬০% (গ) ৭৫% (ঘ) ৯০%
উত্তৰঃ (গ) ৭৫%।
৮। জেট প্রবাহ (Jet Stream) কোন উচ্চতাত প্রবাহিত হয়?
(ক) ৫,০০০ মিটাৰতকৈ অধিক (খ) ১২,০০০ মিটাৰতকৈ অধিক (গ) ২,০০০ মিটাৰতকৈ অধিক (ঘ) ৮,০০০ মিটাৰতকৈ অধিক
উত্তৰঃ (খ) ১২,০০০ মিটাৰতকৈ অধিক।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। জলবায়ু কি?
উত্তৰঃ কোনো এটা বৃহৎ অঞ্চলৰ দীৰ্ঘ সময়ৰ (প্ৰায় ৩০ বছৰ) গড় বায়বীয় অৱস্থাকে জলবায়ু বোলে।
২। বতৰ কি?
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বায়বীয় অৱস্থাকে বতৰ বোলে।
৩। মৌচুমী বতাহ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ঋতু পৰিবৰ্তনৰ লগে লগে বতাহৰ দিশ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত হোৱা ঘটনাকে মৌচুমী বতাহ বোলে। গ্রীষ্মকালত সমুদ্ৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ আৰু শীতকালত স্থলভাগৰ পৰা সমুদ্ৰলৈ বতাহ প্রবাহিত হয়।
৪। ‘লু’ কি?
উত্তৰঃ গ্রীষ্মকালত উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ সমভূমিত বলা গৰম, শুকান আৰু ধূলিময় বতাহকে ‘লু’ বোলে।
৫। পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক বৰষুণ পৰা স্থানটো কোনটো?
উত্তৰঃ মেঘালয় ৰাজ্যৰ মৱচিনৰাম (Mawsynram) স্থানটো পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক বৰষুণ পৰা স্থান।
৬। জয়চলমীৰত কিমান বৰষুণ হয়?
উত্তৰঃ ৰাজস্থানৰ জয়চলমীৰত বার্ষিক ৫০ চেন্টিমিটাৰতকৈও কম বৰষুণ হয়।
৭। ভাৰতত মৌচুমী বতাহ কেতিয়া আৰম্ভ হয় আৰু শেষ হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ জুনৰ প্রথম সপ্তাহত আৰম্ভ হয় আৰু ছেপ্টেম্বৰৰ মাজভাগলৈ বৰষুণ দি ক্রমে উত্তৰ-পশ্চিম দিশলৈ আঁতৰি যায়।
৮। ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মূল উপাদান দুটা কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মূল উপাদান দুটা হৈছে — (১) অক্ষাংশ আৰু (২) উচ্চতা।
৯। মৌচুমী বিৰতি (Monsoon Break) মানে কি?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ ঋতুত মৌচুমী বতাহৰ দিশ পৰিবৰ্তন হৈ কিছু দিনৰ বাবে বৰষুণ বন্ধ হৈ যোৱা অৱস্থাকে মৌচুমী বিৰতি বোলে। এনে সময়ত মাত্র কেইটামান দিনহে বৰষুণ হয়।
১০। কর্কটক্রান্তি ৰেখাই ভাৰতক কেনেদৰে প্রভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ কর্কটক্রান্তি ৰেখাই (২৩°৩০’ উত্তৰ অক্ষাংশ) ভাৰতক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে। ৰেখাৰ দক্ষিণত ক্ৰান্তীয় জলবায়ু আৰু উত্তৰত উপক্ৰান্তীয় জলবায়ু বিৰাজ কৰে।
১১। জেট প্রবাহ কি?
উত্তৰঃ ১২,০০০ মিটাৰতকৈ অধিক উচ্চতাত প্রবাহিত হোৱা পশ্চিমীয়া বতাহৰ এক সংকীর্ণ স্তৰকে জেট প্রবাহ বোলে। শীতকালত ই ঘণ্টাত প্রায় ১৮৪ কিলোমিটাৰ বেগত আৰু গ্রীষ্মকালত প্রায় ১১০ কিলোমিটাৰ বেগত প্রবাহিত হয়।
১২। ভাৰতৰ চাৰিটা ঋতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ চাৰিটা ঋতু হৈছে — (১) শীত ঋতু (ডিচেম্বৰ-ফেব্রুৱাৰী), (২) গ্রীষ্ম ঋতু (মার্চ-মে’), (৩) দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী ঋতু (জুন-ছেপ্টেম্বৰ), আৰু (৪) প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমী ঋতু (অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ)।
১৩। তামিলনাডুৱে শীতকালত কিয় বৰষুণ পায়?
উত্তৰঃ প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমী বতাহ বঙ্গোপসাগৰৰ ওপৰেদি প্রবাহিত হয় আৰু আর্দ্রতা গ্রহণ কৰি তামিলনাডুৰ কৰমণ্ডল উপকূলত অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ মাহত বৰষুণ দিয়ে।
১৪। দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমীৰ দুটা শাখাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমীৰ দুটা শাখা হৈছে — (১) আৰব সাগৰীয় শাখা আৰু (২) বঙ্গোপসাগৰীয় শাখা।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। বতৰ আৰু জলবায়ুৰ মাজত পার্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বতৰ আৰু জলবায়ুৰ মাজত পার্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল—
| বতৰ (Weather) | জলবায়ু (Climate) |
|---|---|
| কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বায়বীয় অৱস্থা। | কোনো বৃহৎ অঞ্চলৰ দীৰ্ঘ সময়ৰ (প্ৰায় ৩০ বছৰ) গড় বায়বীয় অৱস্থা। |
| বতৰ প্রতিদিনে সলনি হ’ব পাৰে। | জলবায়ু সাধাৰণতে স্থিৰ আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী। |
| বতৰ ক্ষুদ্ৰ অঞ্চলতে পার্থক্য হ’ব পাৰে। | জলবায়ু বৃহৎ অঞ্চলৰ বাবে প্রযোজ্য। |
| উদাহৰণ: আজি গুৱাহাটীত বৰষুণ হৈছে। | উদাহৰণ: অসমৰ জলবায়ু মৌচুমী প্রকৃতিৰ। |
২। ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উপাদানসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উপাদানসমূহ হৈছে—
- অক্ষাংশ: কর্কটক্রান্তি ৰেখাই ভাৰতক দুটা জলবায়ু অঞ্চলত বিভক্ত কৰিছে। দক্ষিণ ভাগ ক্ৰান্তীয় আৰু উত্তৰ ভাগ উপক্ৰান্তীয় জলবায়ুৰ অন্তৰ্গত।
- উচ্চতা: উচ্চতা বাঢ়িলে তাপমাত্রা হ্রাস পায়। হিমালয়ত তাপমাত্রা সমভূমিতকৈ বহু কম।
- বায়ুচাপ আৰু বতাহ: মৌচুমী বতাহ, পশ্চিমীয়া বতাহ আদিয়ে বৰষুণৰ পৰিমাণ আৰু তাপমাত্রা প্রভাৱিত কৰে।
- সমুদ্ৰৰ পৰা দূৰত্ব: সমুদ্ৰৰ কাষৰ অঞ্চলসমূহৰ জলবায়ু মৃদু। ভিতৰভাগৰ অঞ্চলত উষ্ণতাৰ প্রচণ্ড পৰিবৰ্তন হয়।
- সাগৰীয় স্ৰোত: উষ্ণ বা শীতল সাগৰীয় স্ৰোতে কাষৰীয়া উপকূলৰ তাপমাত্রা আৰু বৰষুণকে প্রভাৱিত কৰে।
- ভূ-উপশম: পর্বতমালাই বতাহৰ দিশ পৰিবৰ্তন কৰি এফালে অধিক আৰু আনফালে কম বৰষুণ দিয়ে।
৩। দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ আগমনৰ কাৰণ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ আগমনৰ কাৰণসমূহ হৈছে—
- গ্রীষ্মকালত ভাৰতৰ স্থলভাগ দ্রুতগতিত উত্তপ্ত হয় আৰু উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত গভীৰ নিম্নচাপ অঞ্চলৰ সৃষ্টি হয়।
- আন্তঃক্রান্তীয় অভিসৰণ মণ্ডল (ITCZ) গ্রীষ্মকালত উত্তৰলৈ সৰি আহি গঙ্গা সমভূমিৰ ওপৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
- মাদাগাস্কাৰৰ পূবে প্রায় ২০° দক্ষিণ অক্ষাংশত উচ্চচাপ অঞ্চল থাকে।
- তিব্বত মালভূমি গ্রীষ্মকালত প্রচণ্ডভাৱে উত্তপ্ত হয় আৰু উচ্চ বায়ুমণ্ডলত উচ্চচাপ সৃষ্টি হয়।
- জেট প্রবাহ গ্রীষ্মকালত হিমালয়ৰ উত্তৰলৈ সৰি যায় আৰু এই স্থানত ক্রান্তীয় পূবীয়া জেট প্রবাহৰ সৃষ্টি হয়।
- এই সকলো কাৰণত দক্ষিণ গোলার্দ্ধৰ দক্ষিণ-পূব বাণিজ্য বতাহ কর্কটক্রান্তি ৰেখা পাৰ হৈ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহলৈ পৰিণত হয়।
৪। মৌচুমী বতাহৰ দুটা শাখাৰ বর্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ ভাৰতত দুটা শাখাত প্রবেশ কৰে—
(ক) আৰব সাগৰীয় শাখা: এই শাখাই জুনৰ প্রথম সপ্তাহতে কেৰালাত আঘাত কৰে। পশ্চিমঘাট পর্বতমালাৰ বাধাত পশ্চিম উপকূলত প্রচুৰ বৰষুণ দিয়ে। পর্বতমালা অতিক্রম কৰি পূবফালে বর্ষাচ্ছায় অঞ্চল সৃষ্টি হয়। এই শাখাই গুজৰাট, মধ্যপ্রদেশ আৰু উত্তৰ ভাৰতলৈও বিস্তৃত হয়।
(খ) বঙ্গোপসাগৰীয় শাখা: এই শাখাই দ্রুতগতিত উত্তৰ-পূব দিশলৈ অগ্রসৰ হয় আৰু জুনৰ প্রথম সপ্তাহতে অসমত পৌঁছে। মেঘালয়ৰ খাছি পাহাৰত খুন্দা খাই মৱচিনৰামত পৃথিৱীৰ সর্বাধিক বৰষুণ দিয়ে। পূব ঘাট পার হৈ গাঙ্গেয় সমভূমিৰ মাজেৰে পশ্চিম দিশলৈ অগ্রসৰ হয়। দিল্লীলৈ জুনৰ ২৯ তাৰিখ নাগাদ পৌঁছে।
৫। প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমী ঋতুৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমী ঋতু (অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ)-ৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ—
- ছেপ্টেম্বৰৰ শেষৰ ফালে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ পৰা প্রত্যাহাৰ আৰম্ভ কৰে।
- অক্টোবৰৰ মাজভাগলৈ উত্তৰ ভাৰতৰ পৰা আৰু ডিচেম্বৰলৈ দক্ষিণ উপকূলৰ পৰা সম্পূৰ্ণ প্রত্যাহাৰ হয়।
- উত্তৰ-পূব দিশৰ পৰা শুকান বতাহ প্রবাহিত হয়, কিন্তু বঙ্গোপসাগৰৰ ওপৰেদি পাৰ হওঁতে আর্দ্রতা গ্রহণ কৰে।
- বঙ্গোপসাগৰত নিম্নচাপৰ সৃষ্টি হয় আৰু ঘূর্ণিবাত উৎপত্তি হয়। এই ঘূর্ণিবাতে অন্ধ্রপ্রদেশ আৰু তামিলনাডু উপকূলত আঘাত কৰে।
- তামিলনাডুৱে এই ঋতুত কৰমণ্ডল উপকূলত যথেষ্ট বৰষুণ পায়।
- অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ মাহত বায়ু অধিক আর্দ্র আৰু উষ্ণ থাকে — একে ‘অক্টোবৰ তাপ’ বোলে।
৬। বর্ষাচ্ছায় অঞ্চল কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পর্বতমালাৰ বাতাহ দিশৰ বিপৰীত দিশত থকা অঞ্চলত পর্বতমালাৰ বাধাৰ কাৰণে বৰষুণ বহু কম হয়। এনে অঞ্চলকে বর্ষাচ্ছায় অঞ্চল (Rain Shadow Region) বোলে। পশ্চিমঘাটৰ পূব দিশৰ ডেকান মালভূমি বর্ষাচ্ছায় অঞ্চলৰ ভিতৰত পৰে। সেইদৰে হিমালয়ৰ উত্তৰ দিশৰ তিব্বতত বৰষুণ অতি কম হয়।
৭। ভাৰতত বৰষুণ পূব-পশ্চিমে হ্রাস পায় কিয়?
উত্তৰঃ বঙ্গোপসাগৰীয় মৌচুমী শাখাই পূব ভাৰতৰ পৰা পশ্চিম দিশলৈ অগ্রসৰ হওঁতে ক্রমাৎ আর্দ্রতা হেৰুওৱায়। উত্তৰ-পূৱ ভাৰতৰ পার্বত্য অঞ্চলত প্রচুৰ বৰষুণ দিয়াৰ পিছত বতাহ গাঙ্গেয় সমভূমিৰ মাজেৰে পশ্চিমলৈ যাওঁতে আর্দ্রতা ক্রমে কমি আহে। পাঞ্জাবলৈ পৌঁছোঁতে বৰষুণ নগণ্য হৈ পৰে। এই কাৰণেই পশ্চিম দিশে বৰষুণ হ্রাস পায়।
৮। হিমালয় পর্বতমালাই জলবায়ুত কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ হিমালয় পর্বতমালাই ভাৰতৰ জলবায়ুত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে—
- হিমালয়ে মধ্য এছিয়াৰ শীতল আৰু শুকান বতাহ ভাৰতৰ উত্তৰ সমভূমিলৈ প্রবেশ কৰিব নিদিয়ে, ফলত শীতকালতো উত্তৰ সমভূমি মধ্য এছিয়াতকৈ উষ্ণ থাকে।
- দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহক হিমালয়ে বাধা দিয়ে আৰু ভাৰতীয় উপমহাদেশতে বৰষুণ দিবলৈ বাধ্য কৰে।
- হিমালয়ৰ তুষাৰগলিত পানীয়ে ভাৰতৰ প্রধান নদীসমূহ সৃষ্টি কৰি সমগ্র বছৰ পানী যোগান ধৰে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উপাদানসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জলবায়ু মৌচুমী প্রকৃতিৰ হ’লেও দেশখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলত জলবায়ুৰ যথেষ্ট পার্থক্য দেখা যায়। এই পার্থক্যৰ কাৰণ হৈছে নিম্নলিখিত উপাদানসমূহ—
(১) অক্ষাংশ: কর্কটক্রান্তি ৰেখাই (২৩°৩০’ উ. অ.) ভাৰতক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে। ৰেখাৰ দক্ষিণৰ উপদ্বীপীয় ভাৰত ক্ৰান্তীয় জলবায়ুৰ অন্তৰ্গত। উত্তৰ ভাগ উপক্ৰান্তীয় (নাতিশীতোষ্ণ) জলবায়ুৰ অন্তৰ্গত, য’ত উষ্ণতাৰ তাৰতম্য বেছি।
(২) উচ্চতা: সাধাৰণতে উচ্চতা ১০০০ মিটাৰ বাঢ়িলে তাপমাত্রা প্রায় ৬.৫°C হ্রাস পায়। হিমালয়ৰ উচ্চ অঞ্চলত আৰু মেঘালয়ৰ পার্বত্য অঞ্চলত সমভূমিতকৈ বহু কম তাপমাত্রা। শিলংত গ্রীষ্মকালত আৰামদায়ক তাপমাত্রা থাকে যিহেতু ই উচ্চতাত অৱস্থিত।
(৩) বায়ুচাপ আৰু বতাহ: গ্রীষ্মকালত উত্তৰ ভাৰতত নিম্নচাপৰ সৃষ্টি হয় আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ আকর্ষিত হয়। শীতকালত উত্তৰ ভাৰত উচ্চচাপত থাকে আৰু স্থলভাগৰ পৰা সমুদ্ৰলৈ বতাহ প্রবাহিত হয়। জেট প্রবাহে পশ্চিমীয়া ঘূর্ণিবাত আনে যিয়ে উত্তৰ ভাৰতত শীতকালীন বৰষুণ দিয়ে।
(৪) সমুদ্ৰৰ পৰা দূৰত্ব: সমুদ্ৰই জলবায়ু সমতা আনে। উপকূলীয় অঞ্চলসমূহ — মুম্বাই, চেন্নাই — সমভূমিৰ দৰে প্রচণ্ড গৰম বা ঠাণ্ডা নহয়। ভূ-আবদ্ধ অঞ্চল যেনে দিল্লী, জয়পুৰত তাপমাত্রাৰ চৰম তাৰতম্য হয়।
(৫) সাগৰীয় স্ৰোত: উষ্ণ সাগৰীয় স্ৰোতে কাষৰ উপকূলৰ তাপমাত্রা বৃদ্ধি কৰে আৰু বৰষুণ বঢ়ায়। শীতল সাগৰীয় স্ৰোতে তাপমাত্রা হ্রাস কৰে আৰু বৰষুণ কমায়।
(৬) ভূ-উপশম: পর্বতমালাই বতাহৰ দিশ পৰিবৰ্তন কৰে। পশ্চিমঘাটৰ পশ্চিম দিশত প্রচুৰ বৰষুণ হয় (৩০০ চে.মি.ৰো অধিক), কিন্তু পূব দিশত বর্ষাচ্ছায়ৰ সৃষ্টি হয়। হিমালয়ে মৌচুমী বতাহক দক্ষিণ এছিয়াতে আৱদ্ধ কৰি ৰাখে।
২। ভাৰতৰ চাৰিটা ঋতুৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত মূলতঃ চাৰিটা ঋতু দেখা যায়—
(১) শীত ঋতু (ডিচেম্বৰ-ফেব্রুৱাৰী):
- ডিচেম্বৰ আৰু জানুৱাৰী মাহ আটাইতকৈ শীতল।
- উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিত দিনৰ বেলা গৰম আৰু ৰাতি ঠাণ্ডা।
- উত্তৰ সমভূমিত গড় তাপমাত্রা ১০-১৫°C; চেন্নাইত প্রায় ২৪-২৫°C।
- উত্তৰ ভাৰতত ভূমধ্যসাগৰৰ পৰা অহা পশ্চিমীয়া ঘূর্ণিবাতৰ কাৰণে ‘মহাওয়াট’ বৰষুণ হয় যি ৰবি শস্যৰ বাবে উপকাৰী।
- হিমালয়ত তুষাৰপাত সাধাৰণ।
- উপকূলীয় অঞ্চলত তাপমাত্রা মৃদু।
(২) গ্রীষ্ম ঋতু (মার্চ-মে’):
- মার্চ মাহত দাক্ষিণাত্য মালভূমিত সর্বাধিক তাপমাত্রা পোৱা যায়।
- এপ্রিল-মেত উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিত সর্বাধিক তাপমাত্রা ৪৫°C-ৰো অধিক হয়।
- উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত ‘লু’ নামৰ গৰম, শুকান আৰু ধূলিময় বতাহ বয়।
- গোধূলিৰ সময়ত উত্তৰ-পশ্চিম অঞ্চলত ধূলিঝড় (Dust Storm) হয়।
- উত্তৰ ভাৰতত মাজে-মাজে বজ্রপাতসহ বৰষুণ হয়, যাক ‘নৰকালী’ বা আম-বৰষুণ বোলে।
- কেৰালা আৰু কর্ণাটকত ‘মাৰত্তেৰ বৰষুণ’ বা ‘আমৰ ফুলৰ বৰষুণ’ হয়।
(৩) দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী ঋতু (জুন-ছেপ্টেম্বৰ):
- জুনৰ প্রথম সপ্তাহতে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ কেৰালাত আগমন ঘটে।
- মাজ জুলাইলৈ মৌচুমী বতাহে সমগ্র ভাৰতকে আবৃত্ত কৰে।
- ভাৰতৰ বার্ষিক বৰষুণৰ প্রায় ৭৫ শতাংশ এই ঋতুতে পৰে।
- মৌচুমী বতাহ ১০০-১২০ দিন স্থায়ী হয়।
- মৌচুমী বতাহ স্থিৰ নহয়, এয়া স্পন্দনশীল প্রকৃতিৰ।
- মাজে-মাজে মৌচুমী বিৰতি (Monsoon Break) হয় য’ত কেইদিনৰ বাবে বৰষুণ বন্ধ থাকে।
- পশ্চিম উপকূল, উত্তৰ-পূৱ ভাৰত আৰু হিমালয়ৰ পাদদেশত অত্যধিক বৰষুণ হয়।
(৪) প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমী ঋতু (অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ):
- ছেপ্টেম্বৰৰ শেষত মৌচুমী বতাহ উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ পৰা প্রত্যাহাৰ আৰম্ভ কৰে।
- ডিচেম্বৰলৈ সমগ্র ভাৰতৰ পৰা মৌচুমী বতাহ আঁতৰে।
- উত্তৰ-পূব দিশৰ পৰা শুকান বতাহ বয়, কিন্তু বঙ্গোপসাগৰ পাৰ হৈ আর্দ্রতা গ্রহণ কৰে।
- বঙ্গোপসাগৰত ঘূর্ণিবাত উৎপত্তি হৈ পূর্ব উপকূলত আঘাত কৰে।
- অক্টোবৰ-নৱেম্বৰত বায়ু আর্দ্র থাকে বাবে এই সময়ক ‘অক্টোবৰ তাপ’ বোলে।
৩। মৌচুমীক ভাৰতৰ একতাৰ বান্ধোন বুলি কোৱা হয় কিয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত ভৌগোলিক বৈচিত্র্যৰ দেশ। বিভিন্ন অঞ্চলত তাপমাত্রা, বৰষুণ, ভাষা, সংস্কৃতিৰ পার্থক্য সত্ত্বেও মৌচুমী বতাহে গোটেই ভাৰতবাসীক একত্রিত কৰে। এই কাৰণেই মৌচুমীক ভাৰতৰ ‘একতাৰ বান্ধোন’ বুলি কোৱা হয়।
- কৃষিত প্রভাৱ: ভাৰতৰ কৃষি মৌচুমী বতাহৰ ওপৰত নির্ভৰশীল। সমগ্র দেশৰ কৃষকসকলে মৌচুমীৰ আগমনৰ অপেক্ষা কৰে। খৰিফ আৰু ৰবি শস্যৰ সময়সীমা মৌচুমী বতাহৰ ওপৰত নির্ভৰ কৰে।
- জনজীৱনত প্রভাৱ: মৌচুমীৰ আগমন সমগ্র ভাৰতত উৎসৱৰ আৱহ সৃষ্টি কৰে। মৌচুমীয়ে নদ-নদী, জলাভূমি আৰু ভূগর্ভস্থ জলৰ ভাণ্ডাৰ পুনৰাপূৰণ কৰে।
- উদ্ভিদ আৰু প্রাণীজগতত প্রভাৱ: ভাৰতৰ বন-জংঘল আৰু জীৱবৈচিত্র্য মৌচুমীৰ বৰষুণৰ ওপৰত নির্ভৰশীল।
- সাংস্কৃতিক প্রভাৱ: ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মৌচুমীক কেন্দ্র কৰি উৎসৱ, গান, কবিতা পালন কৰা হয়। কবি আৰু লোকশিল্পীসকলে মৌচুমীকে তেওঁলোকৰ সৃষ্টিকর্মৰ প্রধান বিষয়বস্তু কৰিছে।
- পানী যোগান: মৌচুমীৰ বৰষুণে পুখুৰি, হ্রদ আৰু নদ-নদীত পানী ভর্তি কৰে, যিয়ে সমগ্র বছৰ মানুহৰ পানীৰ চাহিদা পূৰণ কৰে।
গতিকে দেখা যায় যে কৃষি, উদ্যোগ, পৰিবহণ, সংস্কৃতি সকলো ক্ষেত্রতে মৌচুমী বতাহৰ একে প্রভাৱ সমগ্র ভাৰতক একসূত্রত গাঁঠি ৰাখে। সেয়ে মৌচুমী বতাহক ভাৰতৰ ‘একতাৰ বান্ধোন’ বুলি গণ্য কৰা হয়।
৪। মৱচিনৰামত পৃথিৱীৰ সর্বাধিক বৰষুণ কিয় হয়? আনহাতে জয়চলমীৰত কিয় কম বৰষুণ হয়?
উত্তৰঃ মৱচিনৰামত সর্বাধিক বৰষুণৰ কাৰণ: মেঘালয়ৰ খাছি পাহাৰত অৱস্থিত মৱচিনৰামত পৃথিৱীৰ সর্বাধিক বৰষুণ হোৱাৰ কাৰণ—
- বঙ্গোপসাগৰীয় মৌচুমী শাখাই উত্তৰ-পূব দিশলৈ অগ্রসৰ হৈ বাংলাদেশ পাৰ হৈ খাছি পাহাৰত খুন্দা খায়।
- পাহাৰত বাধা পাই মৌচুমী বতাহ দ্রুত ওপৰলৈ উঠে আৰু প্রচণ্ড বৰষুণ দিয়ে (শৈলোৎপাদিত বৰষুণ)।
- খাছি পাহাৰ দক্ষিণ দিশত খোলা থকা বাবে সমুদ্ৰৰ পৰা সৰাসৰি আহা আর্দ্র বতাহ পাহাৰত বাধাপ্রাপ্ত হয়।
- বার্ষিক গড় বৰষুণ প্রায় ১১,৮৭২ মিলিমিটাৰ।
জয়চলমীৰত কম বৰষুণৰ কাৰণ:
- জয়চলমীৰ ৰাজস্থানৰ থৰ মৰুভূমিত অৱস্থিত।
- আৰাৱলী পাহাৰশ্রেণী মৌচুমী বতাহৰ সমান্তৰালভাৱে প্রসাৰিত, ফলত বতাহ বাধাপ্রাপ্ত নহয় আৰু বৰষুণ নিদিয়াকৈ পাৰ হৈ যায়।
- আৰব সাগৰীয় মৌচুমী শাখাই গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানত বৰষুণ দিয়াৰ পিছত আর্দ্রতাহীন হৈ পৰে।
- সমুদ্ৰৰ পৰা অধিক দূৰত্বত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবেও বৰষুণ কম হয়।
- বার্ষিক গড় বৰষুণ ৫০ চেন্টিমিটাৰতকৈও কম।
৫। ভাৰতৰ বৰষুণৰ বিতৰণ বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত বৰষুণৰ বিতৰণ অতি অসম। তলৰ তালিকাত বিভিন্ন অঞ্চলৰ বৰষুণৰ পৰিমাণ দেখুওৱা হৈছে—
| অঞ্চল | বার্ষিক বৰষুণ | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| অতি অধিক বৰষুণৰ অঞ্চল | ৩০০ চে.মি.ৰো অধিক | মেঘালয়, পশ্চিম উপকূল, উত্তৰ-পূৱ ভাৰত |
| অধিক বৰষুণৰ অঞ্চল | ১০০-৩০০ চে.মি. | পশ্চিমবঙ্গ, অসম, কেৰালা, মহাৰাষ্ট্র উপকূল |
| মধ্যমীয়া বৰষুণৰ অঞ্চল | ৬০-১০০ চে.মি. | গাঙ্গেয় সমভূমি, ডেকান মালভূমিৰ কিছু অংশ |
| কম বৰষুণৰ অঞ্চল | ৬০ চে.মি.তকৈ কম | পশ্চিম ৰাজস্থান, লাদাখ, গুজৰাটৰ কিছু অংশ |
- পশ্চিম উপকূল আৰু উত্তৰ-পূৱ ভাৰতত অতি অধিক বৰষুণ হয়।
- পশ্চিম দিশলৈ যাওঁতে গাঙ্গেয় সমভূমিত বৰষুণ ক্রমে হ্রাস পায়।
- পশ্চিমঘাটৰ বর্ষাচ্ছায় অঞ্চল ডেকান মালভূমিত কম বৰষুণ হয়।
- ৰাজস্থান আৰু লাদাখত অতি কম বৰষুণ হয়।
- তামিলনাডু উপকূলে প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমীৰ পৰা শীতকালীন বৰষুণ পায়।
৬। ভাৰতত খৰাং-প্রৱণ অঞ্চলসমূহ কোনবোৰ আৰু কিয় খৰাং হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ খৰাং-প্রৱণ অঞ্চলসমূহ হৈছে ৰাজস্থান, গুজৰাট আৰু পশ্চিমঘাটৰ বর্ষাচ্ছায় অঞ্চল। এই অঞ্চলসমূহত খৰাং হোৱাৰ কাৰণ—
- কম বৰষুণ পৰা অঞ্চলত বৰষুণৰ পৰিবর্তনশীলতা অধিক।
- এটা বছৰ যদি বৰষুণৰ পৰিমাণ স্বাভাৱিকতকৈ কম হয়, তেতিয়া খৰাং হয়।
- ৰাজস্থানত আৰাৱলী পাহাৰ মৌচুমীৰ সমান্তৰাল হোৱাৰ বাবে বৰষুণ নহয়।
- পশ্চিমঘাটৰ বর্ষাচ্ছায় অঞ্চলত পর্বতমালাৰ বাধাৰ কাৰণে বৰষুণ কম হয়।
বন্যাপ্রৱণ অঞ্চলসমূহ হৈছে মেঘালয়, অসম আৰু উত্তৰ-পূৱ ভাৰতৰ পার্বত্য অঞ্চল, যত অতি বেছি বৰষুণ হয়।
তালিকাভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
ভাৰতৰ চাৰিটা ঋতুৰ তুলনামূলক তালিকা
| ঋতু | সময়কাল | তাপমাত্রা | বৰষুণ | বিশেষ বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|---|---|
| শীত ঋতু | ডিচেম্বৰ-ফেব্রুৱাৰী | উত্তৰত ১০-১৫°C, দক্ষিণত ২৪-২৫°C | উত্তৰ-পশ্চিমত পশ্চিমীয়া ঘূর্ণিবাতৰ বৰষুণ | দিন গৰম, ৰাতি ঠাণ্ডা; হিমালয়ত তুষাৰপাত |
| গ্রীষ্ম ঋতু | মার্চ-মে’ | ৪৫°C-ৰো অধিক (উত্তৰ-পশ্চিমত) | প্রাক্-মৌচুমী বৰষুণ (বজ্রপাত) | ‘লু’ বতাহ; ধূলিঝড়; আমৰ বৰষুণ |
| দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী | জুন-ছেপ্টেম্বৰ | হ্রাস পায় | বার্ষিক মুঠৰ ৭৫% (অতি বেছি) | মৌচুমী বিৰতি; স্পন্দনশীল বৰষুণ |
| প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমী | অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ | ক্রমে হ্রাস | পূর্ব উপকূলত ঘূর্ণিবাতৰ বৰষুণ | ‘অক্টোবৰ তাপ’; কৰমণ্ডলত বৰষুণ |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ITCZ বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ ITCZ মানে আন্তঃক্রান্তীয় অভিসৰণ মণ্ডল (Inter Tropical Convergence Zone)। এই মণ্ডলত বিষুৱ ৰেখাৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণৰ বাণিজ্য বতাহ মিলিত হয়। গ্রীষ্মকালত এই মণ্ডল উত্তৰলৈ সৰে আৰু গঙ্গা সমভূমিৰ ওপৰলৈ আহে। ফলত এখনি নিম্নচাপ সৃষ্টি হয় যিয়ে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমীক আকর্ষণ কৰে।
২। এল নিনো (El Niño) কি? ই ভাৰতৰ মৌচুমীত কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ এল নিনো হৈছে প্রশান্ত মহাসাগৰৰ পূব উপকূলত মাজে-মাজে উষ্ণ সাগৰীয় স্ৰোতৰ আগমন। এই স্ৰোতৰ ফলত ভাৰতীয় মহাসাগৰৰ বায়ুচাপৰ তাৰতম্য ঘটে। এল নিনো আহিলে ভাৰতত মৌচুমী বৰষুণ কম হয় বা বিলম্বিত হয়, ফলত খৰাংৰ আশংকা বাঢ়ে। বিপৰীতে এল নিনোৰ বিপৰীত ঘটনা (লা নিনা) ঘটিলে মৌচুমীৰ বৰষুণ বাঢ়ে।
৩। পশ্চিমীয়া ঘূর্ণিবাত কি? ই ভাৰতৰ জলবায়ুত কি প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ ভূমধ্যসাগৰ আৰু আটলান্টিক মহাসাগৰৰ পৰা পশ্চিমীয়া বতাহৰ সৈতে অহা নিম্নচাপীয় ঘূর্ণিবাতকে পশ্চিমীয়া ঘূর্ণিবাত বোলে। শীতকালত এই ঘূর্ণিবাত পশ্চিম হিমালয়ৰ মাজেৰে পূব দিশলৈ অগ্রসৰ হয় আৰু উত্তৰ ভাৰতত তুষাৰপাত আৰু বৰষুণ দিয়ে। এই বৰষুণকে ‘মহাওয়াট’ বোলে আৰু ই ৰবি শস্য, বিশেষকৈ গোম আৰু বাৰ্লিৰ বাবে অতি উপকাৰী।
৪। উপকূলীয় আৰু ভূ-আবদ্ধ জলবায়ুৰ পার্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ উপকূলীয় আৰু ভূ-আবদ্ধ জলবায়ুৰ পার্থক্যসমূহ—
| উপকূলীয় জলবায়ু | ভূ-আবদ্ধ জলবায়ু |
|---|---|
| তাপমাত্রাৰ তাৰতম্য কম। | তাপমাত্রাৰ তাৰতম্য বেছি। |
| গ্রীষ্মকালত বেছি গৰম নহয় আৰু শীতকালত বেছি ঠাণ্ডা নহয়। | গ্রীষ্মকালত অত্যধিক গৰম আৰু শীতকালত অত্যধিক ঠাণ্ডা। |
| আর্দ্রতা সর্বদা অধিক। | আর্দ্রতা কম, বায়ু শুকান। |
| উদাহৰণ: মুম্বাই, চেন্নাই। | উদাহৰণ: দিল্লী, কানপুৰ, জয়চলমীৰ। |
৫। মৌচুমী বতাহৰ আশীর্বাদ আৰু অভিশাপ — দুয়োটা দিশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মৌচুমী বতাহ ভাৰতৰ বাবে একাধাৰে আশীর্বাদ আৰু অভিশাপ—
আশীর্বাদৰ দিশ:
- ভাৰতৰ বার্ষিক বৰষুণৰ প্রায় ৭৫% মৌচুমীৰ পৰা পোৱা যায়।
- কৃষি উৎপাদনৰ বাবে প্রয়োজনীয় পানী যোগান দিয়ে।
- নদ-নদী, জলাধাৰ আৰু ভূগর্ভস্থ জলৰ ভাণ্ডাৰ পুনৰাপূৰণ কৰে।
- বনাঞ্চল আৰু জীৱবৈচিত্র্য সংৰক্ষণ কৰে।
- জলবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে পানী যোগান দিয়ে।
অভিশাপৰ দিশ:
- অনিয়মীয়া বৰষুণৰ ফলত খৰাং বা বন্যা হ’ব পাৰে।
- মৌচুমী বিৰতিত শস্য নষ্ট হ’ব পাৰে।
- অতিৰিক্ত বৰষুণে বন্যা, ভূমিস্খলন, সম্পত্তিৰ ক্ষতি কৰে।
- কম বৰষুণৰ বছৰত খৰাং, শস্যহানি আৰু অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সৃষ্টি হয়।
- ঘূর্ণিবাতে উপকূলীয় অঞ্চলত ব্যাপক ক্ষতি কৰে।
মানচিত্ৰভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ মানচিত্ৰত মৌচুমী বতাহৰ প্রৱেশ পথ চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মানচিত্ৰত মৌচুমী বতাহৰ প্রৱেশ পথ:
- আৰব সাগৰীয় শাখা: আৰব সাগৰৰ পৰা কেৰালা উপকূলত প্রবেশ কৰি পশ্চিম উপকূল, পশ্চিমঘাট, মধ্যপ্রদেশ হৈ উত্তৰ ভাৰতলৈ অগ্রসৰ হয়।
- বঙ্গোপসাগৰীয় শাখা: বঙ্গোপসাগৰৰ পৰা বাংলাদেশ আৰু মিয়ানমাৰৰ মাজেৰে অসম আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতত প্রবেশ কৰে। তাৰ পিছত গাঙ্গেয় সমভূমিৰ মাজেৰে পশ্চিমলৈ অগ্রসৰ হয়।
২। ভাৰতৰ মানচিত্ৰত অধিক বৰষুণ আৰু কম বৰষুণৰ অঞ্চল চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰঃ
- অধিক বৰষুণৰ অঞ্চল: পশ্চিম উপকূল (কেৰালা, গোৱা, কর্ণাটক, মহাৰাষ্ট্র উপকূল), মেঘালয়, অসম, উত্তৰ-পূৱ ভাৰত, হিমালয়ৰ পাদদেশ।
- কম বৰষুণৰ অঞ্চল: ৰাজস্থানৰ থৰ মৰুভূমি, লাদাখ, ডেকান মালভূমিৰ বৰ্ষাচ্ছায় অঞ্চল, গুজৰাটৰ কিছু অংশ।
মনত ৰখাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
- জলবায়ু = ৩০ বছৰৰ গড় বায়বীয় অৱস্থা।
- ভাৰতৰ জলবায়ু = মৌচুমী প্রকৃতিৰ।
- মৌচুমী বতাহৰ কাৰণ = তাপীয় পার্থক্য, ITCZ, জেট প্রবাহ।
- মৌচুমী প্রবেশ = জুনৰ প্রথম সপ্তাহতে কেৰালাত।
- মৌচুমী প্রত্যাহাৰ = ছেপ্টেম্বৰত উত্তৰ-পশ্চিমৰ পৰা আৰম্ভ।
- সর্বাধিক বৰষুণ = মৱচিনৰাম (মেঘালয়), বার্ষিক প্রায় ১১,৮৭২ মি.মি.।
- কম বৰষুণ = জয়চলমীৰ (ৰাজস্থান), বার্ষিক ৫০ চে.মি.তকৈ কম।
- ‘লু’ = গ্রীষ্মকালীন গৰম-শুকান বতাহ (উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰত)।
- ভাৰতৰ বার্ষিক বৰষুণৰ ৭৫% = দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমীৰ পৰা।
- মৌচুমী স্থায়িত্ব = ১০০-১২০ দিন।
- অক্টোবৰ তাপ = প্রত্যাবৰ্তনকাৰী মৌচুমীৰ সময়ত আর্দ্র উষ্ণতা।
- মহাওয়াট = শীতকালীন পশ্চিমীয়া ঘূর্ণিবাতৰ বৰষুণ।