অধ্যায় ৩: অপৱাহ (সাৰাংশ)

অপৱাহ (Drainage) বুলিলে কোনো এটা অঞ্চলৰ নদী ব্যৱস্থাকে বুজায়। কোনো এটা নদী ব্যৱস্থাই যি অঞ্চলৰ পানী নিষ্কাশন কৰে, তাক অপৱাহ অৱববাহিকা বা নদী অৱবাহিকা বোলে। যিকোনো উচ্চ ভূমি বা পাহাৰ যিয়ে দুটা অপৱাহ অৱবাহিকাক পৃথক কৰে, তাক জলবিভাজিকা বোলে। ভাৰতৰ নদী ব্যৱস্থাক মূলতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়— হিমালয়ৰ নদী আৰু উপদ্বীপীয় নদী। হিমালয়ৰ নদীসমূহ বাৰমাহীয়া, কাৰণ এইবোৰ বৰফগলা পানী আৰু বৰষুণ দুয়োটা উৎসৰ পৰা পানী লাভ কৰে। অন্যহাতে, উপদ্বীপীয় নদীসমূহ মূলতঃ বৰষুণ-নিৰ্ভৰশীল হোৱাৰ বাবে বহু নদী শুষ্ক ঋতুত শুকাই যায়।

ভাৰতৰ তিনিটা প্ৰধান হিমালয়ৰ নদী ব্যৱস্থা হৈছে— সিন্ধু নদী ব্যৱস্থা, গংগা নদী ব্যৱস্থা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী ব্যৱস্থা। সিন্ধু নদী তিব্বতৰ মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ ওচৰত উৎপত্তি হৈ পাকিস্তানত আৰৱ সাগৰত পৰে। গংগা নদী গংগোত্ৰী হিমবাহৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা ভাগীৰথী আৰু অলকানন্দাৰ মিলনত দেৱপ্ৰয়াগত সৃষ্টি হয় আৰু বাংলাদেশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সৈতে মিলি বঙ্গোপসাগৰত পৰে। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী তিব্বতত ছাংপো নামেৰে পৰিচিত আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মাজেৰে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে। ব্ৰহ্মপুত্ৰই অসমত বিশাল বালিচৰ আৰু নদী দ্বীপ সৃষ্টি কৰে। মাজুলী পৃথিৱীৰ বৃহত্তম নদী দ্বীপসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।

উপদ্বীপীয় নদীসমূহৰ ভিতৰত মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা আৰু কাবেৰী পূবমুখী হৈ বঙ্গোপসাগৰত পৰে আৰু মুখদেশত বৃহৎ বদ্বীপ গঠন কৰে। নৰ্মদা আৰু তাপী পশ্চিমমুখী হৈ আৰৱ সাগৰত পৰে আৰু মোহনাত এষ্টুয়েৰী গঠন কৰে। ভাৰতত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ হ্ৰদ আছে— হিমালয়ৰ মিঠাপানীৰ হ্ৰদ যেনে উলাৰ, ডাল; উপকূলীয় লেগুন যেনে চিলিকা; লৱণাক্ত হ্ৰদ যেনে সাম্ভৰ। নদী প্ৰদূষণ এক গুৰুতৰ সমস্যা হৈ পৰিছে আৰু চৰকাৰে নদী পৰিষ্কাৰৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় নদী সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰিছে।

Chapter 3: Drainage (English Summary)

Drainage refers to the river system of a particular area. The area drained by a single river system is called a drainage basin or river basin. Any elevated area such as a mountain or upland that separates two adjacent drainage basins is called a water divide or watershed. The rivers of India are broadly classified into two categories based on their origin and nature — the Himalayan rivers and the Peninsular rivers. Himalayan rivers are perennial, meaning they flow throughout the year as they are fed by both snowmelt and rainfall. Peninsular rivers, however, are mostly seasonal and depend mainly on rainfall, causing many of them to dry up during the dry season.

The three major Himalayan river systems are the Indus, the Ganga, and the Brahmaputra. The Indus originates near Lake Mansarovar in Tibet and drains into the Arabian Sea through Pakistan. The Ganga is formed by the confluence of the Bhagirathi (fed by Gangotri Glacier) and the Alaknanda at Devprayag and eventually meets the Brahmaputra in Bangladesh before draining into the Bay of Bengal. The Brahmaputra, known as the Tsangpo in Tibet, enters India through Arunachal Pradesh and flows through Assam, where it creates extensive sandbars and river islands. Majuli in Assam is one of the world’s largest river islands. Among the major peninsular rivers, the Mahanadi, Godavari, Krishna, and Kaveri flow eastward and form large deltas at their mouths, while the Narmada and Tapi flow westward through rift valleys and form estuaries.

India has many significant lakes including the freshwater Himalayan lakes such as Wular and Dal in Jammu and Kashmir, the coastal lagoon Chilika in Odisha (largest lake in India), and the saltwater lake Sambhar in Rajasthan. Lakes serve many important functions — they regulate river water flow, prevent flooding, support hydroelectric power, maintain aquatic ecosystems, and promote tourism. River pollution caused by domestic, industrial, and agricultural waste has become a major environmental concern. The Government of India has launched the National River Conservation Plan (NRCP) to tackle pollution in major rivers. Rivers are the lifeline of India’s agriculture, providing water for irrigation, supporting navigation, and generating hydroelectric power, making them vital for the country’s economy.

---

বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)

১। তলৰ কোনটো অপৱাহৰ আৰ্হি গছৰ ডাল-পাতৰ দৰে দেখা যায়?

(ক) জালিকাকৃতি (খ) বৃক্ষাকৃতি বা ডেণ্ড্ৰিটিক (গ) বিকিৰণ (ঘ) আয়তাকৃতি

উত্তৰঃ (খ) বৃক্ষাকৃতি বা ডেণ্ড্ৰিটিক।

২। উলাৰ হ্ৰদ ক’ত অৱস্থিত?

(ক) উত্তৰাখণ্ড (খ) হিমাচল প্ৰদেশ (গ) জম্মু আৰু কাশ্মীৰ (ঘ) সিকিম

উত্তৰঃ (গ) জম্মু আৰু কাশ্মীৰ।

৩। নৰ্মদা নদীৰ উৎসস্থল কোনটো?

(ক) মুলতাই (খ) বেতুল (গ) অমৰকণ্টক (ঘ) ব্ৰহ্মগিৰি

উত্তৰঃ (গ) অমৰকণ্টক।

৪। তলৰ কোনটো লৱণাক্ত পানীৰ হ্ৰদ?

(ক) সাম্ভৰ (খ) উলাৰ (গ) ডাল (ঘ) চিলিকা

উত্তৰঃ (ক) সাম্ভৰ।

৫। উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী কোনটো?

(ক) কৃষ্ণা (খ) মহানদী (গ) গোদাবৰী (ঘ) কাবেৰী

উত্তৰঃ (গ) গোদাবৰী।

৬। কোনটো নদী ফাটল উপত্যকাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হয়?

(ক) নৰ্মদা (খ) গোদাবৰী (গ) কৃষ্ণা (ঘ) মহানদী

উত্তৰঃ (ক) নৰ্মদা।

৭। গংগাৰ দুটা মূল উপনদী ক’ত মিলিত হয়?

(ক) ৰিষিকেশ (খ) হৰিদ্বাৰ (গ) দেৱপ্ৰয়াগ (ঘ) এলাহাবাদ

উত্তৰঃ (গ) দেৱপ্ৰয়াগ।

৮। তিব্বতত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীক কি নামে জনা যায়?

(ক) দিহাং (খ) ছাংপো (গ) লোহিত (ঘ) দিবাং

উত্তৰঃ (খ) ছাংপো।

৯। ভাৰতৰ বৃহত্তম অপৱাহ অৱবাহিকা কোনটো?

(ক) সিন্ধু (খ) ব্ৰহ্মপুত্ৰ (গ) গংগা (ঘ) গোদাবৰী

উত্তৰঃ (গ) গংগা।

১০। চিলিকা হ্ৰদ ক’ত অৱস্থিত?

(ক) অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ (খ) ওড়িশা (গ) কেৰেলা (ঘ) তামিলনাডু

উত্তৰঃ (খ) ওড়িশা।

---

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। অপৱাহ মানে কি?

উত্তৰঃ অপৱাহ বুলিলে কোনো এটা অঞ্চলৰ নদী ব্যৱস্থাকে বুজায়। চৰাপাহী আৰু ক্ষুদ্ৰ উপনদীসমূহ একগোট হৈ এটি মূল নদী গঠন কৰে আৰু সেই নদী সমুদ্ৰ বা হ্ৰদত পৰে।

২। অপৱাহ অৱবাহিকা কাক বোলে?

উত্তৰঃ কোনো এটা নদী ব্যৱস্থাই যি বিশেষ অঞ্চলৰ পানী নিষ্কাশন কৰে, সেই অঞ্চলটোকে অপৱাহ অৱবাহিকা বা নদী অৱবাহিকা বোলে।

৩। জলবিভাজিকা কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিকোনো উচ্চ ভূমি, পাহাৰ বা মালভূমি যিয়ে দুটা পাৰ্শ্ববৰ্তী অপৱাহ অৱবাহিকাক পৃথক কৰে, তাকে জলবিভাজিকা বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, অম্বালা চহৰখন সিন্ধু আৰু গংগা নদী ব্যৱস্থাৰ মাজৰ জলবিভাজিকাত অৱস্থিত।

৪। গংগাৰ দুটা মূল উপনদীৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ গংগাৰ দুটা মূল উপনদী হৈছে ভাগীৰথী আৰু অলকানন্দা। এই দুটা নদী উত্তৰাখণ্ডৰ দেৱপ্ৰয়াগত মিলিত হয় আৰু গংগা গঠন কৰে।

৫। তিব্বতত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীক কি নামে জনা যায়?

উত্তৰঃ তিব্বতত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীক ছাংপো নামে জনা যায়।

৬। উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী কোনটো?

উত্তৰঃ উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী হৈছে গোদাবৰী। ই মহাৰাষ্ট্ৰৰ নাছিক জিলাত পশ্চিমঘাট পাহাৰৰ ঢালত উৎপত্তি হয় আৰু বঙ্গোপসাগৰত পৰে।

৭। কোন দুখন নদী ফাটল উপত্যকাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হয়?

উত্তৰঃ নৰ্মদা আৰু তাপী — এই দুখন উপদ্বীপীয় নদী ফাটল উপত্যকাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হয় আৰু আৰৱ সাগৰত পৰে।

৮। সিন্ধু নদী ক’ত উৎপত্তি হয়?

উত্তৰঃ সিন্ধু নদী তিব্বতত মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ ওচৰত উৎপত্তি হয়।

৯। ডেণ্ড্ৰিটিক অপৱাহ আৰ্হি কাক বোলে?

উত্তৰঃ যেতিয়া নদী আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহৰ আৰ্হি গছৰ ডাল-পাতৰ দৰে হয়, তাক ডেণ্ড্ৰিটিক অপৱাহ আৰ্হি বোলে। এই আৰ্হি সাধাৰণতে সমান ঢাল থকা সমতলভূমিত গঠিত হয়।

১০। উলাৰ হ্ৰদ ক’ত আছে আৰু ই কেনেকৈ গঠিত হৈছে?

উত্তৰঃ উলাৰ হ্ৰদ জম্মু আৰু কাশ্মীৰত অৱস্থিত। ই ভূ-কম্পীয় কাৰ্যকলাপৰ ফলত গঠিত মিঠাপানীৰ হ্ৰদ। এই হ্ৰদ ভাৰতৰ বৃহত্তম মিঠাপানীৰ হ্ৰদ।

১১। চিলিকা হ্ৰদ কি ধৰণৰ হ্ৰদ?

উত্তৰঃ চিলিকা হ্ৰদ ভাৰতৰ ওড়িশা ৰাজ্যত অৱস্থিত। ই এটি লেগুন হ্ৰদ যাৰ লোণা পানী আছে। এয়া ভাৰতৰ বৃহত্তম হ্ৰদ।

১২। গোদাবৰীক ‘দক্ষিণ গংগা’ কিয় বোলে?

উত্তৰঃ গোদাবৰীক ‘দক্ষিণ গংগা’ বোলা হয় কাৰণ এই নদীখনৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু অৱবাহিকাৰ বিস্তাৰ গংগাৰ দৰেই বৃহৎ। ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১,৫০০ কিলোমিটাৰ আৰু ই উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ দীৰ্ঘতম নদী।

১৩। সাম্ভৰ হ্ৰদ ক’ত অৱস্থিত?

উত্তৰঃ সাম্ভৰ হ্ৰদ ৰাজস্থানত অৱস্থিত। এয়া ভাৰতৰ বৃহত্তম লৱণাক্ত পানীৰ হ্ৰদ। এই হ্ৰদৰ পৰা প্ৰচুৰ পৰিমাণে নিমখ উৎপাদন কৰা হয়।

১৪। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীয়ে অসমত কি বিশেষ ভূৰূপ গঠন কৰে?

উত্তৰঃ ব্ৰহ্মপুত্ৰই অসমত বিশাল বালিচৰ, নদী দ্বীপ (যেনে মাজুলী) আৰু বিনুনীকৃত নদী প্ৰণালী (braided channel) গঠন কৰে। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ তলিত প্ৰচুৰ পলস জমা হোৱাৰ ফলত নদীৰ তলি উচ্চ হয় আৰু বাৰিষা বানপানী হয়।

১৫। ৰাষ্ট্ৰীয় নদী সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা কি?

উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় নদী সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা (National River Conservation Plan — NRCP) হৈছে ভাৰত চৰকাৰে নদীৰ পানী প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা এটি পৰিকল্পনা। এই পৰিকল্পনাৰ অধীনত গংগা, যমুনা, গোমতী আদি নদীৰ পানী পৰিষ্কাৰ কৰা কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা হৈছে।

---

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

১। জলবিভাজিকা মানে কি? উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ যিকোনো উচ্চ ভূমি, পাহাৰ বা মালভূমি যিয়ে দুটা পাৰ্শ্ববৰ্তী অপৱাহ অৱবাহিকাক পৃথক কৰে, তাকে জলবিভাজিকা বোলে। সাধাৰণতে যিখিনি বৃষ্টিপানী এই উচ্চভূমিৰ এটা দিশত পৰে সেয়া এটা নদীৰ অৱবাহিকাত যোগ দিয়ে আৰু আনটো দিশত পৰা পানী আনটো নদীৰ অৱবাহিকাত যোগ দিয়ে।

উদাহৰণ: অম্বালা চহৰখন সিন্ধু নদী ব্যৱস্থা আৰু গংগা নদী ব্যৱস্থাৰ মাজৰ জলবিভাজিকাত অৱস্থিত। পশ্চিমঘাট পাহাৰ উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ পশ্চিম আৰু পূব দিশলৈ প্ৰবাহিত হোৱা নদীসমূহৰ মাজৰ জলবিভাজিকা।

২। ভাৰতৰ বৃহত্তম নদী অৱবাহিকা কোনটো? চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ গংগা নদীৰ অৱবাহিকা ভাৰতৰ বৃহত্তম নদী অৱবাহিকা। গংগা অৱবাহিকাই উত্তৰ ভাৰতৰ বিশাল অঞ্চল আৱৰি আছে। গংগোত্ৰী হিমবাহৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা এই নদীখন উত্তৰাখণ্ড, উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, আৰু পশ্চিমবংগৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হৈ বাংলাদেশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সৈতে মিলিত হয়। যমুনা, গণ্ডক, কোশী, ঘাগৰা আদি বহুকেইখন প্ৰধান নদী গংগাৰ উপনদী।

৩। হিমালয়ৰ নদী আৰু উপদ্বীপীয় নদীৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

বিষয়	হিমালয়ৰ নদী	উপদ্বীপীয় নদী
প্ৰকৃতি	বাৰমাহীয়া (Perennial)	ঋতু-নিৰ্ভৰ (Seasonal)
উৎস	তুষাৰগলা পানী আৰু বৰষুণ	মূলতঃ বৰষুণ
গতিপথ	দীঘল, আঁকোৰগোজ	চুটি, প্ৰায় সৰল
অৱবাহিকা	বৃহৎ আৰু সমতল	তুলনামূলকভাৱে সৰু
মোহনা	বদ্বীপ গঠন কৰে	বদ্বীপ বা এষ্টুয়েৰী
পলস পৰিবহণ	প্ৰচুৰ পলস পৰিবহণ কৰে	তুলনামূলকভাৱে কম
উদাহৰণ	গংগা, সিন্ধু, ব্ৰহ্মপুত্ৰ	গোদাবৰী, কৃষ্ণা, নৰ্মদা

৪। অপৱাহৰ আৰ্হিসমূহ কি কি? চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ অপৱাহৰ আৰ্হি চাৰি প্ৰকাৰৰ:

• বৃক্ষাকৃতি বা ডেণ্ড্ৰিটিক আৰ্হি: এই আৰ্হিত নদী আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহ গছৰ ডাল-পাতৰ দৰে দেখা যায়। সমান ঢাল থকা সমতলভূমিত এই আৰ্হি গঠিত হয়।
• জালিকাকৃতি বা ট্ৰেলিছ আৰ্হি: এই আৰ্হিত মূল নদীখন এটা দিশত প্ৰৱাহিত হয় আৰু উপনদীসমূহ সমকোণ বা তীক্ষ্ণ কোণত মিলিত হয়। দীৰ্ঘ পৰ্বতীয় অঞ্চলত এই আৰ্হি দেখা যায়।
• আয়তাকৃতি আৰ্হি: এই আৰ্হিত নদী আৰু উপনদীসমূহ সমকোণ বাঁকত প্ৰৱাহিত হয়। শক্তিশালী শিলাৰ ফাটৰ দিশ অনুসৰণ কৰি নদীয়ে এই আৰ্হিত প্ৰৱাহিত হয়।
• বিকিৰণ আৰ্হি: এই আৰ্হিত পাহাৰ বা গম্বুজাকৃতি উচ্চভূমিৰ চাৰিওদিশলৈ নদীসমূহ বিকিৰিত হয়। আমৰকণ্টক পাহাৰৰ চাৰিওকাষৰ নদীসমূহ এই আৰ্হিৰ উদাহৰণ।

৫। গংগা নদী ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ গংগা নদী উত্তৰাখণ্ডৰ গংগোত্ৰী হিমবাহৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা ভাগীৰথী আৰু অলকানন্দাৰ দেৱপ্ৰয়াগত মিলনত সৃষ্টি হয়। হৰিদ্বাৰত সমতলভূমিত প্ৰৱেশ কৰা গংগাৰ দৈৰ্ঘ্য ২,৫০০ কিলোমিটাৰৰো অধিক। প্ৰধান উপনদীসমূহ হৈছে যমুনা, গণ্ডক, কোশী, ঘাগৰা (হিমালয়ৰ পৰা) আৰু চম্বল, বেতোৱা, শোণ (উপদ্বীপৰ পৰা)। গংগা এলাহাবাদত যমুনাৰ সৈতে মিলিত হয় আৰু বাংলাদেশত পদ্মা নামে পৰিচিত হয়। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সৈতে মিলিত হৈ সুন্দৰবন বদ্বীপ গঠন কৰে।

৬। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী সিন্ধু আৰু ছাটলেজৰ উৎসস্থলৰ ওচৰতে তিব্বতত উৎপত্তি হয়। তিব্বতত ই ছাংপো নামে পৰিচিত। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মাজেৰে দিহাং নামেৰে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে। অসমত ব্ৰহ্মপুত্ৰই দিবাং, লোহিত আদি উপনদীৰ সৈতে মিলিত হয়। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বিশেষত্ব হৈছে যে ই অসমত বিনুনীকৃত নদী প্ৰণালী গঠন কৰে আৰু মাজুলীৰ দৰে বিশাল নদী দ্বীপ গঠন কৰে। তিব্বতত কম পৰিমাণৰ বৰষুণৰ বাবে ছাংপো নদীত পলসৰ পৰিমাণ কম, কিন্তু ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত বৰষুণৰ পৰিমাণ বৃদ্ধিৰ ফলত পলসৰ পৰিমাণ বহুগুণ বৃদ্ধি পায়।

৭। হ্ৰদসমূহ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰঃ হ্ৰদসমূহ বিভিন্ন কাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ:

• হ্ৰদে নদীৰ প্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু বানপানী হ্ৰাস কৰে।
• শুষ্ক ঋতুত নদীলৈ পানী যোগান ধৰে।
• জলবিদ্যুৎ উৎপাদনত সহায় কৰে।
• জলজ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ ৰক্ষা কৰে।
• স্থানীয় জলবায়ু নিয়মিত কৰে।
• পৰ্যটন আৰু মনোৰঞ্জনৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।
• মৎস্যপালনৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।

৮। পূৱমুখী আৰু পশ্চিমমুখী উপদ্বীপীয় নদীৰ তুলনা কৰা।

বিষয়	পূৱমুখী নদী	পশ্চিমমুখী নদী
প্ৰৱাহৰ দিশ	পূব দিশ	পশ্চিম দিশ
পৰে	বঙ্গোপসাগৰত	আৰৱ সাগৰত
মোহনাৰ ধৰণ	বদ্বীপ	এষ্টুয়েৰী
উপনদীৰ সংখ্যা	বহু উপনদী আছে	কম উপনদী আছে
উদাহৰণ	মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা, কাবেৰী	নৰ্মদা, তাপী

---

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

১। হিমালয়ৰ নদী আৰু উপদ্বীপীয় নদীৰ মাজৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ হিমালয়ৰ নদী আৰু উপদ্বীপীয় নদীৰ মাজত বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছে।

হিমালয়ৰ নদী: হিমালয়ৰ নদীসমূহ বাৰমাহীয়া। এইবোৰে বছৰজুৰি পানী বহন কৰে কাৰণ শীতকালত হিমবাহৰ বৰফ গলি পানী যোগান ধৰে আৰু গ্ৰীষ্মকালত বৰষুণে পানী যোগান দিয়ে। সিন্ধু, গংগা, আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ হৈছে মূল হিমালয়ৰ নদী ব্যৱস্থা। এই নদীসমূহৰ গতিপথ অত্যন্ত দীঘল আৰু আঁকোৰগোজ। এইবোৰে পৰ্বতীয় অঞ্চলত গভীৰ গিৰিখাত সৃষ্টি কৰে আৰু সমতলভূমিত মেণ্ডাৰ, অক্সবো হ্ৰদ আৰু বিস্তীৰ্ণ বদ্বীপ গঠন কৰে। হিমালয়ৰ নদীয়ে প্ৰচুৰ পলস বহন কৰে আৰু উত্তৰ ভাৰতৰ সমতলভূমিত সেই পলস জমা কৰি উপজাউ কৃষিভূমি গঠন কৰিছে।

উপদ্বীপীয় নদী: উপদ্বীপীয় নদীসমূহ মূলতঃ বৰষুণ-নিৰ্ভৰশীল। বৰষুণৰ ঋতুত এই নদীসমূহ পানীৰে পৰিপূৰ্ণ হয় কিন্তু শুষ্ক ঋতুত বহু নদীৰ পানী কমি যায় বা শুকাই পৰে। এইবোৰৰ গতিপথ তুলনামূলকভাৱে চুটি আৰু এইবোৰ প্ৰাচীন পাথৰৰ মালভূমিৰ ওপৰেদি প্ৰৱাহিত হয়। পূৱমুখী নদী যেনে মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা আৰু কাবেৰীয়ে বঙ্গোপসাগৰত বদ্বীপ গঠন কৰে, আনহাতে পশ্চিমমুখী নদী যেনে নৰ্মদা আৰু তাপীয়ে আৰৱ সাগৰত এষ্টুয়েৰী গঠন কৰে। এই নদীসমূহৰ অৱবাহিকা তুলনামূলকভাৱে সৰু।

মূল পাৰ্থক্য: হিমালয়ৰ নদী প্ৰেচলন ও সেচনৰ বাবে বেছি উপযুক্ত কাৰণ এইবোৰত বছৰজুৰি পানী থাকে। উপদ্বীপীয় নদীত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰাটো বেছি সুবিধাজনক কাৰণ এইবোৰ ৰ’লা (rocky) শয্যাৰ ওপৰেদি প্ৰৱাহিত হয়। হিমালয়ৰ নদীৰ কাষত বৃহৎ নগৰী আৰু জনবসতি গঠিত হৈছে। উপদ্বীপীয় নদীৰ কাষতো গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰ গঠিত হৈছে কিন্তু পানীৰ অভাৱৰ বাবে সংকট বেছি।

২। পূৱমুখী আৰু পশ্চিমমুখী উপদ্বীপীয় নদীসমূহৰ তুলনা কৰা।

উত্তৰঃ উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ নদীসমূহক মূলতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়— পূৱমুখী আৰু পশ্চিমমুখী।

পূৱমুখী নদীসমূহ: মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা আৰু কাবেৰী হৈছে প্ৰধান পূৱমুখী উপদ্বীপীয় নদী। এই নদীসমূহ পশ্চিমঘাট পাহাৰত উৎপত্তি হৈ পূব দিশলৈ প্ৰৱাহিত হয় আৰু বঙ্গোপসাগৰত পৰে। এই নদীসমূহৰ বহু সংখ্যক উপনদী আছে আৰু মোহনাত বৃহৎ বদ্বীপ গঠন কৰে। গোদাবৰীৰ অৱবাহিকাই মহাৰাষ্ট্ৰ, মধ্য প্ৰদেশ, ওড়িশা আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশকে ধৰি বিশাল অঞ্চল আৱৰি আছে। কৃষ্ণাৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১,৪০০ কিলোমিটাৰ। কাবেৰীয়ে ব্ৰহ্মগিৰি পৰ্বতৰ পৰা উৎপত্তি হৈ কৰ্ণাটক আৰু তামিলনাডুৰ মাজেৰে বঙ্গোপসাগৰত পৰে।

পশ্চিমমুখী নদীসমূহ: নৰ্মদা আৰু তাপী হৈছে প্ৰধান পশ্চিমমুখী উপদ্বীপীয় নদী। নৰ্মদা মধ্য প্ৰদেশৰ অমৰকণ্টক মালভূমিত উৎপত্তি হৈ এটি ফাটল উপত্যকাৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হয়। এই নদীখনে মাৰ্বল পাথৰৰ মাজেৰে গৰ্জ সৃষ্টি কৰে যাক মাৰ্বল ৰকছ বোলা হয়। তাপী বেতুলত মধ্য প্ৰদেশত উৎপত্তি হৈ মধ্য প্ৰদেশ, গুজৰাট আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হয়। এই নদীসমূহৰ উপনদীৰ সংখ্যা কম আৰু মোহনাত এষ্টুয়েৰী গঠন কৰে।

৩। ভাৰতৰ নদীসমূহ দেশৰ অৰ্থনীতিত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ নদীসমূহ দেশৰ অৰ্থনীতিত অপৰিহাৰ্য ভূমিকা পালন কৰে। নিম্নলিখিত কাৰণসমূহৰ বাবে নদীসমূহ অৰ্থনৈতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ:

কৃষি আৰু জলসিঞ্চন: ভাৰত কৃষিপ্ৰধান দেশ। নদীৰ পানীৰে জলসিঞ্চন কৰি কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰা হয়। নদীপাৰৰ কৃষিভূমিত পলস জমা হৈ উপজাউ মাটি গঠিত হৈছে। উত্তৰ ভাৰতৰ গংগা অৱবাহিকা ভাৰতৰ খাদ্যভাণ্ডাৰ বুলি পৰিচিত।

জলবিদ্যুৎ: নদীত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়। ভাকৰা-নংগল বান্ধ, হীৰাকুড বান্ধ, নাগাৰ্জুন ছাগৰ বান্ধ আদি বৃহৎ বান্ধৰ পৰা প্ৰচুৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন হয়।

পৰিবহণ: ঐতিহাসিকভাৱে নদীপথ পৰিবহণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম আছিল। বৰ্তমানেও গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আদি নদীত নৌকা চলে।

উদ্যোগ: বিভিন্ন উদ্যোগত কেঁচামালৰ পৰিবহণ আৰু উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত নদীৰ পানী ব্যৱহাৰ হয়। বহু উদ্যোগ নদীৰ কাষত গঢ়ি উঠিছে।

মাছ ধৰা: নদীত প্ৰচুৰ পৰিমাণে মাছ পোৱা যায়। মৎস্যজীৱীসকলে নদীৰ পৰা জীৱিকানিৰ্বাহ কৰে।

পৰ্যটন: নদীৰ কাষত পৰ্যটন কেন্দ্ৰ গঢ়ি উঠিছে যিয়ে দেশৰ অৰ্থনীতিত অৰিহণা যোগায়।

৪। নদী প্ৰদূষণ কিয় হয়? নদীৰ পানী শুদ্ধ ৰাখিবলৈ কি পদক্ষেপ ল’ব পাৰি?

উত্তৰঃ নদী প্ৰদূষণ বৰ্তমান এক গুৰুতৰ পৰিবেশগত সমস্যা। নদী প্ৰদূষণৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে:

প্ৰদূষণৰ কাৰণ:

• ঘৰুৱা আৰু পৌৰ মলজল: চহৰ আৰু নগৰীৰ পৰা অপৰিশোধিত নৰ্দমাৰ পানী নদীত পৰে।
• ঔদ্যোগিক বৰ্জ্য: কাৰখানা আৰু উদ্যোগৰ পৰা বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ নদীত মিহলি হয়।
• কৃষি প্ৰদূষণ: কৃষিত ব্যৱহৃত সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অতিৰিক্ত অংশ নদীত মিহলি হয়।
• ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপ: ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত নদীত নানা পদাৰ্থ পেলোৱা হয়।
• মৃতদেহ বিসৰ্জন: কোনো কোনো ঠাইত নদীত মৃতদেহ পেলোৱাৰ প্ৰথা আছে।

প্ৰতিকাৰমূলক পদক্ষেপ:

• নৰ্দমাৰ পানী পৰিশোধন কৰাৰ পিছতহে নদীত এৰিব লাগে।
• ঔদ্যোগিক বৰ্জ্য পানী প্ৰদূষণমুক্ত কৰিহে নদীত মেলিব লাগে।
• জৈৱ সাৰ ব্যৱহাৰ কৰি ৰাসায়নিক সাৰৰ ব্যৱহাৰ কমাব লাগে।
• নদীৰ কাষত বন ৰোপণ কৰিলে মাটি খহনৰ পৰিমাণ কমে।
• ৰাষ্ট্ৰীয় নদী সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা (NRCP) কাৰ্যকৰীভাৱে ৰূপায়ণ কৰিব লাগে।
• জনসাধাৰণৰ মাজত সচেতনতা বৃদ্ধি কৰিব লাগে।

৫। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ তিব্বতীয় অংশত কিয় কম পলস থাকে যদিও সেই অংশ দীঘল? বিশদভাৱে বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী (তিব্বতত ছাংপো নামে পৰিচিত) তিব্বতৰ মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ ওচৰৰ পৰা উৎপত্তি হৈ ২,৯০০ কিলোমিটাৰতকৈও বেছি দূৰত্ব প্ৰৱাহিত হৈ সমুদ্ৰত পৰে।

তিব্বতত ছাংপোৰ পলসৰ পৰিমাণ কম হোৱাৰ কাৰণ হৈছে তিব্বত মালভূমিৰ জলবায়ু অত্যন্ত শুষ্ক। এই অঞ্চলত বৰষুণৰ পৰিমাণ নগণ্য। বৰষুণ কম হোৱাৰ ফলত নদীয়ে কম পৰিমাণৰ পানী বহন কৰে। কম পানীৰ প্ৰৱাহ মানে কম পলস। ইয়াৰ উপৰিও তিব্বতৰ শুষ্ক জলবায়ুত শিল খহাই-ভাঙাৰ প্ৰক্ৰিয়া (erosion) দুৰ্বল।

কিন্তু যেতিয়া এই নদী অৰুণাচল প্ৰদেশ হৈ ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া পৰিস্থিতি সম্পূৰ্ণ পৰিবৰ্তন হয়। এই অঞ্চলত প্ৰচুৰ বৰষুণ হয় আৰু নদীখনে বিপুল পৰিমাণৰ পানী বহন কৰে। অসমত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ গতিবেগ কমি যায় আৰু ই প্ৰচুৰ পলস জমা কৰে। এই পলস নদীৰ তলিত জমা হৈ তলি উচ্চ হয়, যাৰ ফলত বাৰিষাত নদীৰ পানী দুই পাৰলৈ উপচি পৰে আৰু বানপানী হয়। এই পলসেই অসমৰ কৃষিভূমিত উপকাৰী পলসমাটি জমা কৰে আৰু নদী দ্বীপ সৃষ্টি কৰে।

৬। ভাৰতৰ প্ৰধান হ্ৰদসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতত বিভিন্ন উৎপত্তি আৰু বৈশিষ্ট্যৰ অনেক হ্ৰদ আছে। সেইবোৰ দুটা মূল শ্ৰেণীত বিভক্ত— প্ৰাকৃতিক হ্ৰদ আৰু মানৱ-নিৰ্মিত হ্ৰদ।

প্ৰাকৃতিক হ্ৰদ:

• উলাৰ হ্ৰদ: জম্মু আৰু কাশ্মীৰত অৱস্থিত। ই ভাৰতৰ বৃহত্তম মিঠাপানীৰ হ্ৰদ। ভূকম্পীয় কাৰ্যকলাপৰ ফলত গঠিত। ডাল হ্ৰদও জম্মু-কাশ্মীৰত অৱস্থিত।
• চিলিকা হ্ৰদ: ওড়িশাত অৱস্থিত। ই ভাৰতৰ বৃহত্তম হ্ৰদ আৰু এটি লেগুন হ্ৰদ। এই হ্ৰদত বহু প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী চৰাই আহে।
• সাম্ভৰ হ্ৰদ: ৰাজস্থানত অৱস্থিত। ই ভাৰতৰ বৃহত্তম লৱণাক্ত পানীৰ হ্ৰদ। এই হ্ৰদৰ পৰা প্ৰচুৰ নিমখ উৎপাদন হয়।
• লোকটাক হ্ৰদ: মণিপুৰত অৱস্থিত। এই হ্ৰদত ভাসমান দ্বীপ (ফুমদি) আছে।
• ৱেম্বানাড হ্ৰদ: কেৰেলাত অৱস্থিত। ই কেৰেলাৰ বৃহত্তম হ্ৰদ।

মানৱ-নিৰ্মিত হ্ৰদ (জলাশয়):

• গোবিন্দ সাগৰ: ভাকৰা-নংগল বান্ধৰ জলাশয়, হিমাচল প্ৰদেশত।
• হীৰাকুড জলাশয়: ওড়িশাত মহানদীত নিৰ্মিত।
• নাগাৰ্জুন ছাগৰ: অন্ধ্ৰ প্ৰদেশত কৃষ্ণা নদীত নিৰ্মিত।
• ইন্দিৰা সাগৰ জলাশয়: মধ্য প্ৰদেশত নৰ্মদা নদীত নিৰ্মিত।

এই হ্ৰদসমূহ জলবিদ্যুৎ উৎপাদন, জলসিঞ্চন, মৎস্যপালন আৰু পৰ্যটনৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

৭। সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে লিখা।

উত্তৰঃ সিন্ধু নদী হৈছে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এটি প্ৰধান নদী ব্যৱস্থা। এই নদীখন তিব্বতত মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ ওচৰত উৎপত্তি হয়।

সিন্ধু নদী লাদাখ জিলাৰ মাজেৰে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে আৰু কাশ্মীৰৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হৈ পাকিস্তানত প্ৰৱেশ কৰে। ই আৰৱ সাগৰত পৰাৰ আগতে কৰাচিৰ পূবত ফাঁকফোকৰ হয়। সিন্ধু নদীৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ২,৯০০ কিলোমিটাৰ।

সিন্ধু নদীৰ প্ৰধান উপনদীসমূহ হৈছে জাছকাৰ, শ্যক, নুব্ৰা আৰু হুণজা (বাওঁফালৰ পৰা) আৰু ছাটলেজ, ব্যাছ, ৰাভী, চেনাব আৰু ঝিলম (সোঁফালৰ পৰা)। এই পাঁচখন উপনদী ‘পঞ্জাব’ৰ পাঁচখন নদী হিচাপে পৰিচিত। ১৯৬০ চনত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত সিন্ধু নদীৰ পানী ভাগ-বাটোৱাৰা সন্দৰ্ভত সিন্ধু জলচুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছে।

---

NCERT পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises)

প্ৰশ্ন ১। বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া।

(i) তলৰ কোন আৰ্হিটো গছৰ ডাল-পাতৰ দৰে দেখা অপৱাহ আৰ্হি?

(ক) জালিকাকৃতি (খ) বৃক্ষাকৃতি (গ) বিকিৰণ (ঘ) আয়তাকৃতি

উত্তৰঃ (খ) বৃক্ষাকৃতি।

(ii) উলাৰ হ্ৰদ তলৰ কোনখন ৰাজ্যত অৱস্থিত?

(ক) ৰাজস্থান (খ) পাঞ্জাব (গ) উত্তৰ প্ৰদেশ (ঘ) জম্মু আৰু কাশ্মীৰ

উত্তৰঃ (ঘ) জম্মু আৰু কাশ্মীৰ।

(iii) নৰ্মদা নদীৰ উৎস কোনটো?

(ক) ছাটপুৰা (খ) পশ্চিমঘাট (গ) অমৰকণ্টক (ঘ) ব্ৰহ্মগিৰি

উত্তৰঃ (গ) অমৰকণ্টক।

(iv) তলৰ কোনটো লৱণাক্ত পানীৰ হ্ৰদ?