অধ্যায় ২: ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতি (সাৰাংশ)
ভাৰত এখন বৈচিত্ৰ্যময় দেশ। ইয়াৰ ভূ-প্ৰকৃতিও অতি বৈচিত্ৰ্যময়। উত্তৰত হিমালয় পৰ্বতমালাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দক্ষিণত কন্যাকুমাৰীলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ ভূ-প্ৰকৃতি দেখা যায়। ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতিক মূলতঃ ছটা ভাগত ভগাব পাৰি — (১) হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চল, (২) উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল, (৩) দাক্ষিণাত্য মালভূমি, (৪) ভাৰতীয় মৰুভূমি, (৫) উপকূল অঞ্চল আৰু (৬) দ্বীপপুঞ্জ। পৃথিৱীৰ ভূত্বক সাতটা বৃহৎ আৰু কিছু ক্ষুদ্ৰ শিলাফলকেৰে গঠিত। এই শিলাফলকসমূহৰ চলন আৰু সংঘৰ্ষৰ ফলত পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি আদি গঠন হৈছে। হিমালয় পৰ্বতমালা পৃথিৱীৰ কনিষ্ঠতম পৰ্বতমালা। ইয়া গণ্ডোৱানা ভূখণ্ডৰ ভাঙোনৰ ফলত আৰু ভাৰতীয় শিলাফলক আৰু ইউৰেছিয়া শিলাফলকৰ সংঘৰ্ষৰ ফলত গঠন হৈছিল।
হিমালয় পৰ্বতমালা পশ্চিমৰ কাশ্মীৰৰ নাংগা পৰ্বতৰ পৰা পূবৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ সীমালৈকে প্ৰায় ২,৫০০ কিলোমিটাৰ দীঘলীয়াকৈ বিস্তৃত। হিমালয়ক উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ তিনিটা সমান্তৰাল পৰ্বত শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয় — (১) হিমাদ্ৰি বা মহা হিমালয়, (২) হিমাচল বা ক্ষুদ্ৰ হিমালয় আৰু (৩) শিৱালিক বা বাহ্যিক হিমালয়। হিমাদ্ৰিত এভাৰেষ্ট (৮,৮৪৮ মিটাৰ), কঞ্চনজঙ্ঘা, মাকালু, ধবলগিৰি আদি পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ অৱস্থিত। হিমাচলত কাশ্মীৰ উপত্যকা, কাংৰা উপত্যকা, কুলু উপত্যকা আদি সুন্দৰ উপত্যকা আছে। শিৱালিকৰ মাজে মাজে দুন বা অনুদৈৰ্ঘ্য উপত্যকা দেখা যায়, যেনে দেৰাদুন, কোটলি দুন আদি। পূৱ হিমালয়ত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ পূবে পুৰ্বাচল পৰ্বতমালা আছে, যি ভাৰতৰ পূব সীমান্তত মিজো, নগা, খাছি-জয়ন্তিয়া পাহাৰ বিস্তৃত।
হিমালয়ৰ দক্ষিণে উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল অৱস্থিত। ইন্দুস, গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আৰু তাৰ উপনদীসমূহে বাহি অনা পলসুৱা মাটিৰে এই সমভূমি গঠন হৈছে। এই সমভূমি প্ৰায় ২,৪০০ কিলোমিটাৰ দীঘলীয়া আৰু ২৪০ৰ পৰা ৩২০ কিলোমিটাৰ বহলীয়া। উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিক ভূমিৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি চাৰিটা ভাগত ভগাব পাৰি — ভাবৰ (পাহাৰৰ পাদদেশত নুড়িময় ভূমি), তৰাই (আৰ্দ্ৰ, জলাহ অঞ্চল), ভাঙৰ (পুৰণি পলসুৱা মাটিৰ উচ্চ ভূমি) আৰু খাদৰ (নতুন পলসুৱা মাটিৰ নিম্ন ভূমি)। দক্ষিণ ভাৰতত দাক্ষিণাত্য মালভূমি অৱস্থিত। ইয়া প্ৰাচীন কেলেডোনিয়ান শিল, আগ্নেয় শিল আৰু ৰূপান্তৰিত শিলেৰে গঠিত। মালভূমিৰ পশ্চিম দিশত পশ্চিম ঘাট পৰ্বত আৰু পূব দিশত পূব ঘাট পৰ্বত আছে। ভাৰতত দুটা দ্বীপপুঞ্জ আছে — বংগোপসাগৰত আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু আৰৱ সাগৰত লাক্ষাদ্বীপ।
Chapter 2: Physical Features of India (English Summary)
India is a land of great geographical diversity. Its physical features range from the towering Himalayas in the north to the coastal plains in the south, encompassing plains, plateaus, deserts, and islands. The major physiographic divisions of India are: (1) The Himalayan Mountains, (2) The Northern Plains, (3) The Peninsular Plateau, (4) The Indian Desert, (5) The Coastal Plains, and (6) The Islands. The earth’s crust is made up of seven major and several minor tectonic plates. The movement and collision of these plates over millions of years has resulted in the formation of mountains, plateaus, and plains. The Himalayas are the youngest fold mountains in the world, formed due to the collision of the Indo-Australian plate with the Eurasian plate after the breaking up of Gondwana land.
The Himalayan mountain system extends about 2,500 km from the Nanga Parbat in Kashmir in the west to the eastern boundary of Arunachal Pradesh in the east. From north to south, the Himalayas consist of three parallel ranges: (1) Himadri (Greater Himalayas) — the highest and most continuous range with peaks like Mount Everest (8,848 m), Kanchenjunga, Makalu, and Dhaulagiri; (2) Himachal (Lesser Himalayas) — with famous valleys like Kashmir, Kangra, and Kullu; and (3) Shiwaliks (Outer Himalayas) — the outermost and lowest range with longitudinal valleys called “Duns” such as Dehra Dun and Kotli Dun. East of the Brahmaputra, the Himalayas bend sharply southward and form the Purvanchal hills — comprising the Patkai, Naga, Mizo, and Khasi-Jaintia hills that form India’s eastern boundary with Myanmar.
South of the Himalayas lies the vast Northern Plains, formed by alluvial deposits brought by the Indus, Ganga, and Brahmaputra river systems. Spanning approximately 2,400 km in length and 240–320 km in breadth, these plains are divided into four sub-regions based on relief: Bhabar (narrow pebble-strewn belt along Shiwalik foothills), Terai (wet and marshy belt where underground streams re-emerge), Bhangar (older alluvium forming terrace-like elevated areas), and Khadar (newer, fertile alluvial deposits renewed annually). South of the Gangetic Plains lies the ancient Peninsular Plateau — a tableland of crystalline, igneous, and metamorphic rocks, the oldest landmass in India. It is divided by the Narmada River into the Malwa and Chotanagpur Plateaus (north) and the Deccan Plateau (south). India’s coastline is flanked by the Western Coastal Plains (between the Western Ghats and the Arabian Sea) and the Eastern Coastal Plains (between the Eastern Ghats and the Bay of Bengal). India also has two island groups: the Andaman and Nicobar Islands in the Bay of Bengal, and the Lakshadweep Islands in the Arabian Sea.
বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। তিনি দিশে সাগৰ পৰিবেষ্টিত ভূখণ্ডক কি বোলা হয়?
(ক) দ্বীপ (খ) উপদ্বীপ (গ) মালভূমি (ঘ) সমভূমি
উত্তৰঃ (খ) উপদ্বীপ।
২। ভাৰতৰ পূব দিশত মিয়ানমাৰৰ সৈতে সীমা গঠন কৰা পৰ্বতমালাক সামগ্ৰিকভাবে কি বোলা হয়?
(ক) হিমাদ্ৰি (খ) শিৱালিক (গ) পুৰ্বাচল (ঘ) পশ্চিম ঘাট
উত্তৰঃ (গ) পুৰ্বাচল।
৩। পশ্চিম উপকূলৰ গোৱাৰ দক্ষিণ অংশক কি বোলা হয়?
(ক) মালাবাৰ উপকূল (খ) কোংকণ উপকূল (গ) কোৰোমণ্ডল উপকূল (ঘ) কানাৰা উপকূল
উত্তৰঃ (ঘ) কানাৰা উপকূল।
৪। পূব ঘাটৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ কোনটো?
(ক) আনাইমুদি (খ) মহেন্দ্ৰগিৰি (গ) ডোডাবেটা (ঘ) কালসুবাই
উত্তৰঃ (খ) মহেন্দ্ৰগিৰি (১,৫০১ মিটাৰ)।
৫। লাক্ষাদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ কি ধৰণৰ শিলেৰে গঠিত?
(ক) গ্ৰেনাইট (খ) প্ৰবাল (গ) বেছল্ট (ঘ) চূণশিল
উত্তৰঃ (খ) প্ৰবাল।
৬। হিমাদ্ৰি (মহা হিমালয়)ৰ গড় উচ্চতা কিমান?
(ক) ৩,০০০ মিটাৰ (খ) ৪,০০০ মিটাৰ (গ) ৬,০০০ মিটাৰ (ঘ) ৮,০০০ মিটাৰ
উত্তৰঃ (গ) ৬,০০০ মিটাৰ।
৭। উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিৰ মাটিত কিহৰ অধিক পৰিমাণে থকে?
(ক) লেটাৰাইট (খ) কাঁহিয়া পলসু (গ) কানকৰ (ঘ) নুড়ি
উত্তৰঃ (খ) কাঁহিয়া পলসু।
৮। ভাৰতৰ কোনটো অঞ্চল সবাতোকৈ পুৰণি ভূখণ্ড?
(ক) উত্তৰ সমভূমি (খ) হিমালয় পৰ্বত (গ) দাক্ষিণাত্য মালভূমি (ঘ) থাৰ মৰুভূমি
উত্তৰঃ (গ) দাক্ষিণাত্য মালভূমি।
৯। শিৱালিকৰ উচ্চতা প্ৰায় কিমান মিটাৰ?
(ক) ৪০০–৫০০ মিটাৰ (খ) ৯০০–১,১০০ মিটাৰ (গ) ২,০০০–৩,০০০ মিটাৰ (ঘ) ৫,০০০–৬,০০০ মিটাৰ
উত্তৰঃ (খ) ৯০০–১,১০০ মিটাৰ।
১০। পশ্চিম ঘাটৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ কোনটো?
(ক) মহেন্দ্ৰগিৰি (খ) ডোডাবেটা (গ) আনাইমুদি (ঘ) কালসুবাই
উত্তৰঃ (গ) আনাইমুদি (২,৬৯৫ মিটাৰ)।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতিক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতিক ছটা ভাগত ভগাব পাৰি — (১) হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চল, (২) উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল, (৩) দাক্ষিণাত্য মালভূমি, (৪) ভাৰতীয় মৰুভূমি, (৫) উপকূল অঞ্চল আৰু (৬) দ্বীপপুঞ্জ।
২। শিলাফলক (Tectonic Plate) কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূত্বকৰ তলৰ সংবাহন স্ৰোতৰ প্ৰভাৱত ভূত্বক টুকুৰা টুকুৰ হৈ যি অনিয়মিত আকাৰৰ টুকুৰাত বিভক্ত হৈছে, সেইবোৰকে শিলাফলক বা টেকটনিক প্লেট বোলা হয়। পৃথিৱীত সাতটা প্ৰধান আৰু কিছু গৌণ শিলাফলক আছে।
৩। গণ্ডোৱানা ভূখণ্ড কি?
উত্তৰঃ বহু কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীত মাত্ৰ এটা বৃহৎ ভূখণ্ড আছিল। পাছত ইয়া দুভাগ হ’ল — উত্তৰৰ অংশ লৰেছিয়া আৰু দক্ষিণৰ অংশ গণ্ডোৱানা ভূখণ্ড। ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া, দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকা একত্ৰিত হৈয়েই গণ্ডোৱানা ভূখণ্ড গঠিত হৈছিল।
৪। হিমালয়ৰ তিনিটা সমান্তৰাল শ্ৰেণীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ হিমালয়ৰ তিনিটা সমান্তৰাল শ্ৰেণী হ’ল — (১) হিমাদ্ৰি বা মহা হিমালয়, (২) হিমাচল বা ক্ষুদ্ৰ হিমালয় আৰু (৩) শিৱালিক বা বাহ্যিক হিমালয়।
৫। দুন কি?
উত্তৰঃ শিৱালিক আৰু ক্ষুদ্ৰ হিমালয়ৰ মাজত থকা অনুদৈৰ্ঘ্য উপত্যকাবোৰক দুন বোলা হয়। উদাহৰণ — দেৰাদুন, কোটলি দুন, পাটলি দুন।
৬। ভাবৰ কি?
উত্তৰঃ পৰ্বতৰ পৰা নামি অহা নদী-উপনদীয়ে শিৱালিকৰ পাদদেশত প্ৰায় ৮ৰ পৰা ১৬ কিলোমিটাৰ বহল নুড়িৰ এক সংকীৰ্ণ বলয় সৃষ্টি কৰে। ইয়াকে ভাবৰ বোলা হয়। ভাবৰ অঞ্চলত নদীৰ পানী মাটিৰ তলেদি বৈ যায়।
৭। তৰাই কি?
উত্তৰঃ ভাবৰৰ দক্ষিণত থকা আৰ্দ্ৰ, জলাহ আৰু বনাচ্ছাদিত অঞ্চলটোক তৰাই বোলা হয়। ভাবৰত মাটিৰ তলেদি বৈ যোৱা পানী এই অঞ্চলত পুনৰ ওলাই আহে আৰু নদী গঠন কৰে।
৮। ভাঙৰ কি?
উত্তৰঃ উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিৰ বেছিভাগ এলেকাই পুৰণি পলসুৱা মাটিৰে গঠিত। নদীৰ বানপানীৰ তলত পৰা উচ্চ অঞ্চলসমূহক ভাঙৰ বোলা হয়। এই মাটিত কানকৰ নামৰ চূণজাতীয় পদাৰ্থৰ পিণ্ড পোৱা যায়।
৯। খাদৰ কি?
উত্তৰঃ নদীৰ বানপানীৰ সমভূমিত প্ৰতি বছৰে নৱীকৃত হোৱা নতুন পলসুৱা মাটিৰ নিম্ন অঞ্চলক খাদৰ বোলা হয়। এই মাটি অতি উৰ্বৰ আৰু কৃষিৰ বাবে উপযোগী।
১০। পুৰ্বাচল কি?
উত্তৰঃ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ পূবে হিমালয় দক্ষিণলৈ বাঁক খাইছে আৰু ভাৰতৰ পূব সীমান্তত পাটকাই, নগা, মিজো আৰু খাছি-জয়ন্তিয়া পাহাৰৰ শৃংখলা গঠন কৰিছে। এই পৰ্বতমালাক সামগ্ৰিকভাৱে পুৰ্বাচল বোলা হয়।
১১। ভাৰতৰ কোনটো দ্বীপপুঞ্জ প্ৰবালেৰে গঠিত?
উত্তৰঃ লাক্ষাদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ প্ৰবালেৰে গঠিত।
১২। আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ বংগোপসাগৰত অৱস্থিত।
১৩। মহা হিমালয়ৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগৰ নাম কি?
উত্তৰঃ মহা হিমালয়ৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ হ’ল মাউন্ট এভাৰেষ্ট (৮,৮৪৮ মিটাৰ)।
১৪। মালৱা মালভূমি ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ মালৱা মালভূমি আৰাৱলি আৰু বিন্ধ্য পৰ্বতমালাৰ মাজত অৱস্থিত।
১৫। ভাৰতৰ মৰুভূমিৰ নাম কি? ইয়াৰ মূল নদীখনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মৰুভূমিৰ নাম থাৰ মৰুভূমি বা ভাৰতীয় মহান মৰুভূমি। ইয়াৰ মূল নদীখনৰ নাম লুনি।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। হিমালয় পৰ্বতমালা কেনেকৈ গঠন হৈছিল?
উত্তৰঃ বহু কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীৰ ভূত্বকৰ তলৰ সংবাহন স্ৰোতে গণ্ডোৱানা ভূখণ্ডক টুকুৰা টুকুৰ কৰিলে। তেতিয়া ভাৰতীয়-অষ্ট্ৰেলিয়ান শিলাফলকে উত্তৰমুৱাকৈ গতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে আৰু ইউৰেছিয়া শিলাফলকৰ সৈতে সংঘৰ্ষ হ’ল। দুয়োটা শিলাফলকৰ মাজৰ টেথিছ সাগৰৰ তলত জমা হোৱা পলসু শিলা উপৰলৈ ঠেলি দিয়া হ’ল। কোটি কোটি বছৰ ধৰি এই প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকিল আৰু লাহে লাহে হিমালয় পৰ্বতমালাৰ সৃষ্টি হ’ল। হিমালয় পৃথিৱীৰ কনিষ্ঠতম ভাঁজ পৰ্বতমালা।
২। মহা হিমালয় বা হিমাদ্ৰিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মহা হিমালয় বা হিমাদ্ৰিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- হিমাদ্ৰি হৈছে হিমালয়ৰ সৰ্বোত্তৰৰ আৰু সবাতোকৈ উচ্চ পৰ্বত শ্ৰেণী।
- ইয়াৰ গড় উচ্চতা ৬,০০০ মিটাৰ।
- পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ যেনে মাউন্ট এভাৰেষ্ট (৮,৮৪৮ মিটাৰ), কঞ্চনজঙ্ঘা, মাকালু, ধবলগিৰি, অন্নপূৰ্ণা ইত্যাদি এই শ্ৰেণীত অৱস্থিত।
- এই পৰ্বতমালা সদায় বৰফেৰে আবৃত আৰু ইয়াৰ পৰা বহু চিৰস্থায়ী নদীৰ উৎপত্তি হৈছে।
- গ্ৰেনাইট আৰু আন কঠিন শিলেৰে গঠিত।
৩। ক্ষুদ্ৰ হিমালয় বা হিমাচলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ক্ষুদ্ৰ হিমালয় বা হিমাচলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- হিমাচল হিমাদ্ৰিৰ দক্ষিণে অৱস্থিত।
- ইয়াৰ উচ্চতা ৩,৭০০ৰ পৰা ৪,৫০০ মিটাৰ।
- পিৰ পাঞ্জাল, ধৌলাধৰ আৰু মহাভাৰত পৰ্বতশ্ৰেণী এই শ্ৰেণীত পৰে।
- কাশ্মীৰ উপত্যকা, কাংৰা উপত্যকা আৰু কুলু উপত্যকা এই শ্ৰেণীত অৱস্থিত।
- শিমলা, মুছৌৰী, নৈনিতাল, দাৰ্জিলিং আদি পৰ্যটন কেন্দ্ৰ এই অঞ্চলত আছে।
৪। শিৱালিক বা বাহ্যিক হিমালয়ৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ শিৱালিক বা বাহ্যিক হিমালয়ৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- শিৱালিক হৈছে হিমালয়ৰ সৰ্বদক্ষিণৰ আৰু সবাতোকৈ নিম্ন পৰ্বত শ্ৰেণী।
- ইয়াৰ উচ্চতা ৯০০ৰ পৰা ১,১০০ মিটাৰ।
- ইয়া অসংহত শিলেৰে গঠিত বাবে ভূমিকম্প আৰু ভূমিস্খলনৰ প্ৰৱণতা বেছি।
- শিৱালিক আৰু ক্ষুদ্ৰ হিমালয়ৰ মাজত দুন নামৰ অনুদৈৰ্ঘ্য উপত্যকা আছে — দেৰাদুন, কোটলি দুন ইত্যাদি।
৫। ভাবৰ আৰু তৰাইৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| ভাবৰ | তৰাই |
|---|---|
| শিৱালিকৰ পাদদেশত প্ৰায় ৮-১৬ কিলোমিটাৰ বহল নুড়িৰ ভূমি। | ভাবৰৰ দক্ষিণত থকা আৰ্দ্ৰ, জলাহ আৰু বনাচ্ছাদিত ভূমি। |
| নদীৰ পানী মাটিৰ তলেদি বৈ যায়। | ভাবৰত মাটিৰ তলেদি যোৱা নদী এই অঞ্চলত পুনৰ ওলাই আহে। |
| কৃষিৰ বাবে অনুপযোগী। | নতুনকৈ পৰিষ্কাৰ কৰা অঞ্চলত কৃষি কৰা হয়। |
| পানী নোলোৱা বাবে গছ কম। | গছ-গছনিৰে ভৰপূৰ, বন্যপ্ৰাণীৰ আবাসভূমি। |
৬। ভাঙৰ আৰু খাদৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| ভাঙৰ | খাদৰ |
|---|---|
| পুৰণি পলসুৱা মাটিৰে গঠিত উচ্চ ভূমি। | নতুন পলসুৱা মাটিৰে গঠিত নিম্ন ভূমি। |
| নদীৰ বানপানীৰ তলত নপৰে। | প্ৰতি বছৰে নদীৰ বানপানীৰ তলত পৰে। |
| কানকৰ নামৰ চূণজাতীয় পিণ্ড থাকে। | কানকৰ নাথাকে; মাটি উৰ্বৰ। |
| খাদৰতকৈ কম উৰ্বৰ। | অতি উৰ্বৰ আৰু কৃষিৰ বাবে আদৰ্শ। |
৭। পশ্চিম ঘাট আৰু পূব ঘাটৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| পশ্চিম ঘাট | পূব ঘাট |
|---|---|
| পশ্চিম উপকূলৰ সমান্তৰালকৈ বিস্তৃত। | পূব উপকূলৰ সমান্তৰালকৈ বিস্তৃত। |
| অবিৰাম আৰু অটুট। | অনিয়মিত আৰু খণ্ডিত। |
| উচ্চতা ৯০০-১,৬০০ মিটাৰ। | গড় উচ্চতা প্ৰায় ৬০০ মিটাৰ। |
| সৰ্বোচ্চ শৃংগ আনাইমুদি (২,৬৯৫ মিটাৰ)। | সৰ্বোচ্চ শৃংগ মহেন্দ্ৰগিৰি (১,৫০১ মিটাৰ)। |
| উচ্চতা উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ ক্ৰমাৎ বাঢ়ে। | নদীয়ে বৈ যোৱাৰ ফলত খণ্ডখণ্ড হৈছে। |
| পশ্চিম ঘাটে বৰষুণ ঘটায় (অৰোগ্ৰাফিক বৰষুণ)। | পূব ঘাটৰ এনে প্ৰভাৱ নাই। |
৮। উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- ইন্দুস, গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ পলসুৱা মাটিৰে গঠিত।
- প্ৰায় ২,৪০০ কিলোমিটাৰ দীঘলীয়া আৰু ২৪০–৩২০ কিলোমিটাৰ বহলীয়া।
- প্ৰায় ৭ লাখ বৰ্গকিলোমিটাৰ এলেকা জুৰি বিস্তৃত।
- উৰ্বৰ মাটি, পৰ্যাপ্ত পানী আৰু অনুকূল জলবায়ুৰ বাবে কৃষিকাৰ্যৰ বাবে আদৰ্শ।
- ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ঘনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল।
- ভূমিৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি চাৰিটা ভাগ — ভাবৰ, তৰাই, ভাঙৰ আৰু খাদৰ।
৯। দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- দাক্ষিণাত্য মালভূমি ত্ৰিকোণাকাৰ।
- এই ভাৰতৰ সবাতোকৈ পুৰণি ভূখণ্ড — প্ৰাচীন কেলেডোনিয়ান শিল, আগ্নেয় শিল আৰু ৰূপান্তৰিত শিলেৰে গঠিত।
- নৰ্মদা নদীৰ উত্তৰে মালৱা মালভূমি আৰু ছোটানাগপুৰ মালভূমি, দক্ষিণে দাক্ষিণাত্য মালভূমি।
- পশ্চিম ঘাট পশ্চিম সীমা আৰু পূব ঘাট পূব সীমা গঠন কৰে।
- মালভূমি পূবমুৱাকৈ ঢালযুক্ত বাবে মূল নদীবোৰ পূবমুৱাকৈ বংগোপসাগৰলৈ বৈ যায়।
- কৃষ্ণ মাটি (ডেকান ট্ৰেপ বেছল্ট) ক’পাহৰ খেতিৰ বাবে উপযোগী।
১০। ভাৰতীয় মৰুভূমিৰ বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ আৰাৱলি পাহাৰৰ পশ্চিমত অৱস্থিত থাৰ মৰুভূমি ভাৰতীয় মহান মৰুভূমি নামেও পৰিচিত। এই মৰুভূমি ৰাজস্থান ৰাজ্যৰ বেছিভাগ অঞ্চল জুৰি বিস্তৃত। থাৰ মৰুভূমিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- বালিৰ টিলা আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰাকাৰ বালিৰ স্তূপেৰে ভৰা।
- বাৰ্ষিক বৰষুণ মাত্ৰ ১৫০ মিলিমিটাৰতকৈ কম।
- অতিমাত্ৰা উত্তাপ আৰু শুকান জলবায়ু।
- লুনি নদী এই অঞ্চলৰ একমাত্ৰ উল্লেখযোগ্য নদী।
- উদ্ভিদ অতি কম — কেকটাছ, ঘাঁহ জাতীয় উদ্ভিদ।
১১। ভাৰতৰ উপকূল অঞ্চলৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ উপকূল অঞ্চলক দুভাগত ভগাব পাৰি —
পশ্চিম উপকূল: পশ্চিম ঘাট আৰু আৰৱ সাগৰৰ মাজত অৱস্থিত। ইয়াক উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ কোংকণ উপকূল (মুম্বাইৰ পৰা গোৱা), কানাৰা উপকূল (গোৱাৰ পৰা মাংগালোৰ) আৰু মালাবাৰ উপকূল (মাংগালোৰৰ পৰা কন্যাকুমাৰী) বুলি তিনিটা ভাগত ভগোৱা হয়।
পূব উপকূল: পূব ঘাট আৰু বংগোপসাগৰৰ মাজত অৱস্থিত। ইয়াক কোৰোমণ্ডল উপকূল (দক্ষিণ অংশ) আৰু উত্তৰ চাৰ্কাৰ উপকূল (উত্তৰ অংশ) বুলি দুভাগত ভগোৱা হয়। পূব উপকূল পশ্চিম উপকূলতকৈ বহল।
১২। ভাৰতৰ দ্বীপপুঞ্জসমূহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত দুটা দ্বীপপুঞ্জ আছে —
(ক) আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ: বংগোপসাগৰত অৱস্থিত। এই দ্বীপপুঞ্জত ৫৭২টা দ্বীপ আছে। ইয়া আকাৰত ডাঙৰ আৰু সংখ্যাতো বেছি। ভূখণ্ডীয় পৰ্বতমালাৰ সামুদ্ৰিক অংশ বুলি বিবেচনা কৰা হয়। নিকোবৰৰ ইন্দিৰা পয়েন্ট ভাৰতৰ সৰ্বদক্ষিণৰ বিন্দু। পোৰ্ট ব্লেয়াৰ ৰাজধানী।
(খ) লাক্ষাদ্বীপ: আৰৱ সাগৰত অৱস্থিত। প্ৰবালেৰে গঠিত ক্ষুদ্ৰ দ্বীপপুঞ্জ। মুঠ আয়তন মাত্ৰ ৩২ বৰ্গকিলোমিটাৰ। কাভাৰাট্টি ৰাজধানী। পিট্টি দ্বীপত চৰাই চিৰিয়াখানা আছে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। হিমালয়ৰ তিনিটা সমান্তৰাল শ্ৰেণীৰ বিস্তৃত বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ হিমালয় পৰ্বতমালাক উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ তিনিটা সমান্তৰাল পৰ্বত শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰা হয়। এই শ্ৰেণী তিনিটা হ’ল —
(১) হিমাদ্ৰি বা মহা হিমালয়: এই শ্ৰেণী সৰ্বোত্তৰত অৱস্থিত আৰু সৰ্বোচ্চ। ইয়াৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ৬,০০০ মিটাৰ। মাউন্ট এভাৰেষ্ট (৮,৮৪৮ মিটাৰ), কঞ্চনজঙ্ঘা, মাকালু, ধবলগিৰি, অন্নপূৰ্ণা আদি পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এই শ্ৰেণীত অৱস্থিত। এই পৰ্বতমালা সদায় বৰফেৰে আবৃত থাকে আৰু গ্ৰেনাইট আদি কঠিন শিলেৰে গঠিত। ইয়াৰ পৰা গংগা, যমুনা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আদি বহু চিৰস্থায়ী নদীৰ উৎপত্তি হৈছে।
(২) হিমাচল বা ক্ষুদ্ৰ হিমালয়: এই শ্ৰেণী হিমাদ্ৰিৰ দক্ষিণে অৱস্থিত। ইয়াৰ উচ্চতা ৩,৭০০ৰ পৰা ৪,৫০০ মিটাৰ। পিৰ পাঞ্জাল, ধৌলাধৰ আৰু মহাভাৰত পৰ্বতশ্ৰেণী ইয়াৰ অন্তৰ্গত। কাশ্মীৰ উপত্যকা, কাংৰা উপত্যকা, কুলু উপত্যকা ইয়াতে অৱস্থিত। শিমলা, নৈনিতাল, মুছৌৰী, দাৰ্জিলিং, গুলমৰ্গ, পহেলগাম আদি বিখ্যাত হিল ষ্টেচনসমূহ এই শ্ৰেণীত আছে।
(৩) শিৱালিক বা বাহ্যিক হিমালয়: এই শ্ৰেণী সৰ্বদক্ষিণত অৱস্থিত আৰু সবাতোকৈ নিম্ন পৰ্বত শ্ৰেণী। ইয়াৰ উচ্চতা ৯০০ৰ পৰা ১,১০০ মিটাৰ। ইয়া অসংহত শিলেৰে গঠিত বাবে ভূমিকম্প আৰু ভূমিস্খলন অধিক। শিৱালিক আৰু হিমাচলৰ মাজৰ অনুদৈৰ্ঘ্য উপত্যকাবোৰক দুন বোলা হয় — যেনে দেৰাদুন, কোটলি দুন।
২। উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চলৰ বিস্তৃত বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি হিমালয় আৰু দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ মাজত অৱস্থিত। ইন্দুস, গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আৰু তাৰ উপনদীসমূহে বাহি অনা পলসুৱা মাটিৰে এই সমভূমি গঠন হৈছে। বিশেষত্বসমূহ হ’ল —
- এই সমভূমি প্ৰায় ২,৪০০ কিলোমিটাৰ দীঘলীয়া আৰু ২৪০ৰ পৰা ৩২০ কিলোমিটাৰ বহলীয়া।
- ইয়াৰ মুঠ এলেকা প্ৰায় ৭ লাখ বৰ্গকিলোমিটাৰ।
- উৰ্বৰ পলসুৱা মাটি, পৰ্যাপ্ত পানী আৰু অনুকূল জলবায়ুৰ কাৰণে এই অঞ্চল কৃষিৰ বাবে আদৰ্শ।
- ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ঘনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল।
ভূমিৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি উত্তৰ সমভূমিক চাৰিটা ভাগত ভগাব পাৰি:
(ক) ভাবৰ: পৰ্বতৰ পৰা নামি অহা নদীয়ে শিৱালিকৰ পাদদেশত প্ৰায় ৮-১৬ কিলোমিটাৰ বহল নুড়িৰ এক সংকীৰ্ণ বলয় সৃষ্টি কৰে। এই অঞ্চলত নদী মাটিৰ তলেদি বৈ যায়। কৃষিৰ অনুপযোগী।
(খ) তৰাই: ভাবৰৰ দক্ষিণত ভাবৰত মাটিৰ তলেদি যোৱা পানী পুনৰ বাহিৰ ওলাই আহি আৰ্দ্ৰ, জলাহ আৰু বনাচ্ছাদিত অঞ্চলৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াকে তৰাই বোলা হয়।
(গ) ভাঙৰ: নদীৰ বানপানীৰ তলত নপৰা উচ্চ পুৰণি পলসুৱা মাটিৰ ভূমিক ভাঙৰ বোলা হয়। এই মাটিত কানকৰ নামৰ চূণজাতীয় পিণ্ড থাকে।
(ঘ) খাদৰ: নদীৰ বানপানীৰ তলত পৰা নতুন, উৰ্বৰ পলসুৱা নিম্ন ভূমিক খাদৰ বোলা হয়। প্ৰতি বছৰে বানপানীৰ লগত নতুন পলস জমা হোৱাৰ বাবে এই মাটি অতি উৰ্বৰ।
ভৌগোলিক অৱস্থান অনুযায়ী উত্তৰ সমভূমিক তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি — পাঞ্জাব সমভূমি (ইন্দুস নদী অৱবাহিকা), গংগা সমভূমি (গংগা আৰু তাৰ উপনদী অৱবাহিকা) আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ সমভূমি (অসমত)।
৩। দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ বিস্তৃত বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ দাক্ষিণাত্য মালভূমি ভাৰতৰ উপদ্বীপীয় অঞ্চলৰ প্ৰধান ভৌগোলিক বিভাগ। ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- দাক্ষিণাত্য মালভূমি ত্ৰিকোণাকাৰ।
- ভাৰতৰ সবাতোকৈ পুৰণি ভূখণ্ড — প্ৰাচীন কেলেডোনিয়ান শিল, আগ্নেয় শিল আৰু ৰূপান্তৰিত শিলেৰে গঠিত।
- গণ্ডোৱানা ভূখণ্ডৰ ভাঙোনৰ ফলত গঠিত।
- নৰ্মদা নদীৰ উত্তৰে মালৱা মালভূমি আৰু ছোটানাগপুৰ মালভূমি অৱস্থিত।
- বিন্ধ্য, ছাটপুৰা আৰু মহাকাল পৰ্বতমালা উত্তৰৰ সীমা।
- পশ্চিম ঘাট পশ্চিম সীমা আৰু পূব ঘাট পূব সীমা।
- মালভূমি পূবমুৱাকৈ ঢালযুক্ত বাবে মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা, কাবেৰী আদি প্ৰধান নদী বংগোপসাগৰলৈ বৈ যায়।
- কৃষ্ণ মাটি (ডেকান ট্ৰেপ) ক’পাহৰ খেতিৰ উপযোগী।
- লৌহ, মেংগানিজ, ক্ৰোমাইট আদি খনিজ পদাৰ্থৰ ভঁৰাল।
৪। ভাৰতৰ মূল ভৌগোলিক বিভাগসমূহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতিক মূলতঃ ছটা ভাগত ভগাব পাৰি —
(১) হিমালয় পাৰ্বত্য অঞ্চল: উত্তৰত বিস্তৃত কাশ্মীৰৰ পৰা অৰুণাচল প্ৰদেশলৈকে প্ৰায় ২,৫০০ কিলোমিটাৰ বিস্তৃত। তিনিটা সমান্তৰাল শ্ৰেণী — হিমাদ্ৰি, হিমাচল আৰু শিৱালিক। পৃথিৱীৰ কনিষ্ঠতম পৰ্বত। ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত, মৌছুমী বায়ু ধৰি ৰখাত আৰু নদীৰ উৎস হিচাপে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(২) উত্তৰ সমভূমি: হিমালয়ৰ দক্ষিণে ইন্দুস, গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পলসুৱা মাটিৰে গঠিত। প্ৰায় ৭ লাখ বৰ্গকিলোমিটাৰ এলেকা। ভাৰতৰ অৰ্থনীতি আৰু জনসংখ্যাৰ কেন্দ্ৰ।
(৩) দাক্ষিণাত্য মালভূমি: প্ৰাচীন শিলেৰে গঠিত ত্ৰিকোণাকাৰ মালভূমি। পশ্চিম ঘাট আৰু পূব ঘাট পাৰ্শ্বসীমা। খনিজ পদাৰ্থৰে চহকী।
(৪) ভাৰতীয় মৰুভূমি: ৰাজস্থানত অৱস্থিত থাৰ মৰুভূমি। বাৰ্ষিক বৰষুণ ১৫০ মিলিমিটাৰতকৈ কম। বালিৰ টিলা আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰাকাৰ স্তূপ।
(৫) উপকূল অঞ্চল: পূব উপকূল (পূব ঘাট আৰু বংগোপসাগৰৰ মাজত) আৰু পশ্চিম উপকূল (পশ্চিম ঘাট আৰু আৰৱ সাগৰৰ মাজত)।
(৬) দ্বীপপুঞ্জ: বংগোপসাগৰত আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু আৰৱ সাগৰত লাক্ষাদ্বীপ।
৫। কেন্দ্ৰীয় উচ্চভূমি আৰু ছোটানাগপুৰ মালভূমিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় উচ্চভূমি: নৰ্মদা নদীৰ উত্তৰে আৰু বিন্ধ্য পৰ্বতমালাৰ দক্ষিণে অৱস্থিত। পশ্চিমে বহল আৰু পূবে সংকীৰ্ণ। মালৱা মালভূমি ইয়াৰ পশ্চিম অংশ। ইয়াৰ পূবৰ অঞ্চলক বুন্দেলখণ্ড আৰু বাঘেলখণ্ড বোলা হয়। নদীবোৰ পূব-উত্তৰমুৱাকৈ বৈ যায়। আৰাৱলি পৰ্বতমালা পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত।
ছোটানাগপুৰ মালভূমি: কেন্দ্ৰীয় উচ্চভূমিৰ পূব অংশত অৱস্থিত। ঝাৰখণ্ড ৰাজ্যৰ মূল অংশ এই মালভূমিৰে গঠিত। দামোদৰ নদীয়ে এই মালভূমি নিষ্কাশিত কৰে। কয়লা, লৌহ আকৰ, মেংগানিজ আদি খনিজ পদাৰ্থৰে চহকী। ভাৰতৰ শিল্পাঞ্চলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
৬। প্লেট টেকটনিক্স তত্ত্বৰ আধাৰত ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতি গঠনৰ বিষয়ে বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্লেট টেকটনিক্স তত্ত্ব অনুসৰি পৃথিৱীৰ ভূত্বক কেইবাটাও বৃহৎ আৰু ক্ষুদ্ৰ শিলাফলকেৰে গঠিত। এই শিলাফলকসমূহ পৃথিৱীৰ আভ্যন্তৰীণ সংবাহন স্ৰোতৰ প্ৰভাৱত গতিশীল।
বহু কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীত এটা মহাদেশ আছিল। ক্ৰমে ক্ৰমে ইয়া দুটা ভাগ হ’ল — লৰেছিয়া (উত্তৰ) আৰু গণ্ডোৱানা ভূখণ্ড (দক্ষিণ)। গণ্ডোৱানা ভূখণ্ডত ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া, দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকা একেলগে আছিল।
প্ৰায় ২০ কোটি বছৰ আগতে গণ্ডোৱানা ভূখণ্ড ভাঙিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ভাৰতীয়-অষ্ট্ৰেলিয়ান শিলাফলক উত্তৰলৈ গতি কৰিবলৈ ধৰিলে। ইউৰেছিয়া শিলাফলকৰ সৈতে সংঘৰ্ষৰ ফলত মাজৰ টেথিছ সাগৰৰ তলিৰ পলসু শিলা ভাঁজ খাই ওপৰলৈ উঠিল আৰু হিমালয় পৰ্বতমালাৰ সৃষ্টি হ’ল। হিমালয় গঠনৰ পিছত হিমালয়ৰ আৰু দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ মাজৰ বিস্তৃত অঞ্চলটো নদীৰ পলসুৱা মাটিৰে ভৰি উত্তৰ সমভূমি গঠন কৰিলে।
তুলনামূলক প্ৰশ্ন
হিমালয় আৰু উত্তৰ সমভূমিৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| হিমালয় | উত্তৰ সমভূমি |
|---|---|
| পৃথিৱীৰ কনিষ্ঠতম পৰ্বতমালা। | পলসুৱা মাটিৰে গঠিত উৰ্বৰ সমভূমি। |
| ভাঁজ পৰ্বতমালা। | পলসভূমি। |
| উচ্চ শৃংগ, গভীৰ উপত্যকা, দ্ৰুতগামী নদী। | সমান, নিম্ন ভূমি, মৃদু নদী। |
| শিলাফলকৰ সংঘৰ্ষৰ ফলত গঠিত। | নদীৰ পলসুৱা মাটিৰে গঠিত। |
| ভাৰতৰ উত্তৰ সীমা গঠন কৰে। | ভাৰতৰ কৃষি আৰু জনসংখ্যাৰ কেন্দ্ৰ। |
আন্দামান-নিকোবৰ আৰু লাক্ষাদ্বীপৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ | লাক্ষাদ্বীপ |
|---|---|
| বংগোপসাগৰত অৱস্থিত। | আৰৱ সাগৰত অৱস্থিত। |
| ৫৭২টা দ্বীপ আছে। | তুলনামূলকভাৱে কম দ্বীপ আছে। |
| আকাৰত ডাঙৰ। | মুঠ আয়তন মাত্ৰ ৩২ বৰ্গকিলোমিটাৰ। |
| ভূখণ্ডীয় পৰ্বতমালাৰ সামুদ্ৰিক অংশ — আগ্নেয়গিৰিজাত। | প্ৰবালেৰে গঠিত। |
| পোৰ্ট ব্লেয়াৰ ৰাজধানী। | কাভাৰাট্টি ৰাজধানী। |
| নিকোবৰৰ ইন্দিৰা পয়েন্ট ভাৰতৰ সৰ্বদক্ষিণৰ বিন্দু। | পিট্টি দ্বীপত চৰাই চিৰিয়াখানা আছে। |
চমু টোকা লিখা
(ক) পশ্চিম ঘাট
উত্তৰঃ পশ্চিম ঘাট দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ পশ্চিম সীমান্তত গুজৰাট-মহাৰাষ্ট্ৰ সীমাৰ পৰা কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত এটা অবিচ্ছিন্ন পৰ্বত শ্ৰেণী। ইয়াৰ গড় উচ্চতা ৯০০-১,৬০০ মিটাৰ। ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আনাইমুদি (২,৬৯৫ মিটাৰ)। ডোডাবেটা (২,৬৩৭ মিটাৰ) আৰেকটি উল্লেখযোগ্য শৃংগ। পশ্চিম ঘাটে আৰৱ সাগৰৰ পৰা অহা মৌছুমী বায়ু বাধা দি অৰোগ্ৰাফিক বৰষুণ ঘটায়। গোদাবৰী, কৃষ্ণা, কাবেৰী আদি নদীৰ উৎস পশ্চিম ঘাটত।
(খ) পূব ঘাট
উত্তৰঃ পূব ঘাট দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ পূব সীমান্তত বংগোপসাগৰৰ সমান্তৰালকৈ বিস্তৃত। ইয়া অনিয়মিত, অবিৰাম নহয় আৰু খণ্ডিত। কাৰণ মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা, কাবেৰী আদি নদীয়ে পূব ঘাটক কাটি বংগোপসাগৰলৈ বৈ গৈছে। গড় উচ্চতা প্ৰায় ৬০০ মিটাৰ। সৰ্বোচ্চ শৃংগ মহেন্দ্ৰগিৰি (১,৫০১ মিটাৰ)।
(গ) কেন্দ্ৰীয় উচ্চভূমি
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় উচ্চভূমি নৰ্মদা নদীৰ উত্তৰে আৰু বিন্ধ্য পৰ্বতমালাৰ দক্ষিণে অৱস্থিত। আৰাৱলি পৰ্বতমালা পশ্চিমত আৰু বিন্ধ্য পৰ্বতমালা উত্তৰত সীমা গঠন কৰে। মালৱা মালভূমি পশ্চিমে, বুন্দেলখণ্ড আৰু বাঘেলখণ্ড পূবে। নদীবোৰ পূব-উত্তৰমুৱাকৈ গংগালৈ বৈ যায়। পূবলৈ ছোটানাগপুৰ মালভূমি দামোদৰ নদীৰে নিষ্কাশিত।
(ঘ) প্লেট টেকটনিক্স
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূত্বক সাতটা বৃহৎ আৰু কিছু ক্ষুদ্ৰ শিলাফলকেৰে গঠিত। পৃথিৱীৰ আভ্যন্তৰীণ সংবাহন স্ৰোতৰ প্ৰভাৱত এই শিলাফলকসমূহ গতিশীল। এই গতিৰ ফলত যেতিয়া দুটা শিলাফলক পৰস্পৰৰ ফালে আগবাঢ়ে (অভিসাৰী সীমানা) তেতিয়া পৰ্বতমালাৰ সৃষ্টি হয়। যেতিয়া দূৰলৈ আঁতৰে (অপসাৰী সীমানা) তেতিয়া উপত্যকা আৰু মহাসাগৰৰ সৃষ্টি হয়। এই তত্ত্বৰ সহায়তে ভাৰতৰ হিমালয় পৰ্বত আৰু দাক্ষিণাত্য মালভূমি গঠনৰ ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। হিমালয়ৰ গুৰুত্ব কি কি?
উত্তৰঃ হিমালয়ৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল —
- জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ: হিমালয়ে আৰৱ সাগৰ আৰু বংগোপসাগৰৰ পৰা অহা দক্ষিণ-পশ্চিম মৌছুমী বায়ু ধৰি ৰাখি ভাৰতত বৰষুণ ঘটায়। মধ্য এছিয়াৰ ঠাণ্ডা বায়ু বাধা দি ভাৰতক অতিমাত্ৰা শৈতপ্ৰকোপৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
- নদীৰ উৎস: গংগা, যমুনা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, সিন্ধু আদি মহান নদীৰ উৎস হিমালয়ত।
- উৰ্বৰ সমভূমি: হিমালয়ৰ নদীৰ পলসুৱা মাটিৰে উত্তৰ ভাৰতৰ উৰ্বৰ সমভূমি গঠন হৈছে।
- প্ৰাকৃতিক সীমা: হিমালয়ে ভাৰতৰ উত্তৰৰ প্ৰাকৃতিক সীমা গঠন কৰে।
- পৰ্যটন: হিমালয়ে বহু বিখ্যাত হিল ষ্টেচন আৰু পৰ্যটন কেন্দ্ৰ প্ৰদান কৰে।
- বনজ সম্পদ: বহুমূলীয়া বৃক্ষ আৰু ঔষধি উদ্ভিদৰ উৎস।
২। উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল —
- অতি উৰ্বৰ পলসুৱা মাটি — গম, ধান, মাহ, কুঁহিয়াৰ আদিৰ খেতি হয়।
- পৰ্যাপ্ত পানীৰ যোগান — নদী আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ পানী।
- ভাৰতৰ কৃষি উৎপাদনৰ সিংহভাগ এই অঞ্চলৰ পৰা।
- ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ঘনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল — দিল্লী, লক্ষ্ণৌ, পাটনা, কলকাতা আদি বৃহৎ নগৰ।
- নদীপথে যোগাযোগ।
৩। থাৰ মৰুভূমি কেনেকৈ গঠন হৈছে?
উত্তৰঃ আৰৱ সাগৰৰ পৰা অহা মৌছুমী বায়ু আৰাৱলি পৰ্বতমালা অতিক্ৰম কৰি পশ্চিম ৰাজস্থানত উপস্থিত হ’লে ইয়াত বৰষুণ নহয়। ফলত এই অঞ্চলত শুকান আৰু উত্তপ্ত জলবায়ু বিৰাজ কৰে। দীৰ্ঘকালীন শুকান পৰিৱেশৰ ফলত ক্ৰমে ক্ৰমে এই অঞ্চলত মৰুভূমিৰ সৃষ্টি হৈছে। ইয়াত বালিৰ টিলা (barchan) আৰু বায়ুশিলা সাধাৰণ। বাৰ্ষিক বৰষুণ ১৫০ মিলিমিটাৰতকৈ কম।
৪। ভাৰতৰ উপকূল অঞ্চলৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ উপকূল অঞ্চলৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল —
- মাছমৰীয়াৰ জীৱিকাৰ মূল আধাৰ — ৰপ্তানিযোগ্য মীন সম্পদ।
- মুম্বাই, চেন্নাই, কলকাতা আদি বৃহৎ বন্দৰনগৰ উপকূলতে অৱস্থিত।
- আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ সুবিধা।
- খনিজ তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ উৎপাদনৰ কেন্দ্ৰ (পশ্চিম উপকূল)।
- পৰ্যটন শিল্পৰ বিকাশৰ সুযোগ।
- নাৰিকল, কাজু আদি নগদী শস্যৰ খেতি।
৫। ভাৰতৰ দ্বীপপুঞ্জৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ দ্বীপপুঞ্জৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল —
- কৌশলগত গুৰুত্ব: আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ ভাৰত মহাসাগৰৰ পথত অৱস্থিত বাবে সামৰিক আৰু কৌশলগত দিশত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- পৰ্যটন: প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য, সমুদ্ৰ সৈকত আৰু প্ৰবালদ্বীপৰ বাবে বিখ্যাত।
- জীৱবৈচিত্ৰ্য: বিৰল উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ আবাসভূমি।
- মীন সম্পদ: মাছ ধৰাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- নাৰিকল উৎপাদন: লাক্ষাদ্বীপ নাৰিকলৰ বাবে বিখ্যাত।
- ভাৰতৰ দক্ষিণ সীমা: ইন্দিৰা পয়েন্ট ভাৰতৰ সৰ্বদক্ষিণৰ বিন্দু।