বায়ুমণ্ডলঃ গঠন, বায়ুৰ চাপ আৰু বায়ু প্ৰবাহ — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru-ত আপোনাক স্বাগতম। এই লেখাত ASSEB Class 9 Social Science Geography Chapter 2 “বায়ুমণ্ডলঃ গঠন, বায়ুৰ চাপ আৰু বায়ু প্ৰবাহ”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ বিতংভাৱে দিয়া হৈছে।
সাৰাংশ: বায়ুমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীক চাৰিওফালৰ পৰা আৱৰি ৰখা গেছৰ এক আৱৰণ, যি ভূপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় 10,000 কিলোমিটাৰ ওপৰলৈকে বিস্তৃত। ইয়াত নাইট্ৰ’জেন (78%), অক্সিজেন (20.9%), আৰ্গন আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আদি গেছ থাকে। ৰাসায়নিক গঠন অনুসৰি ইয়াক সমমণ্ডল আৰু বিষমমণ্ডল, আৰু উষ্ণতা অনুসৰি ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ, ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ, মেছ’স্ফিয়াৰ, থাৰ্ম’স্ফিয়াৰ আৰু এক্স’স্ফিয়াৰ বুলি ভাগ কৰা হয়। বায়ুচাপৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ বায়ু প্ৰবাহিত হয় আৰু কোৰিঅ’লিছ বলে ইয়াৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে। বাণিজ্যিক বায়ু, পশ্চিমা বায়ু, ঘূৰ্ণিবতাহ, বায়ুৰাশি আৰু মৌচুমী বায়ু ইয়াৰ মুখ্য প্ৰকাশ।
Summary: The atmosphere is the envelope of gases surrounding the earth, extending up to about 10,000 km above the surface. It is mainly composed of nitrogen (78%), oxygen (20.9%), argon and carbon dioxide. On the basis of chemical composition it is divided into the homosphere and heterosphere, and on the basis of temperature into the troposphere, stratosphere, mesosphere, thermosphere and exosphere. Air moves from high-pressure to low-pressure areas as wind, and the Coriolis force determines its direction. Trade winds, westerlies, cyclones, air masses and monsoon winds are its major expressions.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
1। বতাহৰ বেগ জোখা যন্ত্ৰটো হ’ল — (ক) এনিম’মিটাৰ (খ) ৱাইণ্ড ভেন (গ) ব’ফৰ্ট স্কেল (ঘ) হাইড্ৰ’মিটাৰ।
উত্তৰঃ এনিম’মিটাৰ।
2। বায়ুৰ চলাচলৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হ’ল — (ক) আৰ্দ্ৰতাৰ পাৰ্থক্য (খ) চাপৰ পাৰ্থক্য (গ) মহাকৰ্ষণ বল (ঘ) অপকেন্দ্ৰ বল।
উত্তৰঃ চাপৰ পাৰ্থক্য।
3। অ’জন স্তৰটো অৱস্থিত — (ক) ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ (খ) থাৰ্ম’স্ফিয়াৰ (গ) মেছ’স্ফিয়াৰ (ঘ) ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ।
উত্তৰঃ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ।
4। প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পূব অংশত সৃষ্টি হোৱা ঘূৰ্ণিবতাহক কোৱা হয় — (ক) হাৰিকেন (খ) ছাইক্ল’ন (গ) ৱিলি-ৱিলি (ঘ) টাইফুন।
উত্তৰঃ টাইফুন।
5। বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ (আয়তন অনুসৰি) — (ক) 20.94% (খ) 29.01% (গ) 32.47% (ঘ) 78.08%।
উত্তৰঃ 20.94%।
6। বতাহৰ বেগৰ একক হ’ল — (ক) নট (খ) মিলিবাৰ (গ) শতাংশ (ঘ) ডিগ্ৰী।
উত্তৰঃ নট।
7। মৌচুমী বায়ু হ’ল — (ক) স্থানীয় বায়ু (খ) প্ৰাথমিক সংবহন (গ) গৌণ সংবহন (ঘ) স্থায়ী বায়ু।
উত্তৰঃ গৌণ সংবহন।
অতি চমু উত্তৰ (Very Short Answer)
8। বায়ুমণ্ডল পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় কিমান ওপৰলৈকে বিস্তৃত?
উত্তৰঃ প্ৰায় 10,000 কিলোমিটাৰ ওপৰলৈকে বিস্তৃত।
9। বায়ুমণ্ডলত সৰ্বাধিক পৰিমাণে থকা গেছটো কি?
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেন (প্ৰায় 78%)।
10। ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ মাজৰ সীমাটোক কি বোলে?
উত্তৰঃ ট্ৰ’প’পজ (Tropopause)।
11। বায়ুৰ চাপ জোখা এককটো কি?
উত্তৰঃ মিলিবাৰ।
12। বতাহৰ বেগ জোখা স্কেলটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ব’ফৰ্ট স্কেল (Beaufort Scale)।
13। সমান বায়ুচাপ থকা ঠাইবোৰ সংযোগ কৰা ৰেখাক কি বোলে?
উত্তৰঃ সমচাপ ৰেখা বা আইছ’বাৰ (Isobar)।
14। দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ 40°–50° অক্ষাংশৰ প্ৰবল পশ্চিমা বায়ুক কি বোলে?
উত্তৰঃ গৰ্জনশীল চল্লিশা (Roaring Forties)।
চমু উত্তৰ (Short Answer)
15। বতাহ কি? ইয়াৰ উৎপত্তিৰ কাৰকসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্নচাপ অঞ্চললৈ অনুভূমিকভাৱে বায়ুৰ চলাচলকে বতাহ বোলে। ইয়াৰ উৎপত্তিৰ প্ৰধান কাৰক হ’ল উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য আৰু বায়ুচাপৰ পাৰ্থক্য। উষ্ণতা বেছি হ’লে বায়ু পাতল হৈ নিম্নচাপ আৰু কম হ’লে ঘন হৈ উচ্চচাপৰ সৃষ্টি হয়, ফলত বায়ুৱে চলাচল কৰে।
16। কোৰিঅ’লিছ বল কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্ট যি বলে বতাহৰ গতিপথ বিচ্যুত কৰে, তাকে কোৰিঅ’লিছ বল বোলে। এই বলৰ প্ৰভাৱত উত্তৰ গোলাৰ্ধত বতাহ সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত বাওঁফালে বিচ্যুত হয়। ই নিৰক্ষীয় অঞ্চলত শূন্য আৰু মেৰু অঞ্চলত সৰ্বাধিক।
17। চাপ নতি বল (Pressure Gradient Force) কি?
উত্তৰঃ দুটা স্থানৰ মাজৰ বায়ুচাপৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে সৃষ্ট যি বলে বায়ুক উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ ঠেলি নিয়ে, তাকে চাপ নতি বল বোলে। চাপৰ পাৰ্থক্য বেছি হ’লে বতাহৰ বেগো বেছি হয়।
18। বায়ুৰ চলাচলত পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণ বলৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মহাকৰ্ষণ বলে বায়ুমণ্ডলক ভূপৃষ্ঠৰ ওচৰত ধৰি ৰাখে আৰু বায়ুৰ ওজন তথা চাপ নিৰ্ধাৰণ কৰে। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে এই বল আৰু বায়ুচাপ দুয়োটা হ্ৰাস পায়।
19। বতাহৰ নামকৰণ কেনেকৈ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বতাহ যিফালৰ পৰা বলয়, সেই দিশ অনুসৰি বতাহৰ নামকৰণ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে উত্তৰ-পশ্চিমৰ পৰা বোৱা বতাহক উত্তৰ-পশ্চিমা বতাহ বোলে।
20। বতাহৰ বেগ কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰা হয় আৰু ইয়াৰ একক কি?
উত্তৰঃ বতাহৰ বেগ এনিম’মিটাৰ নামৰ যন্ত্ৰেৰে জোখা হয় আৰু স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে লিপিবদ্ধ কৰা যন্ত্ৰটোক এনিম’গ্ৰাফ বোলে। বতাহৰ বেগ নট (Knot) এককত প্ৰকাশ কৰা হয় (1 নট = প্ৰায় 1.85 কিমি/ঘণ্টা)।
21। বায়ুৰ চাপৰ তাৰতম্যৰ বাবে দায়ী কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (ক) বায়ুৰ উষ্ণতা, (খ) ভূপৃষ্ঠৰ উচ্চতা আৰু (গ) বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ — এই কাৰকসমূহে বায়ুৰ চাপৰ তাৰতম্য ঘটায়।
22। বতাহৰ বেগ আৰু দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ চাপ নতি বল, কোৰিঅ’লিছ বল, মহাকৰ্ষণ বল আৰু ঘৰ্ষণ বল — এই কাৰকসমূহে একেলগে বতাহৰ বেগ আৰু দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
দীঘল উত্তৰ (Long Answer)
23। বায়ুমণ্ডল কি? ইয়াৰ গঠন সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীক চাৰিওফালৰ পৰা আৱৰি ৰখা বিভিন্ন গেছৰ এক আৱৰণ, যাক মহাকৰ্ষণ বলে পৃথিৱীৰ লগত ধৰি ৰাখে। ই ভূপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় 10,000 কিলোমিটাৰ ওপৰলৈকে বিস্তৃত। ইয়াত নাইট্ৰ’জেন প্ৰায় 78%, অক্সিজেন 20.9%, আৰ্গন 0.93% আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ উপৰিও জলীয় বাষ্প, ধূলিকণা আৰু অ’জন আদি থাকে। বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰায় 99% ভৰ তলৰ 32 কিলোমিটাৰৰ ভিতৰতে সীমাবদ্ধ। ৰাসায়নিক গঠন অনুসৰি ইয়াক সমমণ্ডল (Homosphere) আৰু বিষমমণ্ডল (Heterosphere) বুলি, আৰু উষ্ণতা অনুসৰি ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ, ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ, মেছ’স্ফিয়াৰ, থাৰ্ম’স্ফিয়াৰ আৰু এক্স’স্ফিয়াৰ বুলি ভাগ কৰা হয়।
24। ৰাসায়নিক গঠন অনুসৰি বায়ুমণ্ডলৰ স্তৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাসায়নিক গঠন অনুসৰি বায়ুমণ্ডলক দুটা স্তৰত ভাগ কৰা হয়। (ক) সমমণ্ডল (Homosphere) — ভূপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় 80 কিলোমিটাৰলৈকে, য’ত গেছবোৰৰ অনুপাত প্ৰায় একে ৰূপে বিয়পি থাকে। (খ) বিষমমণ্ডল (Heterosphere) — 80 কিলোমিটাৰৰ ওপৰত, য’ত গেছবোৰ ওজন অনুসৰি নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন, হিলিয়াম আৰু হাইড্ৰ’জেন স্তৰত সজাই থাকে।
25। উষ্ণতাৰ তাৰতম্য অনুসৰি বায়ুমণ্ডলৰ স্তৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উষ্ণতাৰ তাৰতম্য অনুসৰি বায়ুমণ্ডলক পাঁচটা স্তৰত ভাগ কৰা হয়। (1) ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ (0–12 কিমি): প্ৰতি কিলোমিটাৰত প্ৰায় 6.5° চেলছিয়াছ হাৰত উষ্ণতা হ্ৰাস পায় আৰু সকলো বতৰৰ ঘটনা ইয়াতে ঘটে। (2) ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (12–50 কিমি): অ’জন স্তৰ ইয়াতে থাকে আৰু ই শান্ত হোৱাৰ বাবে বিমান চলাচলৰ উপযোগী। (3) মেছ’স্ফিয়াৰ (50–80 কিমি): উষ্ণতা প্ৰায় -90° চেলছিয়াছলৈ নামি আহে। (4) থাৰ্ম’স্ফিয়াৰ (80–400 কিমি): উষ্ণতা দ্ৰুতগতিত বাঢ়ে আৰু ইয়াত থকা আয়ন’স্ফিয়াৰে ৰেডিঅ’ তৰংগ প্ৰতিফলিত কৰে। (5) এক্স’স্ফিয়াৰ: বায়ুমণ্ডলৰ সৰ্বোচ্চ স্তৰ, যি লাহে লাহে মহাশূন্যৰ লগত মিলি যায়।
26। পৃথিৱীৰ প্ৰধান বায়ুচাপ মণ্ডলসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বায়ুচাপ মণ্ডল আছে। (1) নিৰক্ষীয় নিম্নচাপ মণ্ডল (প্ৰায় 10° উত্তৰ–10° দক্ষিণ): অত্যধিক উত্তাপৰ বাবে বায়ু পাতল হৈ ওপৰলৈ উঠে। (2) উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপ মণ্ডল (প্ৰায় 30° উত্তৰ/দক্ষিণ): ওপৰৰ পৰা শীতল বায়ু নামি আহি উচ্চচাপৰ সৃষ্টি কৰে। (3) উপমেৰু নিম্নচাপ মণ্ডল (প্ৰায় 60°–65° উত্তৰ/দক্ষিণ): গতিজনিত কাৰণত নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়। (4) মেৰু উচ্চচাপ মণ্ডল (মেৰু অঞ্চল): অত্যধিক ঠাণ্ডাৰ বাবে বায়ু ঘন হৈ স্থায়ী উচ্চচাপৰ সৃষ্টি হয়।
27। বায়ুমণ্ডলৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল জীৱকুলৰ অস্তিত্বৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। ই উশাহ-নিশাহৰ বাবে অক্সিজেন আৰু উদ্ভিদৰ বাবে কাৰ্বন ডাই অক্সাইড যোগান ধৰে। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি ৰোধ কৰে। গ্ৰীণহাউছ প্ৰভাৱৰ জৰিয়তে ই পৃথিৱীৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু তাপ তথা জলীয় বাষ্প বিতৰণ কৰি বতৰ আৰু বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে। বায়ুমণ্ডল নথকা হ’লে পৃথিৱী দিনত অত্যধিক গৰম আৰু ৰাতি অত্যধিক ঠাণ্ডা হৈ জীৱহীন হৈ পৰিলহেঁতেন।
28। বতাহৰ শ্ৰেণীবিভাজন (প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয়ক সংবহন) কৰা।
উত্তৰঃ উৎপত্তি আৰু বিস্তৃতিৰ ভিত্তিত বতাহক তিনি ভাগত ভগোৱা হয়। (1) প্ৰাথমিক বা গ্ৰহীয় সংবহন: সমগ্ৰ বছৰ চাপ মণ্ডল অনুসৰি বোৱা স্থায়ী বতাহ, যেনে — বাণিজ্যিক বায়ু, পশ্চিমা বায়ু আৰু মেৰু পুৱৈয়া বায়ু। (2) গৌণ বা সাময়িক সংবহন: ঋতু আৰু অঞ্চল অনুসৰি সৃষ্টি হোৱা বতাহ, যেনে — মৌচুমী বায়ু, ঘূৰ্ণিবতাহ, প্ৰতীপ ঘূৰ্ণিবতাহ, বায়ুৰাশি আৰু সীমান্ত। (3) তৃতীয়ক বা স্থানীয় বতাহ: সীমিত অঞ্চলত স্থানীয় কাৰণত সৃষ্টি হোৱা বতাহ, যেনে — সাগৰীয় ও স্থলজ বতাহ আৰু পৰ্বত ও উপত্যকা বতাহ।
29। ঘূৰ্ণিবতাহ কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু জলবায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰঃ কোনো নিম্নচাপ কেন্দ্ৰক চাৰিওফালৰ পৰা উচ্চচাপে আৱৰি ৰাখিলে আৰু বায়ু ভিতৰমুৱাকৈ ঘূৰ্ণিয়াই সোমাই গ’লে তাকে ঘূৰ্ণিবতাহ বোলে (উত্তৰ গোলাৰ্ধত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত)। ইয়াৰ দুটা প্ৰকাৰ আছে — (ক) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণিবতাহ, যি উষ্ণ ক্ৰান্তীয় সাগৰত সৃষ্টি হয়, অতি প্ৰবল (120 কিমি/ঘণ্টাৰ ওপৰত) আৰু ইয়াক টাইফুন, হাৰিকেন বা ৱিলি-ৱিলি বোলে; আৰু (খ) অতিক্ৰান্তীয় বা নাতিশীতোষ্ণ ঘূৰ্ণিবতাহ, যি 30°–65° অক্ষাংশত সীমান্ত বৰাবৰে সৃষ্টি হয়, ইয়াৰ ব্যাস 300–1500 কিমি আৰু ই ব্যাপক বৰষুণ দিয়ে। ঘূৰ্ণিবতাহে ধুমুহা, প্ৰবল বৰষুণ আৰু উপকূলীয় অঞ্চলত ব্যাপক ক্ষতিসাধন কৰে।
30। বায়ুৰাশি কি? ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু জলবায়ুত অৱদান লিখা।
উত্তৰঃ সমান উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতা থকা বৃহৎ বায়ুৰ স্তম্ভক বায়ুৰাশি বোলে। ই সাগৰ, মৰুভূমি বা বৰফাবৃত সমসত্ত্ব উৎস অঞ্চলৰ ওপৰত সৃষ্টি হয়। উৎস অনুসৰি ইয়াক মহাদেশীয় (c) বা সাগৰীয় (m) আৰু ক্ৰান্তীয় (T) বা মেৰুদেশীয় (P) — এইদৰে cT, mT, cP, mP বুলি ভাগ কৰা হয়। বায়ুৰাশিয়ে গতি কৰাৰ সময়ত নিজৰ ধৰ্ম কঢ়িয়াই নি অন্য অঞ্চলৰ বতৰ পৰিবৰ্তন কৰে, আৰু দুটা বিপৰীত ধৰ্মৰ বায়ুৰাশি লগ লাগিলে সীমান্তৰ সৃষ্টি হয়।
31। সীমান্ত (Front) কি? ই কেনেকৈ সৃষ্টি হয় আৰু জলবায়ুৰ লগত ইয়াৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ দুটা বিপৰীত ধৰ্মৰ (ভিন্ন উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা আৰু ঘনত্বৰ) বায়ুৰাশি নমিলাকৈ লগ লগা সীমাপৃষ্ঠক সীমান্ত বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰ হ’ল — শীতল সীমান্ত, য’ত আগবঢ়া শীতল বায়ুৱে উষ্ণ বায়ুক থিয়কৈ ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে আৰু প্ৰবল বৰষুণ তথা মেঘ-গৰ্জন হয়; আৰু উষ্ণ সীমান্ত, য’ত উষ্ণ বায়ুৱে শীতল বায়ুৰ ওপৰেৰে লাহে লাহে উঠি গৈ ব্যাপক অথচ মৃদু বৰষুণ দিয়ে। সীমান্তত মেঘৰ সৃষ্টি আৰু বৰষুণ হয় আৰু ই নাতিশীতোষ্ণ ঘূৰ্ণিবতাহৰ লগত ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
32। মৌচুমী বায়ু কি? ইয়াৰ সৃষ্টি আৰু প্ৰভাৱিত অঞ্চল লিখা।
উত্তৰঃ ঋতু অনুসৰি দিশ সলনি কৰা বতাহকে মৌচুমী বায়ু বোলে, যাৰ সৃষ্টি হয় স্থল আৰু জলৰ অসম উত্তাপৰ বাবে। গ্ৰীষ্মকালত স্থলভাগ সোনকালে গৰম হৈ নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়, ফলত সাগৰৰ পৰা স্থললৈ আৰ্দ্ৰ বায়ু বলি বৰষুণ দিয়ে (দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী)। শীতকালত স্থলভাগ ঠাণ্ডা হৈ উচ্চচাপ সৃষ্টি হয়, ফলত স্থলৰ পৰা সাগৰলৈ শুকান বায়ু বয় (উত্তৰ-পূব মৌচুমী)। ভাৰত, বাংলাদেশ, ম্যানমাৰকে ধৰি দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। ই এক গৌণ বা সাময়িক বায়ুপ্ৰবাহ প্ৰণালী।
কাৰণসহ উত্তৰ লিখা
33। ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰক বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ বুলি কোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ কাৰণ বতৰ আৰু জলবায়ুৰ প্ৰায় সকলো ঘটনা — মেঘ, বৰষুণ, ধুমুহা, বিজুলী আদি — এই স্তৰতে সংঘটিত হয় আৰু বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰায় তিনি-চতুৰ্থাংশ গেছ ইয়াতে থাকে।
34। বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গেছ গুৰুত্বপূৰ্ণ কিয়?
উত্তৰঃ কাৰ্বন ডাই অক্সাইডে পৃথিৱীৰ পৰা নিৰ্গত দীৰ্ঘ তৰংগৰ তাপ শোষণ কৰি ভূপৃষ্ঠক উষ্ণ ৰাখে (গ্ৰীণহাউছ প্ৰভাৱ) আৰু ই উদ্ভিদৰ সালোক সংশ্লেষণৰ বাবেও অপৰিহাৰ্য।
35। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বায়ুৰ চাপ হ্ৰাস পায় কিয়?
উত্তৰঃ ওপৰলৈ যোৱাৰ লগে লগে বায়ুৰ ঘনত্ব আৰু জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ কমি আহে আৰু মহাকৰ্ষণ বলো দুৰ্বল হয়, সেয়ে বায়ুৰ চাপ হ্ৰাস পায়।
36। অ’জন স্তৰক পৃথিৱীৰ ৰক্ষাকৱচ বুলি কোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ কাৰণ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত থকা অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি শোষণ কৰি জীৱকুলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
চমু টোকা লিখা
37। বায়ু প্ৰবাহ প্ৰণালী (Wind system)
উত্তৰঃ চাপৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে বায়ুৰ সুশৃংখল অনুভূমিক চলাচলকে বায়ু প্ৰবাহ প্ৰণালী বোলে। ইয়াত প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু স্থানীয় বতাহ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু সকলো বতাহ উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ বৈ কোৰিঅ’লিছ বলৰ দ্বাৰা বিচ্যুত হয়।
38। বাণিজ্যিক বায়ু (Trade wind)
উত্তৰঃ উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপৰ (প্ৰায় 30°) পৰা নিৰক্ষীয় নিম্নচাপলৈ বোৱা স্থায়ী বায়ুকে বাণিজ্যিক বায়ু বোলে। কোৰিঅ’লিছ বলৰ প্ৰভাৱত ই উত্তৰ গোলাৰ্ধত উত্তৰ-পূবৰ পৰা আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত দক্ষিণ-পূবৰ পৰা বয়। অতীতত বাণিজ্যিক জাহাজে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
39। অশ্ব অক্ষাংশ (Horse latitude)
উত্তৰঃ প্ৰায় 30° উত্তৰ আৰু দক্ষিণ অক্ষাংশৰ উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপৰ শান্ত অঞ্চলটোক অশ্ব অক্ষাংশ বোলে। ইয়াত বায়ু নামি আহে, বতাহ প্ৰায় নাথাকে, আকাশ পৰিষ্কাৰ আৰু বৰষুণ কম হয়। জাহাজ আটকি পৰিলে নাৱিকে ঘোঁৰা পেলাই দিয়াৰ পৰা ইয়াৰ নামকৰণ হৈছে।
40। গৰ্জনশীল চল্লিশা (Roaring Forties)
উত্তৰঃ দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ 40°–50° অক্ষাংশৰ মাজত মহাসাগৰৰ ওপৰেৰে প্ৰবল বেগেৰে বোৱা পশ্চিমা বায়ুক গৰ্জনশীল চল্লিশা বোলে। বাধাহীন সাগৰৰ ওপৰত ই তীব্ৰ গতি আৰু গৰ্জনৰ বাবে নাৱিকৰ ওচৰত ভয়ংকৰ।
41। প্ৰতীপ ঘূৰ্ণিবতাহ (Anticyclone)
উত্তৰঃ কোনো উচ্চচাপ কেন্দ্ৰক চাৰিওফালৰ পৰা নিম্নচাপে আৱৰি ৰাখিলে আৰু বায়ু বাহিৰমুৱাকৈ বলিলে তাকে প্ৰতীপ ঘূৰ্ণিবতাহ বোলে। ইয়াত বায়ু উত্তৰ গোলাৰ্ধত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত ঘূৰে আৰু ই শান্ত, শুকান তথা পৰিষ্কাৰ বতৰ আনে।
42। জেট প্ৰবাহ (Jet stream)
উত্তৰঃ ঊৰ্ধ্ব ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰত ট্ৰ’প’পজৰ ওচৰত অতি বেগেৰে (প্ৰায়ে 100 কিমি/ঘণ্টাৰ ওপৰত) বোৱা সংকীৰ্ণ পশ্চিমা বায়ুপ্ৰবাহকে জেট প্ৰবাহ বোলে। ই বতৰ, ধুমুহাৰ গতিপথ আৰু বিমান চলাচলক প্ৰভাৱিত কৰে।
43। সমচাপ ৰেখা (Isobar)
উত্তৰঃ মানচিত্ৰত সমান বায়ুচাপ (সাগৰপৃষ্ঠলৈ সংশোধিত) থকা ঠাইবোৰ সংযোগ কৰি অঁকা কল্পিত ৰেখাক সমচাপ ৰেখা বা আইছ’বাৰ বোলে। ৰেখাবোৰ কাষে কাষে থাকিলে চাপৰ পাৰ্থক্য বেছি আৰু বতাহৰ বেগো বেছি বুজায়।
44। উষ্ণতা, উচ্চতা আৰু বায়ুচাপৰ সম্পৰ্ক
উত্তৰঃ উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বায়ুচাপ হ্ৰাস পায়। উষ্ণতা বেছি হ’লে বায়ু পাতল হৈ নিম্নচাপ আৰু উষ্ণতা কম হ’লে বায়ু ঘন হৈ উচ্চচাপৰ সৃষ্টি হয়।
পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা
45। ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণিবতাহ আৰু অতিক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণিবতাহ।
উত্তৰঃ ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণিবতাহ উষ্ণ ক্ৰান্তীয় সাগৰত সৃষ্টি হয়, ব্যাস কম কিন্তু অতি প্ৰবল। অতিক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণিবতাহ 30°–65° নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলত সীমান্ত বৰাবৰে সৃষ্টি হয়, ব্যাস ডাঙৰ (300–1500 কিমি) আৰু তুলনামূলকভাৱে মৃদু হৈ ব্যাপক বৰষুণ দিয়ে।
46। সাগৰীয় বতাহ আৰু স্থলজ বতাহ।
উত্তৰঃ সাগৰীয় বতাহ দিনৰ ভাগত সাগৰৰ পৰা স্থললৈ বয় (স্থল সোনকালে গৰম হয়)। স্থলজ বতাহ ৰাতিৰ ভাগত স্থলৰ পৰা সাগৰলৈ বয় (স্থল সোনকালে ঠাণ্ডা হয়)।
47। অনুভূমিক বতাহ আৰু উলম্ব বতাহ।
উত্তৰঃ অনুভূমিক বতাহ ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰালকৈ বয় আৰু ইয়াকে সাধাৰণতে ‘বতাহ’ বোলে। উলম্ব বতাহ বা প্ৰবাহ ওপৰলৈ বা তললৈ (আৰোহী বা অৱৰোহী) গতি কৰে।
48। বতাহ আৰু বায়ুৰাশি।
উত্তৰঃ বতাহ হ’ল উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ চলাচল কৰা বায়ু। বায়ুৰাশি হ’ল সমান উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতা থকা এক বৃহৎ স্থিৰপ্ৰায় বায়ুৰ স্তম্ভ।
49। শীতল সীমান্ত আৰু উষ্ণ সীমান্ত।
উত্তৰঃ শীতল সীমান্তত শীতল বায়ুৱে উষ্ণ বায়ুক থিয়কৈ ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে আৰু প্ৰবল অথচ ক্ষন্তেকীয়া বৰষুণ-গৰ্জন হয়। উষ্ণ সীমান্তত উষ্ণ বায়ুৱে শীতল বায়ুৰ ওপৰেৰে লাহে লাহে উঠি ব্যাপক অথচ মৃদু বৰষুণ দিয়ে।
50। পৰ্বত বতাহ আৰু উপত্যকা বতাহ।
উত্তৰঃ পৰ্বত বতাহ ৰাতি পৰ্বতৰ গাৰে গৈ উপত্যকালৈ নামি আহে (শীতল ঘন বায়ু)। উপত্যকা বতাহ দিনৰ ভাগত উপত্যকাৰ পৰা পৰ্বতৰ গা বগাই উঠে (উষ্ণ বায়ু)।
51। ঘূৰ্ণিবতাহ আৰু প্ৰতীপ ঘূৰ্ণিবতাহ।
উত্তৰঃ ঘূৰ্ণিবতাহৰ কেন্দ্ৰত নিম্নচাপ থাকে, বায়ু ভিতৰমুৱাকৈ সোমায় আৰু ই মেঘলা, ধুমুহা তথা বৰষুণীয়া বতৰ আনে। প্ৰতীপ ঘূৰ্ণিবতাহৰ কেন্দ্ৰত উচ্চচাপ থাকে, বায়ু বাহিৰমুৱাকৈ বয় আৰু ই পৰিষ্কাৰ, শান্ত তথা শুকান বতৰ আনে।
52। শীতপ্ৰবাহ আৰু উষ্ণপ্ৰবাহ।
উত্তৰঃ শীতপ্ৰবাহ হ’ল মেৰু উচ্চচাপ বা প্ৰতীপ ঘূৰ্ণিবতাহৰ পৰা অহা অত্যধিক শীতল বায়ুৰ প্ৰবাহ যি হঠাৎ উষ্ণতা কমাই দিয়ে। উষ্ণপ্ৰবাহ হ’ল গ্ৰীষ্মকালত উপক্ৰান্তীয় প্ৰতীপ ঘূৰ্ণিবতাহৰ বাবে অহা অস্বাভাৱিক গৰম বায়ুৰ প্ৰবাহ যি উষ্ণতা বঢ়াই দিয়ে।
53। ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ।
উত্তৰঃ ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰত (0–12 কিমি) উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়, সকলো বতৰৰ ঘটনা ঘটে আৰু অধিকাংশ গেছ ইয়াতে থাকে। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত (12–50 কিমি) উষ্ণতা স্থিৰ বা বৃদ্ধি পায়, অ’জন স্তৰ থাকে আৰু ই শান্ত হোৱাৰ বাবে বিমান চলাচলৰ উপযোগী।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
1। ট্ৰ’প’পজ কি?
উত্তৰঃ ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ মাজৰ সেই সংক্ৰমণ সীমাটোক ট্ৰ’প’পজ বোলে, য’ত উষ্ণতা হ্ৰাস হোৱাটো বন্ধ হৈ যায়।
2। বিভিন্ন অঞ্চলত ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণিবতাহক কি কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰঃ পশ্চিম প্ৰশান্ত মহাসাগৰত টাইফুন, কেৰিবিয়ান আৰু আটলাণ্টিকত হাৰিকেন, অষ্ট্ৰেলিয়াত ৱিলি-ৱিলি আৰু ভাৰত মহাসাগৰত ছাইক্ল’ন (ঘূৰ্ণিবতাহ) বুলি জনা যায়।
3। পশ্চিমা বায়ু কি?
উত্তৰঃ উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপৰ (প্ৰায় 30°) পৰা উপমেৰু নিম্নচাপলৈ (প্ৰায় 60°) বোৱা স্থায়ী গ্ৰহীয় বায়ুকে পশ্চিমা বায়ু বোলে; ই উত্তৰ গোলাৰ্ধত দক্ষিণ-পশ্চিমৰ পৰা আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত উত্তৰ-পশ্চিমৰ পৰা বয়।
4। নাইট্ৰ’জেন নিষ্ক্ৰিয় হোৱা সত্ত্বেও ই বায়ুমণ্ডলত গুৰুত্বপূৰ্ণ কিয়?
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেনে অক্সিজেনক পাতল কৰি ৰাখে যাতে জ্বলন আৰু শ্বসন নিয়ন্ত্ৰিত হয়, আৰু আবদ্ধ হোৱাৰ পিছত ই উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰ’টিন গঠনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
5। আয়ন’স্ফিয়াৰ কি আৰু ই কিয় উপযোগী?
উত্তৰঃ থাৰ্ম’স্ফিয়াৰৰ ভিতৰত থকা আধানযুক্ত আয়নেৰে ভৰা স্তৰটোৱে আয়ন’স্ফিয়াৰ; ই ৰেডিঅ’ তৰংগ পুনৰ পৃথিৱীলৈ প্ৰতিফলিত কৰি দূৰৱৰ্তী যোগাযোগ সম্ভৱ কৰে আৰু ইয়াতে মেৰুজ্যোতি (aurora) দেখা যায়।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| বায়ুমণ্ডল | পৃথিৱীক আৱৰি ৰখা গেছৰ আৱৰণ |
| বায়ুৰ চাপ | একক ক্ষেত্ৰফলত বায়ুৰ ওজনে ভূপৃষ্ঠত দিয়া চাপ |
| সমচাপ ৰেখা (Isobar) | সমান বায়ুচাপ থকা ঠাইবোৰ সংযোগ কৰা কল্পিত ৰেখা |
| কোৰিঅ’লিছ বল | পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ ফলত বতাহৰ গতিপথ বিচ্যুত কৰা বল |
| বাণিজ্যিক বায়ু (Trade wind) | উপক্ৰান্তীয় উচ্চচাপৰ পৰা নিৰক্ষীয় নিম্নচাপলৈ বোৱা স্থায়ী বায়ু |
| জেট প্ৰবাহ (Jet stream) | ঊৰ্ধ্ব বায়ুমণ্ডলৰ অতি বেগী সংকীৰ্ণ পশ্চিমা বায়ুপ্ৰবাহ |