সাৰাংশ: ভাৰত এছিয়া মহাদেশৰ দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত এক বিশাল দেশ। ইয়াৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ৩২.৮ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ, যিটো পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ ২.৪ শতাংশ। মাটিকালিৰ দিশৰ পৰা ভাৰত পৃথিৱীৰ সপ্তম বৃহত্তম দেশ। ভাৰতৰ অক্ষাংশীয় বিস্তাৰ ৮°৪′ উত্তৰ অক্ষাংশৰ পৰা ৩৭°৬′ উত্তৰ অক্ষাংশলৈ আৰু দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ ৬৮°৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ পৰা ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ। কৰ্কটক্ৰান্তি (২৩°৩০′ উত্তৰ) ৰেখাডালে দেশখনক প্ৰায় দুটা সমান অংশত বিভক্ত কৰিছে।
ভাৰতৰ স্থলসীমা প্ৰায় ১৫,২০০ কিলোমিটাৰ দীঘল। মুঠ উপকূলৰেখাৰ দৈৰ্ঘ্য আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জসহ ৭,৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ। ভাৰতৰ সীমান্তবৰ্তী দেশসমূহ হ’ল — পশ্চিমত পাকিস্তান আৰু আফগানিস্তান, উত্তৰত চীন, নেপাল আৰু ভূটান, পূবত বাংলাদেশ আৰু ম্যানমাৰ। সমুদ্ৰপথে ভাৰতৰ প্ৰতিবেশী দেশ হ’ল শ্ৰীলংকা আৰু মালদ্বীপ। ভাৰতীয় মানক সময় নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ (উত্তৰ প্ৰদেশৰ মিৰ্জাপুৰৰ মাজেৰে যোৱা) আধাৰত, যিটো গ্ৰিনিচ মান সময়তকৈ ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট আগত।
ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান ঐতিহাসিক দিশৰ পৰাও অতি তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। হিমালয়ৰ মাজেৰে থকা গিৰিপথসমূহ দিয়ে প্ৰাচীনকালৰ পৰাই ভাৰত আৰু বাহ্য জগতৰ মাজত ব্যৱসায়-বাণিজ্য, সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মৰ আদান-প্ৰদান হৈ আহিছে। ডেকান মালভূমিৰ উপদ্বীপ অংশটো ভাৰত মহাসাগৰৰ মাজলৈ বিস্তৃত হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ পৰা পশ্চিম এছিয়া, আফ্ৰিকা আৰু ইউৰোপৰ সৈতে আৰু পূব উপকূলৰ পৰা দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু পূব এছিয়াৰ সৈতে সহজ সামুদ্ৰিক যোগাযোগ স্থাপন হয়। এই অনন্য সামুদ্ৰিক অৱস্থানৰ বাবেই ভাৰত মহাসাগৰৰ নাম ভাৰতৰ নামেৰে ৰখা হৈছে।
Summary: India is a vast country located in the southern part of Asia. Its total area is approximately 3.28 million square kilometres, which constitutes 2.4% of the world’s total area, making it the seventh largest country in the world. India’s latitudinal extent ranges from 8°4’N to 37°6’N, and its longitudinal extent spans from 68°7’E to 97°25’E. The Tropic of Cancer (23°30’N) divides the country into two nearly equal halves. The land boundary of India stretches approximately 15,200 km, while the total coastline, including the Andaman and Nicobar Islands and Lakshadweep, measures 7,516.6 km.
India shares land borders with seven countries: Pakistan and Afghanistan to the west; China, Nepal, and Bhutan to the north; and Bangladesh and Myanmar to the east. Sri Lanka and the Maldives are India’s island neighbours across the sea. The Indian Standard Time (IST) is based on the Standard Meridian of 82°30’E, which passes through Mirzapur in Uttar Pradesh, and is 5 hours 30 minutes ahead of Greenwich Mean Time (GMT). The longitudinal extent of approximately 30 degrees creates a time difference of about 2 hours between the easternmost and westernmost parts of India, which is why a single Standard Meridian is essential.
India’s geographical position is of immense strategic and historical importance. Since ancient times, the mountain passes of the Himalayas facilitated trade, cultural exchange, and the spread of ideas between India and the rest of the world. The Deccan Peninsula extends into the Indian Ocean, enabling easy maritime connections with West Asia, Africa, and Europe through the western coast, and with Southeast and East Asia through the eastern coast. This unique central location in the Indian Ocean gave the ocean its name. India’s island territories — the Andaman and Nicobar Islands in the Bay of Bengal and the Lakshadweep Islands in the Arabian Sea — are significant for maritime security and biodiversity.
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ অক্ষাংশীয় বিস্তাৰ কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ অক্ষাংশীয় বিস্তাৰ ৮°৪′ উত্তৰ অক্ষাংশৰ পৰা ৩৭°৬′ উত্তৰ অক্ষাংশলৈ।
২। ভাৰতৰ দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ ৬৮°৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ পৰা ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ।
৩। ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ৩২.৮ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (৩.২৮ মিলিয়ন বৰ্গ কিলোমিটাৰ)।
৪। মাটিকালিৰ দিশৰ পৰা ভাৰত পৃথিৱীৰ কততম বৃহত্তম দেশ?
উত্তৰঃ মাটিকালিৰ দিশৰ পৰা ভাৰত পৃথিৱীৰ সপ্তম বৃহত্তম দেশ।
৫। ভাৰতৰ ভৌগোলিক মানক সময় (Indian Standard Time) কোন দ্ৰাঘিমাংশৰ আধাৰত নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভৌগোলিক মানক সময় ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ আধাৰত নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
৬। ভাৰতীয় মানক সময় (IST) গ্ৰিনিচ মান সময়তকৈ কিমান আগত?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় মানক সময় গ্ৰিনিচ মান সময় (GMT)তকৈ ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট আগত।
৭। ভাৰতক প্ৰায় দুটা সমান অংশত বিভক্ত কৰা অক্ষৰেখাডালৰ নাম কি?
উত্তৰঃ কৰ্কটক্ৰান্তি (Tropic of Cancer, ২৩°৩০′ উত্তৰ) ৰেখাডালে ভাৰতক প্ৰায় দুটা সমান অংশত বিভক্ত কৰিছে।
৮। ভাৰতৰ উপকূলৰেখাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য কিমান?
উত্তৰঃ আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জসহ ভাৰতৰ উপকূলৰেখাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য ৭,৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ।
৯। ভাৰতৰ স্থলসীমাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ স্থলসীমাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১৫,২০০ কিলোমিটাৰ।
১০। ভাৰতৰ সৰ্ব দক্ষিণ বিন্দুৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সৰ্ব দক্ষিণ বিন্দু হ’ল ইন্দিৰা পইণ্ট (আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত)। মূল ভূখণ্ডৰ সৰ্ব দক্ষিণ বিন্দু হ’ল কন্যাকুমাৰী।
১১। ভাৰতৰ সৰ্ব উত্তৰ বিন্দু কোনখিনিত?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সৰ্ব উত্তৰ বিন্দু জম্মু ও কাশ্মীৰৰ ইন্দিৰা কল (Indira Col) নামক স্থানত।
১২। ভাৰতৰ সৰ্ব পূব বিন্দু কোনখিনিত?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সৰ্ব পূব বিন্দু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অঞ্জাও জিলাৰ কিবিথু (Kibithu)।
১৩। লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ কোন মহাসাগৰত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ আৰব সাগৰত অৱস্থিত।
১৪। আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ কোন সাগৰত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ বংগোপসাগৰত অৱস্থিত।
১৫। ভাৰতৰ নিকটতম সামুদ্ৰিক প্ৰতিবেশী দেশ দুখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিকটতম সামুদ্ৰিক প্ৰতিবেশী দেশ দুখন হ’ল শ্ৰীলংকা আৰু মালদ্বীপ।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ প্ৰতিবেশী দেশসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ স্থলসীমা ভাগ কৰা প্ৰতিবেশী দেশসমূহ হ’ল:
- পশ্চিমত: পাকিস্তান আৰু আফগানিস্তান
- উত্তৰত: চীন, নেপাল আৰু ভূটান
- পূবত: বাংলাদেশ আৰু ম্যানমাৰ
- সামুদ্ৰিক প্ৰতিবেশী: শ্ৰীলংকা আৰু মালদ্বীপ
এইদৰে ভাৰতে মুঠ ৯টা দেশৰ সৈতে সীমা ভাগ কৰে, যাৰ মাজৰ ৭টা স্থল সীমান্তবৰ্তী আৰু ২টা সামুদ্ৰিক প্ৰতিবেশী।
২। ভাৰতৰ মানক দ্ৰাঘিমাংশ কোনটো আৰু ইয়াক কিয় বাছনি কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মানক দ্ৰাঘিমাংশ হ’ল ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাংশ, যিটো উত্তৰ প্ৰদেশৰ মিৰ্জাপুৰৰ মাজেৰে গৈছে। ইয়াক নিম্নলিখিত কাৰণত বাছনি কৰা হৈছে:
- ভাৰতৰ দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ ৬৮°৭′ পূবৰ পৰা ৯৭°২৫′ পূবলৈ, অৰ্থাৎ প্ৰায় ৩০° বিস্তৃত। ইয়াৰ ফলত দেশৰ পশ্চিম প্ৰান্ত আৰু পূব প্ৰান্তৰ মাজত প্ৰায় ২ ঘণ্টাৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়।
- সমগ্ৰ দেশত একে সময়ৰ ব্যৱস্থা ৰাখিবলৈ এটা মানক দ্ৰাঘিমাংশ প্ৰয়োজন।
- ৮২°৩০′ দ্ৰাঘিমাংশটো দেশৰ প্ৰায় মধ্যৱৰ্তী অংশৰ মাজেৰে যায়, গতিকে ই সমগ্ৰ দেশৰ বাবে উপযুক্ত মানক।
৩। গুজৰাট আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মাজত সময়ৰ পাৰ্থক্য কিমান?
উত্তৰঃ গুজৰাটৰ (পশ্চিম প্ৰান্ত) আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ (পূব প্ৰান্ত) মাজত প্ৰায় ২ ঘণ্টাৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য আছে। এই পাৰ্থক্যৰ কাৰণ হ’ল দেশৰ দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ প্ৰায় ৩০° (৬৮°৭′ পৰা ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ)। প্ৰতি ১° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে ৪ মিনিটৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়, গতিকে ৩০° × ৪ মিনিট = ১২০ মিনিট = ২ ঘণ্টা। এই কাৰণেই গোটেই দেশত একে সময় মানি চলাৰ বাবে ভাৰতীয় মানক সময় (IST) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
৪। কৰ্কটক্ৰান্তি কোন কোন ৰাজ্যৰ মাজেৰে গৈছে?
উত্তৰঃ কৰ্কটক্ৰান্তি (২৩°৩০′ উত্তৰ অক্ষাংশ) ৰেখাডাল ভাৰতৰ আটখন ৰাজ্যৰ মাজেৰে গৈছে। সেইবোৰ হ’ল — গুজৰাট, ৰাজস্থান, মধ্যপ্ৰদেশ, ছত্তীছগড়, ঝাৰখণ্ড, পশ্চিমবংগ, ত্ৰিপুৰা আৰু মিজোৰাম।
৫। ভাৰতীয় মহাদেশ বা উপমহাদেশ বুলি কাক কোৱা হয়?
উত্তৰঃ দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহ — ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ, নেপাল, ভূটান, শ্ৰীলংকা আৰু মালদ্বীপক একেলগে ‘ভাৰতীয় উপমহাদেশ’ বোলা হয়। হিমালয় পৰ্বতমালাই এই অঞ্চলটোক বাকী এছিয়াৰ পৰা পৃথক কৰি ৰাখিছে। এই অঞ্চলটো ভূতাত্ত্বিক গঠন আৰু সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্যৰ দিশৰ পৰা একক বৈশিষ্ট্যসম্পন্ন হোৱাৰ কাৰণে ইয়াক ‘উপমহাদেশ’ আখ্যা দিয়া হয়।
৬। ভাৰত মহাসাগৰৰ নাম ভাৰতৰ নামেৰে কিয় ৰখা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰত মহাসাগৰৰ নাম ভাৰতৰ নামেৰে ৰখাৰ কাৰণ হ’ল — ভাৰতৰ উপদ্বীপীয় অংশ ভাৰত মহাসাগৰৰ মাজলৈ প্ৰলম্বিত হৈ পৰিছে। পৃথিৱীৰ আন কোনো দেশৰ এনে দীঘল উপকূলৰেখা ভাৰত মহাসাগৰৰ কাষত নাই। ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় অৱস্থানে সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত পৱূ আৰু পশ্চিমৰ মাজত সেতু হিচাপে কাম কৰে। এই কাৰণসমূহৰ বাবেই ভাৰত মহাসাগৰৰ নাম ভাৰতৰ নামেৰে ৰখা হৈছে।
৭। উত্তৰ-দক্ষিণ বিস্তাৰ আৰু পূব-পশ্চিম বিস্তাৰত ডিগ্ৰিৰ পাৰ্থক্য সমান হলেও দূৰত্ব কিয় সমান নহয়?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ উত্তৰ-দক্ষিণ বিস্তাৰ (৮°৪′ N ৰ পৰা ৩৭°৬′ N) প্ৰায় ৩০° আৰু পূব-পশ্চিম বিস্তাৰ (৬৮°৭′ E ৰ পৰা ৯৭°২৫′ E) প্ৰায় ২৯°। কিন্তু দূৰত্বৰ দিশৰ পৰা উত্তৰ-দক্ষিণ অধিক মাপ হয় (প্ৰায় ৩,২১৪ কিমি) আৰু পূব-পশ্চিম কম মাপ হয় (প্ৰায় ২,৯৩৩ কিমি)। কাৰণ — দুটা অক্ষাংশৰেখাৰ মাজৰ দূৰত্ব সৰ্বত্ৰ সমান (প্ৰায় ১১১ কিমি), কিন্তু দ্ৰাঘিমাংশৰেখাসমূহ মেৰু অভিমুখে ক্ৰমশঃ কাষ চাপি আহে। বিষুৱৰেখাৰ পৰা যিমান দূৰৈলৈ যোৱা হয়, দুটা দ্ৰাঘিমাংশৰেখাৰ মাজৰ দূৰত্ব সিমান কমে। ভাৰত উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে পূব-পশ্চিম দূৰত্ব কম হয়।
৮। ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান ঐতিহাসিকভাৱে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান ঐতিহাসিক দিশৰ পৰা বিভিন্ন কাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ:
- প্ৰাচীনকালত হিমালয়ৰ গিৰিপথসমূহ দিয়ে বিভিন্ন সভ্যতাৰ মানুহ ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু ভাৰতীয় সভ্যতাও বাহিৰলৈ বিয়পিছিল।
- উপনিষদৰ দর্শন, পঞ্চতন্ত্ৰৰ কাহিনী, ভাৰতীয় অংক সংখ্যা আৰু দশমিক পদ্ধতি বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ প্ৰসাৰ লাভ কৰিছিল।
- গ্ৰীক মূৰ্তিকলা আৰু পশ্চিম এছিয়াৰ স্থাপত্য শৈলী (গম্বুজ, মিনাৰ) ভাৰতলৈ আহিছিল।
- সামুদ্ৰিক পথেৰে ভাৰত পশ্চিম আৰু পূবৰ দেশসমূহৰ সৈতে ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰিছিল।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতৰ আকাৰ আৰু অৱস্থান বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
ভাৰতৰ আকাৰ: ভাৰত এছিয়া মহাদেশৰ দক্ষিণ অংশত থকা এক বিশাল দেশ। ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ৩২.৮ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ, যিটো পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ ২.৪ শতাংশ। মাটিকালিৰ দিশৰ পৰা ভাৰত পৃথিৱীৰ সপ্তম বৃহত্তম দেশ। উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ বিস্তাৰ প্ৰায় ৩,২১৪ কিলোমিটাৰ আৰু পূব-পশ্চিম দিশত প্ৰায় ২,৯৩৩ কিলোমিটাৰ।
ভাৰতৰ অক্ষাংশীয় বিস্তাৰ: ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ড ৮°৪′ উত্তৰ অক্ষাংশৰ পৰা ৩৭°৬′ উত্তৰ অক্ষাংশলৈ বিস্তৃত। কৰ্কটক্ৰান্তি (২৩°৩০′ উত্তৰ) ৰেখাডালে দেশখনক প্ৰায় দুটা সমান অংশত ভাগ কৰিছে। দেশৰ উত্তৰ অংশ শীতকালীন বায়ুপ্ৰবাহৰ প্ৰভাৱাধীন আৰু দক্ষিণ অংশ উষ্ণ-কটিবন্ধীয় জলবায়ুৰ অন্তৰ্গত।
ভাৰতৰ দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ: ভাৰত ৬৮°৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ পৰা ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ বিস্তৃত। প্ৰায় ৩০° দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰৰ বাবে দেশৰ পশ্চিম আৰু পূব প্ৰান্তৰ মাজত প্ৰায় ২ ঘণ্টাৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়। ইয়াৰ বাবে ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাংশক মানক দ্ৰাঘিমাংশ হিচাপে গ্ৰহণ কৰি ভাৰতীয় মানক সময় (IST) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, যিটো GMT তকৈ ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট আগত।
সীমান্ত: ভাৰতৰ স্থলসীমা প্ৰায় ১৫,২০০ কিলোমিটাৰ দীঘল। উত্তৰত হিমালয় পৰ্বতমালা প্ৰাকৃতিক সীমা হিচাপে বিদ্যমান। ভাৰতৰ উপকূলৰেখাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য (দ্বীপসমূহসহ) ৭,৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ।
দ্বীপপুঞ্জ: ভাৰতৰ বংগোপসাগৰত আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু আৰব সাগৰত লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ অৱস্থিত। এই দ্বীপপুঞ্জসমূহ ভাৰতৰ সামৰিক আৰু কৌশলগত দিশৰ পৰা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
২। ভাৰতৰ প্ৰতিবেশী দেশসমূহ আৰু সিহঁতৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত মুঠ ৯টা দেশৰ সৈতে সীমা ভাগ কৰে — ৭টা স্থলসীমান্তবৰ্তী আৰু ২টা সামুদ্ৰিক প্ৰতিবেশী।
| দিক | প্ৰতিবেশী দেশ | বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|
| পশ্চিম | পাকিস্তান | দীৰ্ঘতম স্থলসীমা অংশীদাৰ; ৰেডক্লিফ ৰেখাৰে বিভক্ত |
| উত্তৰ-পশ্চিম | আফগানিস্তান | লাইন অফ কণ্ট্ৰোলৰ জৰিয়তে সীমাবদ্ধ |
| উত্তৰ | চীন | দীৰ্ঘতম স্থলসীমা; ম্যাকমোহন ৰেখা বিতৰ্কিত |
| উত্তৰ | নেপাল | খোলা সীমান্ত; ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক |
| উত্তৰ-পূব | ভূটান | বিশেষ মৈত্ৰী চুক্তিৰে আবদ্ধ |
| পূব | বাংলাদেশ | ৰেডক্লিফ ৰেখাৰ আধাৰত সীমা; সাংস্কৃতিক নৈকট্য |
| পূব | ম্যানমাৰ | পূৰ্বাঞ্চলীয় পৰ্বতশ্ৰেণীৰে বিভক্ত |
| দক্ষিণ (সামুদ্ৰিক) | শ্ৰীলংকা | পক প্ৰণালী আৰু মান্নাৰ উপসাগৰৰে পৃথক |
| পশ্চিম (সামুদ্ৰিক) | মালদ্বীপ | আৰব সাগৰৰ দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰ |
ভাৰতৰ এই প্ৰতিবেশী দেশসমূহৰ সৈতে ঐতিহাসিক, সাংস্কৃতিক আৰু ভৌগোলিক সম্পৰ্ক আছে। SAARC (দক্ষিণ এছিয়া আঞ্চলিক সহযোগিতা সংস্থা)ৰ জৰিয়তে এই দেশসমূহ পৰস্পৰৰ মাজত সহযোগিতা বৃদ্ধিৰ প্ৰচেষ্টা কৰি আছে।
৩। ভাৰতৰ দ্বীপপুঞ্জসমূহৰ বিষয়ে বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ দুটা প্ৰধান দ্বীপপুঞ্জ গোট আছে:
(ক) আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ:
- অৱস্থান: বংগোপসাগৰত; ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ দক্ষিণ-পূবে।
- দ্বীপৰ সংখ্যা: প্ৰায় ৫৭২টা ক্ষুদ্ৰ-বৃহৎ দ্বীপ নিয়ে গঠিত।
- ভাৰতৰ সৰ্ব দক্ষিণ বিন্দু ইন্দিৰা পইণ্ট এই দ্বীপপুঞ্জত অৱস্থিত (৬°৩০′ N), যিটো ২০০৪ চনৰ সুনামিত আংশিকভাৱে ডুব গৈছিল।
- প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ: পোৰ্ট ব্লেয়াৰ।
- গুৰুত্ব: কৌশলগত সামৰিক গুৰুত্বসম্পন্ন; মালাক্কা প্ৰণালীৰ নিকটত অৱস্থিত।
(খ) লক্ষদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ:
- অৱস্থান: আৰব সাগৰত; কেৰালাৰ উপকূলৰ পৰা প্ৰায় ২২০-৪৪০ কিলোমিটাৰ দূৰত।
- দ্বীপৰ সংখ্যা: ৩৬টা দ্বীপ, যাৰ মধ্যে মাত্ৰ ১০টাত মানুহ বাস কৰে।
- মাটিকালি: মাত্ৰ ৩২ বৰ্গ কিলোমিটাৰ — ভাৰতৰ সৰ্বক্ষুদ্ৰ কেন্দ্ৰশাসিত অঞ্চল।
- প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ: কাভাৰাত্তি।
- গুৰুত্ব: প্ৰবাল প্ৰাচীৰ (coral reef) আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে বিখ্যাত।
৪। ভাৰতৰ আকাৰ ও অৱস্থানৰ কৌশলগত গুৰুত্ব বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান বহুতো দিশৰ পৰা অতি তাৎপৰ্যপূৰ্ণ:
(ক) সামুদ্ৰিক গুৰুত্ব: ভাৰত মহাসাগৰৰ শীৰ্ষস্থলত অৱস্থিত ভাৰতৰ উপদ্বীপ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ পথত কেন্দ্ৰীয় স্থান দখল কৰিছে। পশ্চিম উপকূলৰ পৰা পশ্চিম এছিয়া, আফ্ৰিকা আৰু ইউৰোপলৈ আৰু পূব উপকূলৰ পৰা দক্ষিণ-পূব এছিয়া, পূব এছিয়া আৰু অষ্ট্ৰেলিয়ালৈ সহজ সামুদ্ৰিক যোগাযোগ আছে।
(খ) ঐতিহাসিক গুৰুত্ব: হিমালয়ৰ গিৰিপথসমূহ দিয়ে প্ৰাচীনকালত ভাৰতে মধ্য এছিয়া, পশ্চিম এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰিছিল। এই পথেৰেই ভাৰতীয় সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু জ্ঞান-বিজ্ঞান বিশ্বলৈ প্ৰসাৰিত হৈছিল।
(গ) জলবায়ুগত গুৰুত্ব: ভাৰতৰ বিস্তৃত অক্ষাংশীয় বিস্তাৰৰ (প্ৰায় ৩০°) ফলত দেশখনে গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় জলবায়ুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শীতল জলবায়ু পৰ্যন্ত বিভিন্ন ধৰণৰ জলবায়ু অনুভৱ কৰে। ইয়াৰ ফলত বিভিন্ন ধৰণৰ কৃষি আৰু বনাঞ্চল সম্ভৱ হৈছে।
(ঘ) কৌশলগত গুৰুত্ব: হিন্দ মহাসাগৰ অঞ্চলত ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় অৱস্থান দেশখনক ভূ-কৌশলগত দিশৰ পৰা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰি তুলিছে। আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ মালাক্কা প্ৰণালীৰ নিকটত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে সামৰিক দিশৰ পৰা বিশেষ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। তলত দিয়াবোৰৰ উত্তৰ চমুকৈ দিয়া:
(i) ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ড ৮°৪′ উত্তৰ অক্ষাংশৰ পৰা ৩৭°৬′ উত্তৰ অক্ষাংশলৈ আৰু ৬৮°৭′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ পৰা ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ বিস্তৃত।
(ii) ভাৰতৰ কোন প্ৰতিবেশী দেশসমূহ আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ স্থলসীমান্তবৰ্তী প্ৰতিবেশী দেশসমূহ হ’ল — পাকিস্তান, আফগানিস্তান, চীন, নেপাল, ভূটান, বাংলাদেশ আৰু ম্যানমাৰ। সামুদ্ৰিক প্ৰতিবেশী দেশসমূহ হ’ল — শ্ৰীলংকা আৰু মালদ্বীপ।
(iii) ভাৰতৰ স্থলসীমা আৰু উপকূলৰেখাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ স্থলসীমাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১৫,২০০ কিলোমিটাৰ। উপকূলৰেখাৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য (দ্বীপপুঞ্জসহ) ৭,৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ।
(iv) আমাৰ উত্তৰ-পূব ৰাজ্যসমূহ কোন কোন দেশৰ সৈতে সীমা ভাগ কৰে?
উত্তৰঃ আমাৰ উত্তৰ-পূব ৰাজ্যসমূহ চীন, নেপাল, ভূটান, বাংলাদেশ আৰু ম্যানমাৰৰ সৈতে সীমা ভাগ কৰে।
(v) গুজৰাট আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মাজৰ স্থানীয় সময়ৰ পাৰ্থক্য কিমান?
উত্তৰঃ গুজৰাট আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মাজৰ স্থানীয় সময়ৰ পাৰ্থক্য প্ৰায় ২ ঘণ্টা। কাৰণ দুয়োখন ৰাজ্যৰ মাজত প্ৰায় ৩০° দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য আছে আৰু প্ৰতি ১° দ্ৰাঘিমাংশৰ বাবে ৪ মিনিটৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়।
(vi) ভাৰতীয় মানক সময় কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ দ্ৰাঘিমাংশীয় বিস্তাৰ প্ৰায় ৩০° হোৱাৰ ফলত দেশৰ পূব আৰু পশ্চিম প্ৰান্তৰ মাজত প্ৰায় ২ ঘণ্টাৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়। এই পাৰ্থক্যৰ বাবে যদি প্ৰতিটো স্থানে স্থানীয় সময় ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে ৰেলৱে, বিমান, যোগাযোগ আদি ক্ষেত্ৰত বিভ্ৰান্তি সৃষ্টি হ’ব। গতিকে সমগ্ৰ দেশত একে সময় মানি চলাৰ বাবে ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ আধাৰত ভাৰতীয় মানক সময় (IST) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
২। তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ দিয়া:
(i) ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান কেনে প্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ ভাৰত এছিয়া মহাদেশৰ দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত। উত্তৰত হিমালয় পৰ্বতমালা, দক্ষিণত ভাৰত মহাসাগৰ, পূবত বংগোপসাগৰ আৰু পশ্চিমত আৰব সাগৰৰ মাজত অৱস্থিত ভাৰত এক অনন্য ভৌগোলিক অৱস্থানত প্ৰতিষ্ঠিত। ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ড ৮°৪′ N ৰ পৰা ৩৭°৬′ N অক্ষাংশ আৰু ৬৮°৭′ E ৰ পৰা ৯৭°২৫′ E দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত। কৰ্কটক্ৰান্তি ৰেখাডালে দেশখনক প্ৰায় দুটা সমান অংশত ভাগ কৰিছে। ভাৰতৰ উপদ্বীপ ভাৰত মহাসাগৰৰ মাজলৈ বিস্তৃত হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত ভাৰত মহাসাগৰৰ পথেৰে পশ্চিম আৰু পূবৰ দেশসমূহৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ সুবিধা হৈছে।
(ii) ভাৰত মহাসাগৰৰ নাম ভাৰতৰ নামেৰে ৰখা হোৱাৰ যুক্তি দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত মহাসাগৰৰ নাম ভাৰতৰ নামেৰে ৰখা হোৱাৰ বিভিন্ন যুক্তি আছে:
- ভাৰতৰ ডেকান উপদ্বীপ ভাৰত মহাসাগৰৰ মাজলৈ গভীৰভাৱে বিস্তৃত হৈ পৰিছে।
- পৃথিৱীৰ আন কোনো দেশৰ ভাৰত মহাসাগৰত এনে বিশাল উপকূলৰেখা নাই।
- ভাৰত মহাসাগৰৰ উত্তৰ অংশ তিনটা ফালে স্থলভাগেৰে আৱৰা, আৰু ভাৰত এই অৰ্ধবৃত্তাকাৰ স্থলভাগৰ কেন্দ্ৰত অৱস্থিত।
- প্ৰাচীনকালৰ পৰাই ভাৰত এই মহাসাগৰপথৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰি আহিছে।
- ভাৰতৰ দুয়োফালৰ মহাসাগৰৰে ওপৰত (আৰব সাগৰ আৰু বংগোপসাগৰ) ভাৰতৰ প্ৰভাৱ সুস্পষ্ট।
মানচিত্ৰ কাৰ্যকলাপ
১। ভাৰতৰ ৰেখা মানচিত্ৰত তলত দিয়াবোৰ চিহ্নিত কৰা আৰু নাম লিখা:
- কৰ্কটক্ৰান্তি (Tropic of Cancer): ২৩°৩০′ উত্তৰ অক্ষাংশ ৰেখা — এই ৰেখাডাল ভাৰতৰ গুজৰাট, ৰাজস্থান, মধ্যপ্ৰদেশ, ছত্তীছগড়, ঝাৰখণ্ড, পশ্চিমবংগ, ত্ৰিপুৰা আৰু মিজোৰাম ৰাজ্যৰ মাজেৰে গৈছে।
- মানক দ্ৰাঘিমাংশ (Standard Meridian): ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাংশ — উত্তৰ প্ৰদেশৰ মিৰ্জাপুৰৰ মাজেৰে যোৱা এই ৰেখাডাল ভাৰতীয় মানক সময়ৰ আধাৰ।
- ভাৰতৰ চাৰিটা প্ৰান্তীয় বিন্দু:
- সৰ্ব উত্তৰ: ইন্দিৰা কল (জম্মু ও কাশ্মীৰ)
- সৰ্ব দক্ষিণ: ইন্দিৰা পইণ্ট (আন্দামান ও নিকোবৰ); মূল ভূখণ্ডৰ সৰ্ব দক্ষিণ: কন্যাকুমাৰী
- সৰ্ব পূব: কিবিথু (অৰুণাচল প্ৰদেশ)
- সৰ্ব পশ্চিম: গুজৰাটৰ ৰাণ অৱ কচ্ছৰ নিকটত
- প্ৰতিবেশী দেশসমূহ: পাকিস্তান, আফগানিস্তান, চীন, নেপাল, ভূটান, বাংলাদেশ, ম্যানমাৰ, শ্ৰীলংকা, মালদ্বীপ।
- দ্বীপপুঞ্জ: আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ (বংগোপসাগৰত) আৰু লক্ষদ্বীপ (আৰব সাগৰত)।
- সামুদ্ৰিক অঞ্চল: আৰব সাগৰ, বংগোপসাগৰ, ভাৰত মহাসাগৰ, পক প্ৰণালী।
২। ভাৰতৰ ৰেখা মানচিত্ৰত তলত দিয়াবোৰ ৰং কৰা বা ছায়া দিয়া:
- কৰ্কটক্ৰান্তি ৰেখাৰ উত্তৰত থকা ৰাজ্যসমূহ (এটা ৰঙেৰে)
- কৰ্কটক্ৰান্তি ৰেখাৰ দক্ষিণত থকা ৰাজ্যসমূহ (আন এটা ৰঙেৰে)
- স্থলসীমান্তবৰ্তী ৰাজ্যসমূহ
- উপকূলীয় ৰাজ্যসমূহ
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
ভাৰতৰ ভৌগোলিক তথ্য এক নজৰত:
| তথ্য | বিৱৰণ |
|---|---|
| উত্তৰ অক্ষাংশ বিস্তাৰ | ৮°৪′ N ৰ পৰা ৩৭°৬′ N |
| পূব দ্ৰাঘিমাংশ বিস্তাৰ | ৬৮°৭′ E ৰ পৰা ৯৭°২৫′ E |
| মুঠ মাটিকালি | ৩২.৮ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ |
| পৃথিৱীৰ মাটিকালিৰ অংশ | ২.৪% |
| পৃথিৱীত স্থান | সপ্তম বৃহত্তম |
| উত্তৰ-দক্ষিণ বিস্তাৰ (দূৰত্ব) | প্ৰায় ৩,২১৪ কিলোমিটাৰ |
| পূব-পশ্চিম বিস্তাৰ (দূৰত্ব) | প্ৰায় ২,৯৩৩ কিলোমিটাৰ |
| স্থলসীমা | প্ৰায় ১৫,২০০ কিলোমিটাৰ |
| উপকূলৰেখা (দ্বীপসহ) | ৭,৫১৬.৬ কিলোমিটাৰ |
| মানক দ্ৰাঘিমাংশ | ৮২°৩০′ পূব (মিৰ্জাপুৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ) |
| IST আৰু GMT পাৰ্থক্য | +৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট |
| স্থলসীমান্তবৰ্তী প্ৰতিবেশী | ৭খন দেশ |
| সামুদ্ৰিক প্ৰতিবেশী | ২খন দেশ (শ্ৰীলংকা, মালদ্বীপ) |
| কৰ্কটক্ৰান্তি পাৰ হোৱা ৰাজ্য | ৮খন ৰাজ্য |
প্ৰতিবেশী দেশ আৰু সীমা বিস্তাৰিত তথ্য:
| দেশ | দিক | সীমান্তবৰ্তী ভাৰতীয় ৰাজ্য |
|---|---|---|
| পাকিস্তান | পশ্চিম | গুজৰাট, ৰাজস্থান, পাঞ্জাব, জম্মু ও কাশ্মীৰ |
| আফগানিস্তান | উত্তৰ-পশ্চিম | জম্মু ও কাশ্মীৰ (লাদাখ) |
| চীন | উত্তৰ | লাদাখ, হিমাচল প্ৰদেশ, উত্তৰাখণ্ড, সিকিম, অৰুণাচল প্ৰদেশ |
| নেপাল | উত্তৰ | উত্তৰাখণ্ড, উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, পশ্চিমবংগ, সিকিম |
| ভূটান | উত্তৰ-পূব | সিকিম, পশ্চিমবংগ, অসম, অৰুণাচল প্ৰদেশ |
| বাংলাদেশ | পূব | পশ্চিমবংগ, মেঘালয়, অসম, ত্ৰিপুৰা, মিজোৰাম |
| ম্যানমাৰ | পূব | অৰুণাচল প্ৰদেশ, নাগালেণ্ড, মণিপুৰ, মিজোৰাম |