ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru-ত আপোনাক স্বাগতম। এই লেখাত ASSEB Class 9 Social Science Geography Chapter 1 “ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ বিতংভাৱে দিয়া হৈছে।
সাৰাংশ: ভূ-পৃষ্ঠ কেতিয়াও স্থিৰ হৈ নাথাকে; ই অবিৰতভাৱে সলনি হৈ থাকে। এই পৰিৱৰ্তন দুবিধ কাৰকৰ ফল—অন্তৰ্জাত (ভূ-ত্বকৰ ভিতৰৰ, যেনে ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি) আৰু বহিৰ্জাত (ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰৰ, যেনে নদী, হিমবাহ, বতাহ আৰু সাগৰীয় ঢৌ)। এই কাৰকসমূহে ক্ষয়, বহন আৰু অৱক্ষেপণৰ যোগেদি উপত্যকা, ব-দ্বীপ, বালিয়াৰি, গ্ৰাবৰেখা আৰু সৈকত আদি বিভিন্ন ভূ-ৰূপ সৃষ্টি কৰে। এই অধ্যায়ত ভূ-পৃষ্ঠৰ এই অবিৰাম পৰিৱৰ্তনৰ কাৰণ আৰু ফলাফল আলোচনা কৰা হৈছে।
Summary: The earth’s surface is never static; it changes continuously. These changes are caused by two kinds of forces — endogenic forces (originating below the crust, such as earthquakes and volcanoes) and exogenic forces (acting on the surface, such as rivers, glaciers, wind and sea-waves). Through erosion, transportation and deposition these agents create varied landforms like valleys, deltas, sand dunes, moraines and beaches. This chapter discusses the causes and consequences of this continuous change of the earth’s surface.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
চমু উত্তৰ (Very Short Answer)
1। বহিৰ্জাত কাৰক (exogenic factor) বুলিলে কি বুজা? কেইটামান বহিৰ্জাত কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰত বাহিৰৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰি পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা কাৰকবোৰকে বহিৰ্জাত কাৰক বোলে। কেইটামান বহিৰ্জাত কাৰক হ’ল—সূৰ্য, বায়ুমণ্ডল, বতাহ, বৰষুণ, নদী, হিমবাহ আৰু সাগৰীয় ঢৌ।
2। ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণক অন্তৰ্জাত কাৰক বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণৰ উৎপত্তি ভূ-ত্বকৰ তলত, অৰ্থাৎ পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত হয় বাবে ইহঁতক অন্তৰ্জাত কাৰক বোলা হয়। বিচূৰ্ণন আৰু ক্ষয়ৰ দৰে বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়া ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰত হয়, কিন্তু এই দুটা প্ৰক্ৰিয়া পৃথিৱীৰ ভিতৰৰ পৰা সৃষ্টি হয়।
3। উপনৈ (tributary) বুলিলে কি বুজা? ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুটা প্ৰধান উপনৈৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মূল নদীত আহি পৰা সৰু সৰু জলধাৰাবোৰক উপনৈ বা উপনদী বোলে। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুটা প্ৰধান উপনৈ হ’ল সোৱণশিৰি আৰু ধনশিৰি।
4। মৰুভূমিত বতাহৰ কাৰ্য কিয় প্ৰবল হয়?
উত্তৰঃ মৰুভূমিত উদ্ভিদৰ পৰিমাণ অতি কম বাবে বতাহৰ গতি বাধা দিবলৈ একো নাথাকে। ফলত বতাহ বাধাহীনভাৱে বেগেৰে বৈ যাব পাৰে আৰু ইয়াৰ কাৰ্য প্ৰবল হয়।
5। অৱবহন (deflation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ বতাহে মৰুভূমিৰ এঠাইৰ পৰা বালি আৰু ধূলি আন ঠাইলৈ উৰুৱাই নিয়া প্ৰক্ৰিয়াক অৱবহন বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত বহু সময়ত ধূলিধুমুহাৰ সৃষ্টি হয়।
6। ইনচেলবাৰ্গ (inselberg) কি?
উত্তৰঃ মৰুভূমিত দেখা পোৱা ক্ষয়প্ৰাপ্ত নিম্ন টিলাবোৰকে ইনচেলবাৰ্গ বোলে। জাৰ্মান ভাষাৰ এই শব্দৰ অৰ্থ হ’ল ‘অকলশৰীয়া দ্বীপ পৰ্বত’।
7। হিমবাহৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ই নদীৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক তাক লিখা।
উত্তৰঃ অতি চেঁচা অঞ্চলত জমা হৈ ঢাল বাই লাহে লাহে গতি কৰা বৰফৰ স্তূপকে হিমবাহ বোলে; আনহাতে নদী হ’ল বৈ যোৱা তৰল পানীৰ ধাৰা। মূল পাৰ্থক্য এইটোৱেই যে হিমবাহ হ’ল কঠিন বৰফৰ ৰাশি, আৰু নদী হ’ল তৰল পানীৰ প্ৰবাহ।
8। উপকূল (coast) কি?
উত্তৰঃ মহাসাগৰ বা সাগৰৰ কাষত থকা স্থলভাগৰ প্ৰান্তভাগকে উপকূল বোলে।
চমু আৰু সৰল উত্তৰ (Short Answer)
9। নদী অৱবাহিকা (river basin) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ যি অঞ্চলৰ পৰা কোনো নদীয়ে ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ সৈতে পানী সংগ্ৰহ কৰি তললৈ কঢ়িয়াই নিয়ে, সেই সমগ্ৰ অঞ্চলকে নদী অৱবাহিকা বোলে। বৰষুণ, পৰ্বতৰ ওপৰত জমা হোৱা বৰফ আৰু ভূগৰ্ভৰ ভুমুকৰ পৰা এই পানীৰ যোগান ধৰা হয়। মূল নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহে আৱৰি থকা সমগ্ৰ ভূ-ভাগেই হৈছে অৱবাহিকা।
10। নদীৰ ক্ষয় (river erosion) সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ নদীৰ পানীৰ প্ৰবাহে নদীৰ তল আৰু পাৰ কাটি নিয়া প্ৰক্ৰিয়াকে নদীৰ ক্ষয় বোলে। পাহাৰীয়া অঞ্চলত নদীয়ে মূলতঃ তলৰ ফালে অৰ্থাৎ উলম্বভাৱে ক্ষয় কৰে, আৰু সমভূমিত পাৰ্শ্বীয় বা কাষৰ ক্ষয় বেছি হয়। এই ক্ষয়ৰ ফলত উপত্যকা, গিৰিখাত আদি বিভিন্ন ভূ-ৰূপৰ সৃষ্টি হয়।
11। নদীৰ পাৰ্শ্বীয় ক্ষয় (lateral erosion) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পাহাৰত নদীৰ সোঁত বেগী আৰু চেনেল ঠেক গভীৰ হয়; কিন্তু সমভূমিলৈ নামি অহাৰ লগে লগে ঢাল কমি গতিও কমি যায় আৰু বহন কৰি অনা পলস জমা হ’বলৈ ধৰে। তেতিয়া নদীয়ে স্বাভাৱিক প্ৰবাহ বজাই ৰাখিবলৈ দুয়োপাৰ কাটি চেনেলটো বহল কৰে। পাৰ কাটি চেনেল বহল কৰা এই ক্ষয়কে পাৰ্শ্বীয় ক্ষয় বোলে।
12। অশ্বক্ষুৰাকৃতি হ্ৰদ (ox-bow lake) কি? ই কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰঃ নদীয়ে বাঁক লওঁতে বাহিৰৰ পাৰত ক্ষয় আৰু ভিতৰৰ পাৰত অৱক্ষেপণ ঘটায়। ক্ৰমাৎ দুটা বাঁকৰ মাজৰ ডিঙিটো ক্ষয় হৈ নদীয়ে পোন নতুন পথ লয় আৰু বাঁকটো মূল নদীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ যায়। এইদৰে সৃষ্টি হোৱা ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ হ্ৰদটোকে অশ্বক্ষুৰাকৃতি হ্ৰদ বোলে।
13। প্লাৱন সমভূমি (floodplain) কি? ই কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰঃ নদীৰ চেনেলৰ দুয়োপাৰৰ পৰা উপত্যকাৰ কাষলৈকে বিস্তৃত সমতল স্থলভাগকে প্লাৱন সমভূমি বোলে। নদীয়ে বাঁক লৈ পাৰ ক্ষয় কৰি আৰু বানপানীৰ সময়ত পলস জমা কৰি এই বহল সমতল অঞ্চল গঢ়ি তোলে।
14। নদীৰ চেনেলত বালিচৰ ক’ত আৰু কেনেকৈ গঠিত হয় তাক লিখা।
উত্তৰঃ নদীয়ে বহন কৰি অনা বোকা আৰু বালি নদীৰ মাজভাগত বা কেতিয়াবা পাৰৰ ওচৰত জমা হৈ বালিচৰৰ সৃষ্টি হয়। এইবোৰ সাধাৰণতে অস্থায়ী আৰু সোঁতৰ ফলত ইয়াৰ আকাৰ-আকৃতি সলনি হৈ থাকে। ব্ৰহ্মপুত্ৰত বহুতো বালিচৰ দেখা যায়, য’ৰ ভিতৰত মাজুলী উল্লেখযোগ্য বালিচৰ দ্বীপ।
15। ব-দ্বীপ (delta) কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰঃ নদী এখনে ডাঙৰ জলাশয়ত অৰ্থাৎ সাগৰ বা হ্ৰদত সোমোৱাৰ সময়ত ইয়াৰ গতি কমি যায় আৰু বহন কৰি অনা বালি, বোকা, পলস আদি জমা হ’বলৈ ধৰে। বহু বছৰ ধৰি এই পলস স্তৰে স্তৰে জমা হৈ ত্ৰিভুজাকৃতিৰ ব-দ্বীপৰ সৃষ্টি হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া অতি লেহেমীয়া।
16। বালিয়াৰি (sand dune) কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰঃ বতাহে উৰুৱাই অনা বালিকণা কোনো বাধাত জমা হৈ প্ৰথমে সৰু ঢিপৰ সৃষ্টি হয়; তাৰ ওপৰত ক্ৰমাৎ অধিক বালি জমা হৈ ‘স্যাল্টেচন’ প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি বালিয়াৰি গঢ় লয়। বালিৰ যোগান, বতাহৰ গতি আৰু উদ্ভিদৰ উপস্থিতিয়ে ইয়াৰ আকৃতি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
17। গ্ৰাবৰেখা (moraine) কি? ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ হিমবাহে বৰফৰ বাহিৰে বহন কৰি অনা শিল-মাটি আদি সমল জমা হৈ যি সৃষ্টি হয় তাকে গ্ৰাবৰেখা বোলে। ইয়াৰ চাৰি প্ৰকাৰ—পাৰ্শ্বীয় গ্ৰাবৰেখা (lateral), তলীয়া গ্ৰাবৰেখা (ground), মধ্যম গ্ৰাবৰেখা (medial) আৰু প্ৰান্তীয় গ্ৰাবৰেখা (terminal)।
18। হিমশৃংগ (glacial horn) কেনেকৈ গঠিত হয় তাক লিখা।
উত্তৰঃ কোনো পৰ্বত-শৃংগৰ চাৰিওফালৰ পৰা কেইবাটাও হিমবাহে একেলগে ক্ষয় কৰাৰ ফলত এটা তীক্ষ্ণ, শংকু-আকৃতিৰ চূড়াৰ সৃষ্টি হয়; এই চূড়াকে হিমশৃংগ বোলে। ইয়াক আল্পাইন পৰ্বতীয় অঞ্চলত সচৰাচৰ দেখা যায়।
19। সৈকত (beach) কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সাগৰৰ কাষত বালি, শিলগুটি আৰু শামুক-জাতীয় বস্তুৰে গঠিত ঠেক আৰু লাহে ঢাল লোৱা অঞ্চলকে সৈকত বা বেলাভূমি বোলে। ই ধুমুহা আৰু প্ৰবল ঢৌৰ আঘাত ৰোধ কৰি উপকূলৰ বাসিন্দাক ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে।
20। সাগৰীয় ঢৌৱে উপকূলত কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন আনে তাক লিখা।
উত্তৰঃ অবিৰাম ঢৌৰ আঘাতে উপকূলৰ শিলৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি বেলেগ বেলেগ ৰূপ দিয়ে। কঠিন শিলৰ উপকূলত খাড়া খহনীয়া পাৰ বা খাড়া শিলপ্ৰাচীৰৰ সৃষ্টি হয়, আনহাতে বালিময় উপকূলত পলস জমা হৈ ক্ৰমান্বয়ে সৈকত গঢ় লয়।
দীঘল উত্তৰ (Long Answer)
21। পৃথিৱীৰ মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ বিতৰণৰ এটা ৰূপৰেখা দিয়া।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ যি ডাঙৰ অংশ সাগৰ পৃষ্ঠতকৈ অলপ ওপৰত স্থলভাগ ৰূপে থিয় হৈ আছে তাকে মহাদেশ বোলে। মহাদেশত সমভূমি, মালভূমি, টিলা, পৰ্বত, নদী উপত্যকা, মৰুভূমি আৰু উপকূলীয় সমভূমি থাকে। পৃথিৱীৰ বাকী বৃহৎ অংশ মহাসাগৰ আৰু সাগৰে আৱৰি আছে, য’ত নিমজ্জিত মালভূমি, সমভূমি, শৈলশিৰা, খাত আৰু প্ৰবাল আদি থাকে। সমগ্ৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ পানীৰে আৰু ২৯ শতাংশ স্থলভাগেৰে আৱৰা। মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ এই বিতৰণ অসম, আৰু সময়ৰ লগে লগে ইয়াৰ ৰূপ পৰিৱৰ্তিত হৈ আহিছে।
22। ভূ-পৃষ্ঠত কিয় পৰিৱৰ্তন ঘটি আহিছে তাক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠ অবিৰামভাৱে পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে, আৰু এই পৰিৱৰ্তন হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি জমা হোৱা প্ৰক্ৰিয়াৰ ফল। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত খেতিপথাৰ আৰু বনাঞ্চল হ্ৰাস পাইছে, যাৰ ফলত বৰষুণ কমি খৰাংপীড়িত অঞ্চলৰ সৃষ্টি হৈছে। ঔদ্যোগীকৰণে গোটেই পৃথিৱীৰ বায়ু প্ৰদূষিত কৰিছে। মেৰু অঞ্চল আৰু হিমালয়ৰ বৰফ গলি অতিৰিক্ত পানী নদীত জমা হৈ বানপানীৰ সৃষ্টি হৈছে। এনে পৰিৱৰ্তনে ক্ৰমাৎ মৰুভূমিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু জলাশয় শুকুৱাই পেলাব পাৰে। বহিৰ্জাত আৰু অন্তৰ্জাত—দুয়োবিধ কাৰকৰ অবিৰত ক্ৰিয়াৰ বাবেই ভূ-পৃষ্ঠৰ এই পৰিৱৰ্তন সংঘটিত হৈ আহিছে।
23। ভৱিষ্যতে ভূ-পৃষ্ঠৰ সম্ভাৱ্য পৰিৱৰ্তনৰ বিষয়ে চিন্তা কৰি লিখা।
উত্তৰঃ ভৱিষ্যতে ভূ-ফলকসমূহৰ (tectonic plate) চলাচলৰ ফলত নতুন অতিমহাদেশ (supercontinent) গঠিত হ’ব পাৰে। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত উষ্ণতা বৃদ্ধি হৈ মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলিব আৰু সাগৰৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত সাগৰীয় সোঁত, উপকূলৰেখা আৰু জীৱবৈচিত্ৰ্যত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন আহিব পাৰে। মানুহৰ ক্ৰিয়াকলাপ আৰু প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়া—উভয়ৰে প্ৰভাৱত ভূ-পৃষ্ঠ ভৱিষ্যতেও অবিৰতভাৱে সলনি হৈ থাকিব।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
1। পৃথিৱীত কেইখন মহাদেশ আৰু কেইখন মহাসাগৰ আছে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীত সাতখন মহাদেশ আৰু পাঁচখন মহাসাগৰ আছে।
2। বিচূৰ্ণন (weathering) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ঠাইতে থকা শিলবোৰ বতাহ, পানী আৰু উষ্ণতাৰ প্ৰভাৱত ভাঙি সৰু সৰু টুকুৰাত পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে বিচূৰ্ণন বোলে।
3। অন্তৰ্জাত আৰু বহিৰ্জাত কাৰকৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ অন্তৰ্জাত কাৰকৰ উৎপত্তি ভূ-ত্বকৰ ভিতৰত হয়, যেনে ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি; আনহাতে বহিৰ্জাত কাৰকে ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰত বাহিৰৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰে, যেনে নদী, বতাহ আৰু হিমবাহ।
4। গিৰিখাত (gorge) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ পাহাৰীয়া অঞ্চলত নদীয়ে খৰকৈ তলৰ ফালে ক্ষয় কৰাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ঠেক, গভীৰ আৰু খাড়া পাৰযুক্ত উপত্যকাকে গিৰিখাত বোলে।
5। মাজুলী কিয় বিখ্যাত?
উত্তৰঃ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ বুকুত অৱস্থিত মাজুলী পৃথিৱীৰ অন্যতম বৃহৎ নদী-দ্বীপ হিচাপে বিখ্যাত।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| বহিৰ্জাত কাৰক | ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰত বাহিৰৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰা কাৰক (বতাহ, নদী, হিমবাহ আদি)। |
| অন্তৰ্জাত কাৰক | ভূ-ত্বকৰ ভিতৰৰ পৰা ক্ৰিয়া কৰা কাৰক (ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰি)। |
| অৱবাহিকা | নদী এখনে ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ সৈতে পানী সংগ্ৰহ কৰা সমগ্ৰ অঞ্চল। |
| ব-দ্বীপ | নদীৰ মুখত পলস জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা ত্ৰিভুজাকৃতিৰ ভূ-ভাগ। |
| অশ্বক্ষুৰাকৃতি হ্ৰদ | নদীৰ বাঁক বিচ্ছিন্ন হৈ সৃষ্টি হোৱা ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ হ্ৰদ। |
| গ্ৰাবৰেখা | হিমবাহে বহন কৰি অনা শিল-মাটিৰ সঞ্চয়। |