এই প্ৰবন্ধটোত নৱম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান (অৰ্থনীতি) চতুৰ্থ অধ্যায় – ভাৰতত খাদ্য সুৰক্ষাৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ সংকলন কৰা হৈছে। ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) নিৰ্ধাৰিত পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি এই অধ্যায়ত খাদ্য সুৰক্ষাৰ অৰ্থ, গুৰুত্ব, খাদ্যহীনতাৰ কাৰণ, ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষ, সেউজ বিপ্লৱ, বাফাৰ ষ্টক, ৰেচন ব্যৱস্থা, ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS), আৰু সমবায় সংস্থাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
খাদ্য সুৰক্ষা মানে হৈছে সকলো মানুহৰ বাবে সকলো সময়তে খাদ্যৰ উপলব্ধতা, সুলভতা আৰু সামৰ্থ্যতাৰ নিশ্চয়তা। খাদ্য সুৰক্ষাৰ তিনিটা মূল মাত্ৰা আছে — (১) উপলব্ধতা (Availability): দেশত যথেষ্ট খাদ্য উৎপাদন, আমদানি আৰু চৰকাৰী মজুত থকা; (২) সুলভতা (Accessibility): বাধাহীনভাৱে সকলোৱে খাদ্য সংগ্ৰহ কৰিব পৰা; (৩) সামৰ্থ্যতা (Affordability): উচ্চ গুণমানৰ খাদ্য কিনাৰ আৰ্থিক সক্ষমতা। ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষ ভাৰতৰ সবাতোকৈ ভয়াৱহ দুৰ্ভিক্ষ — এই দুৰ্ভিক্ষত বাংলাত প্ৰায় ৩০ লাখ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল। দুৰ্ভিক্ষৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ব্যাপক অনাহাৰজনিত মৃত্যু আৰু দূষিত পানী বা পচা খাদ্য ব্যৱহাৰৰ ফলত সংক্ৰামক ৰোগৰ বিয়পন। গ্ৰামাঞ্চলত ভূমিহীন শ্ৰমিক, পৰম্পৰাগত কাৰিকৰ, ক্ষুদ্ৰ স্বনিয়োজিত কৰ্মী আৰু দৰিদ্ৰসকল খাদ্য অসুৰক্ষাৰ সবাতোকৈ বেছি চিকাৰ। চহৰাঞ্চলত কম মজুৰিৰ অস্থায়ী শ্ৰমিকসকলো অত্যন্ত সংকটজনক অৱস্থাত থাকে।
১৯৬০ৰ দশকৰ সেউজ বিপ্লৱে ভাৰতক খাদ্যশস্যত স্বনিৰ্ভৰশীল কৰি তুলিছিল। উচ্চ উৎপাদনক্ষম বীজ (HYV seeds), সাৰ আৰু সেচ ব্যৱস্থাৰ ব্যৱহাৰে গম আৰু ধানৰ উৎপাদন ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি কৰে। পাঞ্জাব আৰু হৰিয়ানাত গমৰ উৎপাদন সৰ্বাধিক বৃদ্ধি পায়। চৰকাৰে খাদ্য নিগম (Food Corporation of India — FCI)ৰ জৰিয়তে উদ্বৃত্ত ৰাজ্যসমূহৰ পৰা নিম্নতম সমৰ্থন মূল্য (Minimum Support Price — MSP)ত গম আৰু চাউল ক্ৰয় কৰি বাফাৰ ষ্টক হিচাপে গুদামত মজুত ৰাখে। এই মজুত শস্য পাছলৈ ঘাটতি অঞ্চলত আৰু দৰিদ্ৰ জনগণৰ মাজত ইছু মূল্য (Issue Price)ত বিতৰণ কৰা হয়।
ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (Public Distribution System — PDS) হৈছে চৰকাৰৰ সবাতোকৈ ফলপ্ৰসূ খাদ্য সুৰক্ষা আঁচনি। দেশজুৰি প্ৰায় ৫.৫ লাখ ৰেচন দোকান (উচিত মূল্যৰ দোকান — Fair Price Shops)ৰ জৰিয়তে ৰেচন কাৰ্ড ধাৰকসকলক ভৰ্তুকিমূল্যত খাদ্যশস্য, চেনি আৰু কেৰাচিন বিতৰণ কৰা হয়। ১৯৯৭ চনৰ জুন মাহত লক্ষ্যভিত্তিক ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (Targeted PDS — TPDS) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়, যত দৰিদ্ৰসীমাৰ তলৰ পৰিয়াল (BPL) আৰু দৰিদ্ৰসীমাৰ ওপৰৰ পৰিয়াল (APL)ৰ বাবে পৃথক মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। ২০০০ চনত অন্ত্যোদয় অন্ন যোজনা (AAY) আৰম্ভ কৰি দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালসমূহক প্ৰতি মাহে অতি ভৰ্তুকি মূল্যত ৩৫ কিলোগ্ৰাম শস্য যোগান ধৰা হৈছে। অন্নপূৰ্ণা আঁচনিত প্ৰতি মাহে বৃদ্ধ নাগৰিকসকলক বিনামূলীয়াকৈ ১০ কিলোগ্ৰাম খাদ্যশস্য প্ৰদান কৰা হয়। দক্ষিণ আৰু পশ্চিম ভাৰতত সমবায় সংস্থাসমূহেও খাদ্য সুৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে — গুজৰাটৰ আমুল (Amul) শ্বেত বিপ্লৱৰ নেতৃত্ব দিছে, দিল্লীৰ মাদাৰ ডেইৰীয়ে গাখীৰ আৰু শাক-পাচলিৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
Summary
Food security means the availability, accessibility, and affordability of food to all people at all times. It rests on three fundamental dimensions: (1) Availability — sufficient food production within the country supplemented by imports and government reserves; (2) Accessibility — food is within reach of every person without social or physical barriers; and (3) Affordability — people have enough purchasing power to buy adequate and nutritious food. The Bengal Famine of 1943 was India’s worst modern famine, killing approximately 30 lakh people in the province of Bengal. A famine is characterised by widespread deaths due to starvation and epidemics caused by the use of contaminated water or decaying food and loss of body resistance due to weakening from starvation. The populations most vulnerable to food insecurity include landless agricultural laborers, traditional artisans, petty self-employed workers, destitutes, Scheduled Castes, Scheduled Tribes, and some sections of Other Backward Classes (OBCs). In urban areas, those in ill-paid occupations and casual laborers working seasonally are similarly vulnerable. Natural disasters such as droughts and floods reduce food production, create shortages, inflate prices, and can lead to starvation if the calamity is widespread and prolonged.
The Green Revolution of the 1960s transformed India’s food production capacity through the use of high-yielding variety (HYV) seeds, chemical fertilisers, and irrigation. India achieved self-sufficiency in foodgrains over the following three decades. The government, through the Food Corporation of India (FCI), procures wheat and rice from farmers in surplus states at a pre-announced Minimum Support Price (MSP) and stores these grains in government granaries as buffer stock. Buffer stock is used to distribute foodgrains in deficit areas and among poorer sections of society at a price lower than the market price — known as the Issue Price — and to address shortages during adverse weather conditions and natural calamities. Two types of hunger exist: chronic hunger, which results from persistently inadequate diets due to extreme poverty, and seasonal hunger, which is linked to agricultural and employment cycles and affects agricultural laborers during lean months and urban casual laborers when work is scarce.
The Public Distribution System (PDS) is the government’s most effective instrument for stabilising food prices and making food available to the poor. Approximately 5.5 lakh Fair Price Shops (ration shops) across the country distribute foodgrains, sugar, and kerosene at subsidised prices to ration card holders. The system has evolved from a universal scheme to the Revamped PDS (RPDS) in 1992, then to the Targeted PDS (TPDS) in June 1997 — which introduced differential pricing for Below Poverty Line (BPL) and Above Poverty Line (APL) families. In December 2000, the Antyodaya Anna Yojana (AAY) was launched to provide 35 kg of grain monthly at highly subsidised rates to the poorest BPL households. The Annapurna Scheme (2000) provides 10 kg of grain free of cost monthly to indigent senior citizens. Despite its achievements, the PDS faces challenges including dealer malpractices (diversion of grain to the open market), poor quality of rations, and inadequate coverage of food-insecure populations. Cooperatives play a key supplementary role — Amul of Gujarat leads the dairy cooperative movement (White Revolution), Mother Dairy in Delhi controls milk and vegetable prices, and the Academy of Development Science (ADS) in Maharashtra facilitates grain banks through NGO networks. States such as Uttar Pradesh (eastern and south-eastern parts), Bihar, Jharkhand, Odisha, West Bengal, Chhattisgarh, and parts of Madhya Pradesh and Maharashtra have the largest food-insecure populations in the country.
মূল ধাৰণাসমূহ (Key Concepts)
| ধাৰণা / Concept | সংজ্ঞা / Definition |
|---|---|
| খাদ্য সুৰক্ষা (Food Security) | সকলো মানুহৰ বাবে সকলো সময়তে খাদ্যৰ উপলব্ধতা, সুলভতা আৰু সামৰ্থ্যতা নিশ্চিত কৰা |
| বাফাৰ ষ্টক (Buffer Stock) | FCI-এ চৰকাৰৰ হৈ গম আৰু চাউল কিনি গুদামত মজুত ৰখা খাদ্যশস্যৰ ভাণ্ডাৰ |
| নিম্নতম সমৰ্থন মূল্য (MSP) | শস্য বীজ সিঁচাৰ আগতে চৰকাৰে ঘোষণা কৰা মূল্য, যত FCI-এ কৃষকৰ পৰা শস্য কিনে |
| ইছু মূল্য (Issue Price) | বজাৰ মূল্যতকৈ কম মূল্য, যত দৰিদ্ৰ নাগৰিকলৈ শস্য বিতৰণ কৰা হয় |
| উচিত মূল্যৰ দোকান (Fair Price Shop) | ৰেচন দোকান, য’ত ভৰ্তুকি মূল্যত খাদ্যশস্য, চেনি আৰু কেৰাচিন বিক্ৰী হয় |
| দুৰ্ভিক্ষ (Famine) | ব্যাপক অনাহাৰজনিত মৃত্যু আৰু মহামাৰীৰ দ্বাৰা চিহ্নিত তীব্ৰ খাদ্য সংকট |
| দীৰ্ঘকালীন ভোক (Chronic Hunger) | দীৰ্ঘদিন ধৰি অপৰ্যাপ্ত খাদ্যৰ ফলত উৎপন্ন অপুষ্টি; চৰম দৰিদ্ৰতাৰ পৰিণাম |
| ঋতুভিত্তিক ভোক (Seasonal Hunger) | কৃষিৰ মৌসুমী চক্ৰ বা অস্থায়ী কামৰ অনুপলব্ধতাৰ ফলত হোৱা ভোক |
| TPDS | Targeted Public Distribution System — ১৯৯৭ চনৰ জুন মাহত প্ৰৱৰ্তিত লক্ষ্যভিত্তিক PDS |
| AAY | Antyodaya Anna Yojana — ২০০০ চনৰ ডিচেম্বৰত দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালৰ বাবে আৰম্ভ হোৱা আঁচনি |
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercise Questions)
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতত খাদ্য সুৰক্ষা কেনেদৰে নিশ্চিত কৰা হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত খাদ্য সুৰক্ষা তিনিটা মাত্ৰাৰ জৰিয়তে নিশ্চিত কৰা হয়:
(১) উপলব্ধতা (Availability): দেশত পৰ্যাপ্ত খাদ্য উৎপাদন, প্ৰয়োজন হ’লে আমদানি আৰু চৰকাৰী মজুতৰ ব্যৱস্থা।
(২) সুলভতা (Accessibility): সকলো নাগৰিকে বাধাহীনভাৱে খাদ্য সংগ্ৰহ কৰিব পৰা ব্যৱস্থা।
(৩) সামৰ্থ্যতা (Affordability): নাগৰিকসকলৰ ভালমানৰ খাদ্য কিনিব পৰাকৈ যথেষ্ট ক্ৰয় ক্ষমতা।
এই উদ্দেশ্যে চৰকাৰে বাফাৰ ষ্টক গঠন কৰে আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS)ৰ জৰিয়তে দৰিদ্ৰ জনগণলৈ ভৰ্তুকি মূল্যত খাদ্যশস্য যোগান ধৰে।
প্ৰশ্ন ২। কোনবোৰ লোক খাদ্য অসুৰক্ষাৰ বেছি চিকাৰ হয়?
উত্তৰঃ নিম্নলিখিত শ্ৰেণীৰ লোকসকল খাদ্য অসুৰক্ষাৰ সবাতোকৈ বেছি চিকাৰ হয়:
- গ্ৰামাঞ্চলত: ভূমিহীন বা নগণ্য ভূমি থকা শ্ৰমিক, পৰম্পৰাগত কাৰিকৰ, পেটি স্বনিয়োজিত কৰ্মী আৰু দৰিদ্ৰ জনগণ।
- সামাজিক গোট: অনুসূচিত জাতি (SC), অনুসূচিত জনজাতি (ST) আৰু কিছু অন্যান্য অনগ্ৰসৰ শ্ৰেণী (OBC) যাৰ উৎপাদনশীল ভূমি কম।
- চহৰাঞ্চলত: কম মজুৰিৰ কামত নিয়োজিত আৰু মৌসুমীভিত্তিক অস্থায়ী শ্ৰমিক।
- অন্যান্য: প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়ৰ কাৰণে বিস্থাপিত ব্যক্তি, গৰ্ভৱতী মহিলা, স্তন্যপান কৰোৱা মা, আৰু পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশু।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতৰ কোনবোৰ ৰাজ্যত খাদ্য অসুৰক্ষা বেছি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ পূব আৰু দক্ষিণ-পূব উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, ঝাৰখণ্ড, ওড়িশা, পশ্চিমবংগ, ছত্তীশগড় আৰু মধ্য প্ৰদেশ তথা মহাৰাষ্ট্ৰৰ কিছু অংশত সৰ্বাধিক সংখ্যক খাদ্য অসুৰক্ষাগ্ৰস্ত জনগণ বাস কৰে। আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা ৰাজ্য, উপজাতীয় অঞ্চল, দূৰৱৰ্তী পাৰ্বত্য অঞ্চল আৰু প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহতো খাদ্য অসুৰক্ষা বেছি।
প্ৰশ্ন ৪। সেউজ বিপ্লৱে ভাৰতক খাদ্যশস্যত স্বনিৰ্ভৰশীল কৰি তুলিছেনে?
উত্তৰঃ হয়, সেউজ বিপ্লৱে ভাৰতক খাদ্যশস্যত স্বনিৰ্ভৰশীল কৰি তুলিছে। ১৯৬০ৰ দশকত উচ্চ উৎপাদনক্ষম বীজ (HYV), ৰাসায়নিক সাৰ আৰু সেচ ব্যৱস্থাৰ ব্যাপক প্ৰসাৰে গম আৰু ধানৰ উৎপাদন নাটকীয়ভাৱে বৃদ্ধি কৰে। ১৯৬৮ চনৰ জুলাই মাহত তৎকালীন প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে “Wheat Revolution” শিৰোনামেৰে এখন ডাকটিকট মুকলি কৰি সেউজ বিপ্লৱৰ সাফল্য স্বীকাৰ কৰিছিল। পাঞ্জাব আৰু হৰিয়ানাত গমৰ উৎপাদন সৰ্বাধিক বৃদ্ধি পাইছিল, আৰু তামিলনাডু আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশত ধানৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পাইছিল। এই বিপ্লৱৰ ফলত ভাৰতে ১৯৭০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই দুৰ্ভিক্ষৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতত কিয় কিছু মানুহ আজিও খাদ্যহীন অৱস্থাত থাকে?
উত্তৰঃ ভাৰত খাদ্যশস্যত স্বনিৰ্ভৰশীল হোৱা সত্ত্বেও কিছু মানুহ এতিয়াও খাদ্যহীন হৈ থকাৰ কাৰণসমূহ হৈছে:
(১) কৃষিত মৌসুমী কামৰ কাৰণে শ্ৰমিকসকল বছৰৰ কেইবামাহো উপাৰ্জনহীন হৈ থাকে।
(২) অস্থায়ী শ্ৰমিকসকলে যি মজুৰি পায় সেয়া কেৱল জীৱন ধাৰণৰ বাবেহে যথেষ্ট।
(৩) দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহৰ আৰ্থিক সক্ষমতা নথকাত গুণগত খাদ্য কিনিব নোৱাৰে।
(৪) প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়, বানপানী বা খৰালিয়ে উৎপাদন নষ্ট কৰিলে খাদ্যৰ অভাৱ হয়।
(৫) সামাজিক বৈষম্যৰ কাৰণে SC, ST আৰু OBC সকল খাদ্য সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
প্ৰশ্ন ৬। প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়ৰ সময়ত খাদ্য যোগানত কি ঘটে?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়ৰ সময়ত খাদ্যশস্যৰ উৎপাদন হ্ৰাস পায়, যাৰ ফলত বজাৰত খাদ্যৰ অভাৱ দেখা দিয়ে। চাহিদা বৃদ্ধি পালে খাদ্যৰ মূল্য তীব্ৰভাৱে বাঢ়ে আৰু দৰিদ্ৰ মানুহসকলৰ ক্ৰয় ক্ষমতা কমি যায়। বিপৰ্যয় দীৰ্ঘস্থায়ী হ’লে বা বৃহৎ অঞ্চলজুৰি বিয়পিলে অনাহাৰৰ পৰিস্থিতি সৃষ্টি হয় আৰু শেষত দুৰ্ভিক্ষ দেখা দিব পাৰে। দূষিত পানী আৰু পচা খাদ্য খোৱাৰ ফলত সংক্ৰামক ৰোগো বিয়পে।
প্ৰশ্ন ৭। দীৰ্ঘকালীন ভোক আৰু ঋতুভিত্তিক ভোকৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| দীৰ্ঘকালীন ভোক (Chronic Hunger) | ঋতুভিত্তিক ভোক (Seasonal Hunger) |
|---|---|
| দীৰ্ঘদিন ধৰি পৰিমাণ আৰু গুণমানৰ দিশত অপৰ্যাপ্ত খাদ্যৰ ফলত হয়। | কৃষি মৌসুম আৰু কামৰ চক্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। |
| চৰম দৰিদ্ৰতাৰ ফলত দীৰ্ঘদিন ধৰি খাদ্য কিনিব নোৱাৰাৰ পৰিণতি। | গ্ৰামাঞ্চলত শ্ৰমিকসকল শস্য সিঁচা আৰু চপোৱাৰ মাজৰ সময়ত উপাৰ্জনহীন হৈ পৰে। |
| সকলো সময়ত একেদৰে থাকে; বছৰজুৰি প্ৰভাৱ পেলায়। | বছৰৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ত — বিশেষকৈ অকৃষি মৌসুমত — দেখা যায়। |
| চহৰ আৰু গাঁৱৰ অতি দৰিদ্ৰ পৰিয়ালত বেছিকৈ দেখা যায়। | মূলতঃ কৃষিনিৰ্ভৰ গ্ৰামাঞ্চল আৰু অস্থায়ী চহৰীয়া শ্ৰমিকৰ মাজত দেখা যায়। |
প্ৰশ্ন ৮। চৰকাৰে খাদ্য সুৰক্ষাৰ বাবে কি কি আঁচনি আৰম্ভ কৰিছে?
উত্তৰঃ চৰকাৰে খাদ্য সুৰক্ষাৰ বাবে নিম্নলিখিত প্ৰধান আঁচনিসমূহ আৰম্ভ কৰিছে:
- ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS): ভৰ্তুকি মূল্যত দৰিদ্ৰসকললৈ খাদ্যশস্য বিতৰণৰ মূল আঁচনি।
- সংহত শিশু বিকাশ সেৱা (ICDS — ১৯৭৫): শিশু আৰু মহিলাৰ পুষ্টিৰ বাবে আৰম্ভ হোৱা আঁচনি।
- কামৰ বিনিময়ত খাদ্য কাৰ্যসূচী (Food for Work — ২০০৪): ১৫০খন পিছপৰা জিলাত অদক্ষ গ্ৰামীণ শ্ৰমিকসকলক মজুৰি বা খাদ্যৰ বিনিময়ত কাম দিয়া আঁচনি।
- অন্ত্যোদয় অন্ন যোজনা (AAY — ডিচেম্বৰ ২০০০): দৰিদ্ৰতম BPL পৰিয়ালসমূহক প্ৰতি মাহে অতি ভৰ্তুকি মূল্যত ৩৫ কিলোগ্ৰাম খাদ্যশস্য।
- অন্নপূৰ্ণা আঁচনি (২০০০): অসহায় বৃদ্ধ নাগৰিকসকলক প্ৰতি মাহে ১০ কিলোগ্ৰাম খাদ্যশস্য বিনামূলীয়াকৈ প্ৰদান।
প্ৰশ্ন ৯। চৰকাৰে বাফাৰ ষ্টক কিয় গঠন কৰে?
উত্তৰঃ চৰকাৰে নিম্নলিখিত কাৰণত বাফাৰ ষ্টক গঠন কৰে:
(১) প্ৰতিকূল বতৰ আৰু প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়ৰ সময়ত ঘাটতি অঞ্চলত খাদ্যশস্য যোগান ধৰিবলৈ।
(২) দৰিদ্ৰ জনগণৰ মাজত বজাৰ মূল্যতকৈ কম মূল্যত (ইছু মূল্যত) খাদ্যশস্য বিতৰণ কৰিবলৈ।
(৩) বজাৰত খাদ্যৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আৰু অনাহাৰৰ পৰিস্থিতি প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ।
FCI (Food Corporation of India)য়ে উদ্বৃত্ত ৰাজ্যসমূহৰ কৃষকৰ পৰা নিম্নতম সমৰ্থন মূল্য (MSP)ত গম আৰু চাউল ক্ৰয় কৰি চৰকাৰী গুদামত মজুত ৰাখে।
প্ৰশ্ন ১০। নিম্নলিখিত শব্দসমূহৰ টোকা লিখা: নিম্নতম সমৰ্থন মূল্য, বাফাৰ ষ্টক, ইছু মূল্য, উচিত মূল্যৰ দোকান।
উত্তৰঃ
- নিম্নতম সমৰ্থন মূল্য (Minimum Support Price — MSP): শস্য বীজ সিঁচাৰ আগতে চৰকাৰে প্ৰতি বছৰ ঘোষণা কৰা মূল্য। এই মূল্যত FCI-এ কৃষকৰ পৰা উদ্বৃত্ত শস্য ক্ৰয় কৰে। কৃষকসকলক উৎপাদনৰ উৎসাহ দিয়াই MSPৰ মূল উদ্দেশ্য।
- বাফাৰ ষ্টক (Buffer Stock): FCI-এ চৰকাৰৰ হৈ ক্ৰয় কৰা গম আৰু চাউলৰ মজুত ভাণ্ডাৰ। এই মজুত প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিত ঘাটতি অঞ্চলত আৰু দৰিদ্ৰসকলৰ মাজত ইছু মূল্যত বিতৰণ কৰা হয়।
- ইছু মূল্য (Issue Price): বজাৰ মূল্যতকৈ কম মূল্য যত দৰিদ্ৰ নাগৰিকসকললৈ ৰেচন দোকানৰ জৰিয়তে ভৰ্তুকিমূলক খাদ্যশস্য যোগান ধৰা হয়।
- উচিত মূল্যৰ দোকান (Fair Price Shop / Ration Shop): চৰকাৰ নিয়ন্ত্ৰিত ৰেচন দোকান য’ত ৰেচন কাৰ্ড ধাৰকসকলক মাহেকীয়া নিৰ্ধাৰিত পৰিমাণত বজাৰ মূল্যতকৈ কম মূল্যত খাদ্যশস্য, চেনি আৰু কেৰাচিন বিক্ৰী কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১১। ৰেচন দোকানৰ সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰেচন দোকান বা উচিত মূল্যৰ দোকানসমূহত নিম্নলিখিত সমস্যাসমূহ দেখা যায়:
- দোকানদাৰে অধিক লাভৰ আশাত ৰেচনৰ শস্য মুক্ত বজাৰলৈ সৰকাই দিয়ে (ক’লা বজাৰ)।
- নিম্নমানৰ শস্য ৰাখি বিক্ৰী কৰা হয়।
- দোকানসমূহ অনিয়মিতভাৱে খোলা হয়, ফলত গ্ৰাহকসকল অসুবিধা পায়।
- BPL আৰু APL পৃথক কৰাৰ ব্যৱস্থাই মধ্যমীয়া আয়ৰ পৰিয়ালসমূহক দোকানৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখে।
- সঞ্চিত নিম্নমানৰ শস্য বিক্ৰী নোহোৱাকৈ পৰি থাকে।
- দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালসমূহ প্ৰায়ে ৰেচন কাৰ্ড পোৱাৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
প্ৰশ্ন ১২। খাদ্য সুৰক্ষাত সমবায় সংস্থাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত, বিশেষকৈ দক্ষিণ আৰু পশ্চিম অংশত, সমবায় সংস্থাসমূহে খাদ্য সুৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে:
- তামিলনাডু: ৰাজ্যৰ প্ৰায় ৯৪% উচিত মূল্যৰ দোকান সমবায়ৰ অধীনত পৰিচালিত।
- মাদাৰ ডেইৰী (দিল্লী): দিল্লীত গাখীৰ আৰু শাক-পাচলিৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ক্ৰেতাসকলক সুলভ মূল্যত যোগান ধৰে।
- আমুল (গুজৰাট): দুগ্ধজাত সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত শ্বেত বিপ্লৱৰ নেতৃত্ব দি দেশজুৰি ডেইৰী সমবায়ৰ আৰ্হি স্থাপন কৰিছে।
- একাডেমী অৱ ডেভেলপমেন্ট চাইন্স (ADS), মহাৰাষ্ট্ৰ: NGO নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে শস্য বেংক স্থাপনত সহায় কৰি গ্ৰামীণ খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিছে।
পাঠৰ মাজৰ আলোচনা (Let’s Discuss — Intext Questions)
প্ৰশ্ন ১। বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষ কি চাউলৰ অভাৱৰ ফলত হৈছিল? (পৃষ্ঠা ৪৩)
উত্তৰঃ নহয়, বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষ কেৱল চাউলৰ অভাৱৰ ফলত হোৱা নাছিল। ১৯৪৩ চনত চাউলৰ উৎপাদন ১৯৪১ চনতকৈ বেছি হৈছিল। তথাপি দুৰ্ভিক্ষ হোৱাৰ কাৰণ আছিল — অসম বিতৰণ, ১৯৪১ চনৰ কম উৎপাদনৰ বাবে সংৰক্ষিত মজুতৰ অভাৱ, পুষ্টিহীনতা আৰু মহামাৰী। এই বিপৰ্যয়ত বাংলাত প্ৰায় ৩০ লাখ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল। সেয়ে এই দুৰ্ভিক্ষ খাদ্যৰ অভাৱতকৈ বিতৰণৰ বিফলতা আৰু অৰ্থনৈতিক অভিগম্যতাৰ অভাৱৰ প্ৰমাণ।
প্ৰশ্ন ২। কৃষি কিয় মৌসুমী? (পৃষ্ঠা ৪৫)
উত্তৰঃ কৃষিত বীজ সিঁচা, বাঢ়নৰ পৰিচৰ্যা আৰু শস্য চপোৱাৰ নিৰ্দিষ্ট ঋতু আছে। বীজ সিঁচা আৰু শস্য চপোৱাৰ সময়ত প্ৰচুৰ শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হয়, কিন্তু মাজৰ সময়ছোৱাত কামৰ তেনে প্ৰয়োজন নাথাকে। সেয়ে কৃষি শ্ৰমিকসকল বছৰৰ কেইমাহমান উপাৰ্জনহীন হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৩। আহমদৰ হালধীয়া কাৰ্ডে তেওঁক কেনেকৈ সহায় কৰে? (পৃষ্ঠা ৪৭)
উত্তৰঃ আহমদ এজন ৰিক্সা চালক আৰু তেওঁৰ দৈনন্দিন উপাৰ্জন অনিশ্চিত। হালধীয়া ৰেচন কাৰ্ড (BPL কাৰ্ড) থকাত তেওঁ ৰেচন দোকানৰ পৰা গম, চাউল, চেনি আৰু কেৰাচিন বজাৰ মূল্যতকৈ কম মূল্যত পায়। এই সুবিধাই তেওঁক আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালক অনিয়মিত উপাৰ্জনৰ মাজতো জীৱন ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। খাদ্য সুৰক্ষা মানে কি?
উত্তৰঃ খাদ্য সুৰক্ষা মানে হৈছে সকলো মানুহৰ বাবে সকলো সময়তে খাদ্যৰ উপলব্ধতা, সুলভতা আৰু সামৰ্থ্যতাৰ নিশ্চয়তা।
প্ৰশ্ন ২। খাদ্য সুৰক্ষাৰ তিনিটা মাত্ৰা কি কি?
উত্তৰঃ খাদ্য সুৰক্ষাৰ তিনিটা মাত্ৰা হৈছে — (১) উপলব্ধতা (Availability), (২) সুলভতা (Accessibility), আৰু (৩) সামৰ্থ্যতা (Affordability)।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতৰ সবাতোকৈ ভয়াৱহ দুৰ্ভিক্ষ কোনটো আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষ ভাৰতৰ সবাতোকৈ ভয়াৱহ দুৰ্ভিক্ষ আছিল, যাত বাংলাত প্ৰায় ৩০ লাখ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। FCI মানে কি?
উত্তৰঃ FCI মানে Food Corporation of India (খাদ্য নিগম)। এই সংস্থাই চৰকাৰৰ হৈ কৃষকৰ পৰা নিম্নতম সমৰ্থন মূল্যত খাদ্যশস্য ক্ৰয় কৰি বাফাৰ ষ্টক হিচাপে গুদামত মজুত ৰাখে।
প্ৰশ্ন ৫। বাফাৰ ষ্টক কি?
উত্তৰঃ বাফাৰ ষ্টক হৈছে FCI-এ চৰকাৰৰ হৈ উদ্বৃত্ত ৰাজ্যসমূহৰ কৃষকৰ পৰা নিম্নতম সমৰ্থন মূল্যত ক্ৰয় কৰা গম আৰু চাউলৰ মজুত ভাণ্ডাৰ।
প্ৰশ্ন ৬। উচিত মূল্যৰ দোকান কাক বোলে?
উত্তৰঃ উচিত মূল্যৰ দোকান (Fair Price Shop) বা ৰেচন দোকান হৈছে চৰকাৰ নিয়ন্ত্ৰিত দোকান য’ত খাদ্যশস্য, চেনি, কেৰাচিন আদি বজাৰ মূল্যতকৈ কম মূল্যত বিক্ৰী কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭। ভোকৰ দুটা প্ৰকাৰ কি কি?
উত্তৰঃ ভোকৰ দুটা প্ৰকাৰ হৈছে — (১) দীৰ্ঘকালীন ভোক (Chronic Hunger) আৰু (২) ঋতুভিত্তিক ভোক (Seasonal Hunger)।
প্ৰশ্ন ৮। সেউজ বিপ্লৱ কি?
উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱ হৈছে উচ্চ উৎপাদনক্ষম বীজ (HYV seeds), ৰাসায়নিক সাৰ আৰু উন্নত সেচ ব্যৱস্থা প্ৰয়োগেৰে কৃষি উৎপাদনৰ ব্যাপক বৃদ্ধি সাধন কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ৯। ৰেচন ব্যৱস্থা কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ভয়াৱহ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষৰ পিছত ১৯৪০ৰ দশকত ৰেচন ব্যৱস্থা প্ৰথমবাৰৰ বাবে আৰম্ভ হৈছিল। ১৯৬০ৰ দশকত সেউজ বিপ্লৱৰ আগতে খাদ্য সংকটৰ সময়ত এই ব্যৱস্থা পুনৰুজ্জীৱিত কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০। TPDS মানে কি?
উত্তৰঃ TPDS মানে Targeted Public Distribution System (লক্ষ্যভিত্তিক ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা)। ১৯৯৭ চনৰ জুন মাহত প্ৰৱৰ্তন কৰা এই ব্যৱস্থাত BPL আৰু APL পৰিয়ালৰ বাবে পৃথক মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১১। AAY আঁচনি কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ অন্ত্যোদয় অন্ন যোজনা (AAY) ২০০০ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত আৰম্ভ হৈছিল। এই আঁচনিৰ অধীনত দৰিদ্ৰতম BPL পৰিয়ালসমূহক প্ৰতি মাহে অতি ভৰ্তুকি মূল্যত ৩৫ কিলোগ্ৰাম খাদ্যশস্য যোগান ধৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। আমুল কি? ই কোন ৰাজ্যৰ?
উত্তৰঃ আমুল (Amul) গুজৰাটৰ এটি প্ৰসিদ্ধ দুগ্ধ সমবায় সংস্থা। এই সংস্থাই দেশজুৰি দুগ্ধজাত সামগ্ৰীৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু ভাৰতৰ শ্বেত বিপ্লৱৰ নেতৃত্ব দিছে।
প্ৰশ্ন ১৩। নিম্নতম সমৰ্থন মূল্যৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ নিম্নতম সমৰ্থন মূল্যৰ (MSP) উদ্দেশ্য হৈছে কৃষকসকলক অধিক শস্য উৎপাদনৰ উৎসাহ দিয়া আৰু তেওঁলোকৰ উপাৰ্জন সুনিশ্চিত কৰা। এই মূল্য বীজ সিঁচাৰ আগতে ঘোষণা কৰা হয় যাতে কৃষকসকলে উৎপাদনৰ পৰিকল্পনা কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। খাদ্য অসুৰক্ষাত কোনটো ৰাজ্যৰ অৱস্থা সবাতোকৈ বেয়া?
উত্তৰঃ পূব আৰু দক্ষিণ-পূব উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, ঝাৰখণ্ড, ওড়িশা, পশ্চিমবংগ, ছত্তীশগড় আৰু মধ্য প্ৰদেশ তথা মহাৰাষ্ট্ৰৰ কিছু অংশত খাদ্য অসুৰক্ষাৰ অৱস্থা সবাতোকৈ বেয়া।
প্ৰশ্ন ১৫। অন্নপূৰ্ণা আঁচনি কি?
উত্তৰঃ অন্নপূৰ্ণা আঁচনি (২০০০) অধীনত দৰিদ্ৰ বৃদ্ধ নাগৰিকসকলক প্ৰতি মাহে ১০ কিলোগ্ৰাম খাদ্যশস্য বিনামূলীয়াকৈ যোগান ধৰা হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। দুৰ্ভিক্ষৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ দুৰ্ভিক্ষ হৈছে এক তীব্ৰ খাদ্য সংকট যাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে — ব্যাপক অনাহাৰজনিত মৃত্যু, দূষিত পানী বা পচা খাদ্য ব্যৱহাৰৰ ফলত মহামাৰীৰ বিয়পন, আৰু অনাহাৰৰ ফলত শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা কমি যোৱা। ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষত এই সকলো বৈশিষ্ট্য দেখা গৈছিল। ওড়িশাৰ কলাহান্দি আৰু কাশীপুৰ, ৰাজস্থানৰ বাৰাং আৰু ঝাৰখণ্ডৰ পালামাউত আধুনিক কালতো অনাহাৰজনিত মৃত্যুৰ খবৰ পোৱা গৈছে।
প্ৰশ্ন ২। ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) কি? ইয়াৰ বিকাশৰ ধাপসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) হৈছে FCI-এ সংগ্ৰহ কৰা খাদ্যশস্য চৰকাৰ নিয়ন্ত্ৰিত ৰেচন দোকানৰ জৰিয়তে দৰিদ্ৰ জনগণলৈ বিতৰণৰ ব্যৱস্থা। ইয়াৰ বিকাশৰ ধাপসমূহ হৈছে:
- ১৯৪০ৰ দশক: বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষৰ পিছত ৰেচন ব্যৱস্থা প্ৰথমবাৰৰ বাবে চালু।
- ১৯৬০ৰ দশক: তীব্ৰ খাদ্য সংকটৰ সময়ত PDS পুনৰুজ্জীৱিত।
- RPDS (১৯৯২): Revamped PDS — দূৰৱৰ্তী আৰু পিছপৰা অঞ্চলত সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে ১,৭০০টা ব্লকত চালু।
- TPDS (জুন ১৯৯৭): Targeted PDS — BPL আৰু APL পৰিয়ালৰ বাবে পৃথক মূল্য নিৰ্ধাৰণ।
- AAY (ডিচেম্বৰ ২০০০): দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালৰ বাবে বিশেষ আঁচনি।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত খাদ্য অসুৰক্ষাৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত খাদ্য অসুৰক্ষাৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে:
- চৰম দৰিদ্ৰতা — পৰিয়ালসমূহৰ খাদ্য কিনাৰ আৰ্থিক সামৰ্থ্য নাই।
- কৃষিৰ মৌসুমী চৰিত্ৰ — শ্ৰমিকসকল বছৰৰ কেইমাহমান উপাৰ্জনহীন।
- প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয় (খৰালি, বানপানী) — উৎপাদন হ্ৰাস আৰু মূল্যবৃদ্ধি।
- সামাজিক বৈষম্য — SC, ST, OBC সকল খাদ্যৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত।
- দূৰৱৰ্তী অঞ্চল — পাৰ্বত্য আৰু উপজাতীয় অঞ্চলত বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ অভাৱ।
- মহিলা আৰু শিশুৰ অপুষ্টি — গৰ্ভৱতী মা আৰু পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশু সবাতোকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত।
প্ৰশ্ন ৪। সেউজ বিপ্লৱে ভাৰতৰ কৃষিত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱে ভাৰতৰ কৃষিত নিম্নলিখিত প্ৰভাৱ পেলাইছিল:
- গম আৰু ধানৰ উৎপাদন অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল।
- ভাৰত খাদ্যশস্যত স্বনিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছিল আৰু দুৰ্ভিক্ষ ৰোধ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
- পাঞ্জাব আৰু হৰিয়ানাত গমৰ উৎপাদন সৰ্বাধিক বৃদ্ধি পাইছিল।
- তামিলনাডু আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশত ধানৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পাইছিল।
- নকাৰাত্মক দিশ: পাঞ্জাব আৰু হৰিয়ানাত অত্যধিক পানীৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত পৰিৱেশ অৱনমন আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ হ্ৰাস পাইছে।
প্ৰশ্ন ৫। বাফাৰ ষ্টকৰ অসুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বাফাৰ ষ্টকৰ অসুবিধাসমূহ হৈছে:
- অতিৰিক্ত মজুত ৰখাৰ খৰচ (carrying costs) অত্যধিক হয়।
- গুদামত দীৰ্ঘদিন থাকিলে শস্য নষ্ট হয় আৰু মূষিকে খায়।
- অতিৰিক্ত শস্য মজুত কৰাটো অপচয়জনক।
- ২০০২ চনত চৰকাৰী মজুত ৬৩ নিযুত টন পাইছিল, যি নিৰ্ধাৰিত ২৪.৩ নিযুত টনৰ তুলনাত বহুত বেছি।
প্ৰশ্ন ৬। PDS-ৰ সাফল্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ PDS-ৰ মূল সাফল্যসমূহ হৈছে:
- বছৰৰ পিছত বছৰ খাদ্যৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰি দৰিদ্ৰসকলৰ বাবে খাদ্য সুলভ কৰা।
- ব্যাপক দুৰ্ভিক্ষ আৰু অনাহাৰ প্ৰতিৰোধত সহায়।
- MSP ঘোষণাই কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিছে আৰু কৃষকসকলৰ আয় সুৰক্ষিত কৰিছে।
- দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহলৈ নিৰ্ভৰযোগ্য খাদ্য নিশ্চয়তা প্ৰদান।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। খাদ্য সুৰক্ষা কি আৰু ভাৰতত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয়? বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ খাদ্য সুৰক্ষাৰ সংজ্ঞা: খাদ্য সুৰক্ষা মানে হৈছে সকলো মানুহৰ বাবে সকলো সময়তে খাদ্যৰ উপলব্ধতা, সুলভতা আৰু সামৰ্থ্যতা নিশ্চিত কৰা। খাদ্য সুৰক্ষাৰ তিনিটা মূল মাত্ৰা আছে: (১) উপলব্ধতা — দেশত পৰ্যাপ্ত খাদ্য উৎপাদন, প্ৰয়োজনে আমদানি আৰু চৰকাৰী মজুত; (২) সুলভতা — বাধাহীনভাৱে সকলোৱে খাদ্য সংগ্ৰহ কৰিব পৰা; (৩) সামৰ্থ্যতা — উচ্চ গুণমানৰ খাদ্য কিনিব পৰাকৈ যথেষ্ট ক্ৰয় ক্ষমতা।
প্ৰয়োজনীয়তাৰ কাৰণসমূহ:
- দৰিদ্ৰ জনগণৰ সুৰক্ষা: দৰিদ্ৰতম জনগণে সদায় খাদ্য অসুৰক্ষাৰ সন্মুখীন হয়। সেয়ে তেওঁলোকৰ বাবে নিৰন্তৰ আৰু সুলভ খাদ্যৰ ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰা অপৰিহাৰ্য।
- প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়ৰ সময়ত সুৰক্ষা: খৰালি, বানপানী আদিত উৎপাদন হ্ৰাস পালে উচ্চ আয়ৰ পৰিয়ালো খাদ্য অসুৰক্ষাৰ চিকাৰ হ’ব পাৰে।
- দুৰ্ভিক্ষ প্ৰতিৰোধ: ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষৰ দৰে বিপৰ্যয় পুনৰ নহ’বলৈ একটি শক্তিশালী খাদ্য সুৰক্ষা ব্যৱস্থা অপৰিহাৰ্য।
- পুষ্টি নিশ্চয়তা: গৰ্ভৱতী মহিলা, স্তন্যপান কৰোৱা মা আৰু শিশুসকলৰ পুষ্টিৰ নিশ্চয়তাৰ বাবে।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতৰ ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) সম্পৰ্কে এটি বিস্তাৰিত বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) হৈছে FCI-এ সংগ্ৰহ কৰা খাদ্যশস্য চৰকাৰ নিয়ন্ত্ৰিত ৰেচন দোকানৰ জৰিয়তে দৰিদ্ৰ জনগণলৈ বিতৰণৰ ব্যৱস্থা। দেশজুৰি প্ৰায় ৫.৫ লাখ উচিত মূল্যৰ দোকান (ৰেচন দোকান)ত ৰেচন কাৰ্ড ধাৰকসকলক ভৰ্তুকি মূল্যত খাদ্যশস্য, চেনি আৰু কেৰাচিন যোগান ধৰা হয়।
PDS-ৰ বিকাশ:
- ১৯৪০ৰ দশক: বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষৰ পিছত ৰেচন ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন।
- ১৯৭০ৰ দশকৰ মাজভাগ: দৰিদ্ৰতাৰ উচ্চ হাৰ দেখি তিনিটা খাদ্য হস্তক্ষেপ কাৰ্যক্ৰম: PDS, ICDS (১৯৭৫) আৰু Food for Work।
- RPDS (১৯৯২): ১,৭০০টা পিছপৰা ব্লকত PDS সম্প্ৰসাৰণ।
- TPDS (জুন ১৯৯৭): BPL পৰিয়ালক সুলভ মূল্যত আৰু APL পৰিয়ালক উচ্চ মূল্যত খাদ্যশস্য।
- AAY (ডিচেম্বৰ ২০০০): দৰিদ্ৰতম BPL পৰিয়ালক মাহেকী ৩৫ কেজি শস্য।
- অন্নপূৰ্ণা (২০০০): অসহায় বৃদ্ধ নাগৰিকক মাহেকী ১০ কেজি বিনামূলীয়া শস্য।
PDS-ৰ সমস্যাসমূহ: দোকানদাৰসকলে শস্য মুক্ত বজাৰলৈ সৰকাই দিয়া, নিম্নমানৰ শস্য বিক্ৰী, অনিয়মিতভাৱে দোকান খোলা, আৰু দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালে ৰেচন কাৰ্ড নাপোৱা আদি সমস্যা দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত খাদ্য সুৰক্ষাত সমবায় সংস্থাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত সমবায় সংস্থাসমূহ, বিশেষকৈ দক্ষিণ আৰু পশ্চিম ভাৰতত, খাদ্য সুৰক্ষাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে।
উল্লেখযোগ্য উদাহৰণসমূহ:
- তামিলনাডু: ৰাজ্যৰ প্ৰায় ৯৪% উচিত মূল্যৰ দোকান সমবায় সংস্থাৰ অধীনত পৰিচালিত। এই ব্যৱস্থাই দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহক সুলভ মূল্যত খাদ্যশস্য যোগান দিছে।
- মাদাৰ ডেইৰী (দিল্লী): দিল্লীত গাখীৰ আৰু শাক-পাচলিৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰি নাগৰিকসকলক সুলভ মূল্যত পুষ্টিকৰ খাদ্য যোগান ধৰে।
- আমুল (গুজৰাট): দুগ্ধজাত সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত শ্বেত বিপ্লৱৰ নেতৃত্ব দি দেশজুৰি ডেইৰী সমবায়ৰ আৰ্হি স্থাপন কৰিছে।
- একাডেমী অৱ ডেভেলপমেন্ট চাইন্স (ADS), মহাৰাষ্ট্ৰ: NGO নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে মহাৰাষ্ট্ৰত শস্য বেংক স্থাপনত সহায় কৰিছে। এই শস্য বেংকসমূহে গ্ৰামীণ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহক প্ৰয়োজনৰ সময়ত খাদ্যশস্য ধাৰ দিয়ে।
সামগ্ৰিকভাৱে, সমবায় সংস্থাসমূহে চৰকাৰী PDS-ৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰি খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণা যোগাইছে।
প্ৰশ্ন ৪। বাফাৰ ষ্টক কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু সমস্যাসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বাফাৰ ষ্টকৰ সংজ্ঞা: বাফাৰ ষ্টক হৈছে FCI-এ চৰকাৰৰ হৈ উদ্বৃত্ত ৰাজ্যসমূহৰ কৃষকৰ পৰা নিম্নতম সমৰ্থন মূল্য (MSP)ত ক্ৰয় কৰা গম আৰু চাউলৰ মজুত ভাণ্ডাৰ যি চৰকাৰী গুদামত সংৰক্ষণ কৰা হয়।
বাফাৰ ষ্টকৰ গুৰুত্ব:
- প্ৰতিকূল বতৰ আৰু প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়ৰ সময়ত ঘাটতি অঞ্চলত খাদ্যশস্য যোগান ধৰা।
- দৰিদ্ৰ জনগণলৈ বজাৰ মূল্যতকৈ কম ইছু মূল্যত খাদ্যশস্য বিতৰণ।
- বজাৰত খাদ্যৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
- MSP-ৰ জৰিয়তে কৃষকৰ আয় সুনিশ্চিত কৰা।
বাফাৰ ষ্টকৰ সমস্যাসমূহ:
- অতিৰিক্ত মজুত ৰখাৰ খৰচ অত্যধিক।
- দীৰ্ঘদিন গুদামত থাকিলে শস্য নষ্ট হয়, মূষিকে খায়।
- ২০০২ চনত চৰকাৰী মজুত ৬৩ নিযুত টন হৈছিল, যি নিৰ্ধাৰিত নিম্নতম বাফাৰ নৰ্ম ২৪.৩ নিযুত টনতকৈ বহুত বেছি।
- পাঞ্জাব আৰু হৰিয়ানাত ধান আৰু গমৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰতাই পৰিৱেশ অৱনমন ঘটাইছে।
প্ৰশ্ন ৫। ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষৰ বিষয়ে বিস্তাৰিত আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষ ভাৰতৰ ইতিহাসৰ সবাতোকৈ মাৰাত্মক দুৰ্ভিক্ষ। এই দুৰ্ভিক্ষত বাংলাত প্ৰায় ৩০ লাখ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল। উল্লেখযোগ্য যে ১৯৪৩ চনত চাউলৰ উপলব্ধতা ১৯৪১ চনতকৈ কম নাছিল। তথাপি দুৰ্ভিক্ষ হোৱাৰ কাৰণসমূহ হৈছে:
- অসম খাদ্য বিতৰণ ব্যৱস্থা।
- ১৯৪১ চনৰ কম উৎপাদনৰ বাবে সংৰক্ষিত মজুতৰ অভাৱ।
- পুষ্টিহীনতাৰ ফলত মহামাৰীৰ সংবেদনশীলতা বৃদ্ধি।
- দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত যোগান শৃংখলৰ বিঘ্ন।
এই দুৰ্ভিক্ষই প্ৰমাণ কৰে যে কেৱল খাদ্যৰ উপলব্ধতাই নহয়, বিতৰণ ব্যৱস্থা আৰু ক্ৰয় ক্ষমতাও খাদ্য সুৰক্ষাৰ বাবে সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই বিপৰ্যয়ৰ পিছতেই ভাৰতত ৰেচন ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ বিৱৰণ (PDS Structure)
| আঁচনি | আৰম্ভৰ বছৰ | লাভাৰ্থী | সুবিধা |
|---|---|---|---|
| PDS (সাধাৰণ) | ১৯৪০ৰ দশক (পুনৰুজ্জীৱন ১৯৬০) | সাধাৰণ জনগণ | ৰেচন দোকানৰ জৰিয়তে ভৰ্তুকি মূল্যত শস্য |
| RPDS | ১৯৯২ | দূৰৱৰ্তী আৰু পিছপৰা অঞ্চলৰ জনগণ | ১,৭০০ ব্লকত PDS সম্প্ৰসাৰণ |
| TPDS | জুন ১৯৯৭ | BPL আৰু APL পৰিয়াল (পৃথকভাৱে) | BPL-লৈ কম মূল্য, APL-লৈ সামান্য অধিক মূল্য |
| AAY | ডিচেম্বৰ ২০০০ | দৰিদ্ৰতম BPL পৰিয়াল (১ কোটি) | মাহেকী ৩৫ কেজি শস্য অতি ভৰ্তুকি মূল্যত |
| অন্নপূৰ্ণা | ২০০০ | অসহায় বৃদ্ধ নাগৰিক | মাহেকী ১০ কেজি শস্য বিনামূলীয়াকৈ |
| Food for Work | নৱেম্বৰ ২০০৪ | ১৫০খন পিছপৰা জিলাৰ অদক্ষ শ্ৰমিক | কামৰ বিনিময়ত মজুৰি বা খাদ্য |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Additional Important Questions)
প্ৰশ্ন ১। FCI-ৰ তিনিটা মূল কাৰ্য কি কি?
উত্তৰঃ FCI (Food Corporation of India)-ৰ তিনিটা মূল কাৰ্য হৈছে:
(১) কৃষকসকলৰ স্বাৰ্থ সংৰক্ষণৰ বাবে লাভজনক মূল্য (MSP)ত শস্য ক্ৰয়।
(২) দেশজুৰি খাদ্যশস্যৰ বিতৰণৰ বাবে যথেষ্ট মজুত বজাই ৰখা।
(৩) বজাৰত খাদ্যশস্যৰ মূল্য স্থিতিশীল কৰা।
প্ৰশ্ন ২। ভৰ্তুকি (Subsidy) মানে কি?
উত্তৰঃ ভৰ্তুকি মানে হৈছে চৰকাৰে উৎপাদকসকলক বজাৰ মূল্যৰ উপৰিও দিয়া এক সহায়। এই ব্যৱস্থাত চৰকাৰে উৎপাদকক উচ্চ মূল্য দিয়ে কিন্তু গ্ৰাহকৰ পৰা কম মূল্য লয়, আৰু মাজৰ পাৰ্থক্য চৰকাৰে বহন কৰে। খাদ্যশস্যৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে FCI-ৰ জৰিয়তে MSP-ত শস্য কিনি ইছু মূল্যত বিতৰণ কৰে — এই পাৰ্থক্যই হৈছে ভৰ্তুকি।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতৰ কোনবোৰ ৰাজ্যত কৃষিয়ে সেউজ বিপ্লৱৰ পৰা সবাতোকৈ বেছি লাভান্বিত হৈছিল আৰু কোনবোৰ পিছ পৰি ৰৈছিল?
উত্তৰঃ
| সৰ্বাধিক লাভান্বিত ৰাজ্য | পিছ পৰি ৰোৱা ৰাজ্য |
|---|---|
| পাঞ্জাব (গম) | মহাৰাষ্ট্ৰ |
| হৰিয়ানা (গম) | মধ্য প্ৰদেশ |
| তামিলনাডু (ধান) | বিহাৰ |
| অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ (ধান) | ওড়িশা |
| উত্তৰ প্ৰদেশ (গম আৰু ধান) | উত্তৰ-পূব ৰাজ্যসমূহ |
প্ৰশ্ন ৪। দীৰ্ঘকালীন ভোক (Chronic Hunger) কাক বোলে? ইয়াৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ দীৰ্ঘকালীন ভোক হৈছে দীৰ্ঘদিন ধৰি পৰিমাণ আৰু গুণমানৰ দিশত অপৰ্যাপ্ত খাদ্যৰ ফলত উৎপন্ন অৱস্থা। চৰম দৰিদ্ৰতাই এই অৱস্থাৰ মূল কাৰণ — দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহে কম উপাৰ্জনৰ ফলত জীৱনধাৰণৰ বাবেও পৰ্যাপ্ত খাদ্য কিনিব নোৱাৰে। এই অৱস্থাই অপুষ্টি, ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস আৰু কৰ্মশক্তি কমোৱাৰ এক বিষচক্ৰৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। ঋতুভিত্তিক ভোক (Seasonal Hunger) কাক বোলে? ই কাক বেছিকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ ঋতুভিত্তিক ভোক হৈছে কৃষিৰ মৌসুমী চক্ৰ আৰু শ্ৰমৰ উপলব্ধতাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অস্থায়ী খাদ্যাভাৱ। গ্ৰামাঞ্চলত কৃষি শ্ৰমিকসকল শস্য সিঁচা আৰু চপোৱাৰ মাজৰ মাহসমূহত উপাৰ্জনহীন হৈ পৰে। চহৰত অস্থায়ী শ্ৰমিকসকল মৌসুমী কাম নথকা সময়ত একেই সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।
প্ৰশ্ন ৬। NCERT পাঠ্যপুথিৰ ৰামুৰ উদাহৰণৰ পৰা খাদ্য অসুৰক্ষাৰ কি শিক্ষা পাওঁ?
উত্তৰঃ ৰামু এজন কৃষি শ্ৰমিক যি বছৰৰ আঠ মাহ ধান আৰু গমৰ কামত নিয়োজিত থাকে। বাকী চাৰি মাহত তেওঁ ইটা পোৱা বা গাঁৱত নিৰ্মাণকাৰ্যত কাম বিচাৰে। যেতিয়া কোনো কাম নাপায়, তেওঁৰ পৰিয়ালে দিনত দুবেলা খাবলৈ নাপায়। তেওঁৰ পত্নী সুনহাৰীয়ে ঘৰ পৰিষ্কাৰৰ কাম কৰে আৰু পুত্ৰ সোমুয়ে গৰু চৰাই মাহেকী ১০০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। এই উদাহৰণে দেখুৱায় যে কৃষিৰ মৌসুমী চৰিত্ৰৰ কাৰণে কেনেকৈ ঋতুভিত্তিক খাদ্য অসুৰক্ষাৰ সৃষ্টি হয়।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ — Multiple Choice Questions)
১। খাদ্য সুৰক্ষাৰ মাত্ৰা কেইটা?
উত্তৰঃ (গ) তিনিটা — উপলব্ধতা, সুলভতা আৰু সামৰ্থ্যতা।
২। বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষ কোন চনত হৈছিল?
উত্তৰঃ (খ) ১৯৪৩ চনত।
৩। FCI-এ কোনটো মূল্যত কৃষকৰ পৰা শস্য কিনে?
উত্তৰঃ (ক) নিম্নতম সমৰ্থন মূল্য (MSP)ত।
৪। TPDS কেতিয়া প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ (গ) জুন ১৯৯৭ চনত।
৫। AAY অধীনত দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালক মাহেকী কিমান কেজি শস্য যোগান ধৰা হয়?
উত্তৰঃ (ঘ) ৩৫ কিলোগ্ৰাম।
৬। আমুল কোন ৰাজ্যৰ সমবায় সংস্থা?
উত্তৰঃ (খ) গুজৰাট।
৭। ভাৰতত দেশজুৰি উচিত মূল্যৰ দোকানৰ সংখ্যা প্ৰায় কিমান?
উত্তৰঃ (গ) ৫.৫ লাখ।
৮। অন্নপূৰ্ণা আঁচনিত বৃদ্ধ নাগৰিকসকলক মাহেকী কিমান কেজি বিনামূলীয়া শস্য যোগান ধৰা হয়?
উত্তৰঃ (ক) ১০ কিলোগ্ৰাম।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। খাদ্য সুৰক্ষা মানে সকলো মানুহৰ বাবে সকলো সময়তে খাদ্যৰ ________, ________ আৰু ________।
উত্তৰঃ উপলব্ধতা, সুলভতা আৰু সামৰ্থ্যতা।
২। ১৯৪৩ চনৰ বঙ্গ দুৰ্ভিক্ষত প্ৰায় ________ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল।
উত্তৰঃ ৩০ লাখ।
৩। FCI মানে ________।
উত্তৰঃ Food Corporation of India (খাদ্য নিগম)।
৪। TPDS প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল ________ চনৰ জুন মাহত।
উত্তৰঃ ১৯৯৭।
৫। ________ হৈছে গুজৰাটৰ বিখ্যাত দুগ্ধ সমবায় সংস্থা।
উত্তৰঃ আমুল (Amul)।
৬। AAY অধীনত প্ৰতি পৰিয়ালক মাহেকী ________ কিলোগ্ৰাম খাদ্যশস্য যোগান ধৰা হয়।
উত্তৰঃ ৩৫।
৭। সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত পাঞ্জাব আৰু হৰিয়ানাত ________ উৎপাদন সৰ্বাধিক বৃদ্ধি পাইছিল।
উত্তৰঃ গম।
মিলাই দিয়া (Match the Following)
| স্তম্ভ ‘ক’ | স্তম্ভ ‘খ’ |
|---|---|
| আমুল | দিল্লীত গাখীৰ ও শাক-পাচলি বিতৰণ |
| মাদাৰ ডেইৰী | গুজৰাটৰ দুগ্ধ সমবায় |
| AAY | দৰিদ্ৰতম BPL পৰিয়ালৰ বাবে আঁচনি |
| TPDS | ১৯৯৭ চনৰ লক্ষ্যভিত্তিক PDS |
| FCI | চৰকাৰী খাদ্যশস্য ক্ৰয় আৰু মজুত সংস্থা |
| MSP | বীজ সিঁচাৰ আগতে ঘোষণা কৰা শস্যৰ মূল্য |
উত্তৰঃ আমুল → গুজৰাটৰ দুগ্ধ সমবায়; মাদাৰ ডেইৰী → দিল্লীত গাখীৰ ও শাক-পাচলি বিতৰণ; AAY → দৰিদ্ৰতম BPL পৰিয়ালৰ বাবে আঁচনি; TPDS → ১৯৯৭ চনৰ লক্ষ্যভিত্তিক PDS; FCI → চৰকাৰী খাদ্যশস্য ক্ৰয় আৰু মজুত সংস্থা; MSP → বীজ সিঁচাৰ আগতে ঘোষণা কৰা শস্যৰ মূল্য।