এই প্ৰবন্ধটোত ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ)-ৰ নৱম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান অৰ্থনীতিৰ তৃতীয় অধ্যায় “দাৰিদ্ৰ্য এটা প্ৰত্যাহ্বান”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত দাৰিদ্ৰ্যৰ সংজ্ঞা, দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা, দাৰিদ্ৰ্যৰ কাৰণ, দুৰ্বল গোটসমূহ, আন্তঃৰাজ্য বৈষম্য, বৈশ্বিক দাৰিদ্ৰ্য পৰিস্থিতি আৰু চৰকাৰী দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ কাৰ্যক্ৰমসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
দাৰিদ্ৰ্য হৈছে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশ তথা ভাৰতৰ সন্মুখীন হোৱা এক জ্বলন্ত সমস্যা। ব্যাপক অৰ্থত দাৰিদ্ৰ্যই এনে এক অৱস্থাক বুজায় যত এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ — খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধা আহৰণত অক্ষম হয়। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই পদ্ধতি অনুযায়ী গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে দৈনিক ২৪০০ কেলৰি আৰু চহৰাঞ্চলত ২১০০ কেলৰিৰ প্ৰয়োজন ধৰা হয়। ২০১১-১২ চনৰ হিচাপ অনুযায়ী গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰতিমাহে ৮১৬ টকা আৰু চহৰাঞ্চলত ১০০০ টকাতকৈ কম উপাৰ্জন কৰা লোকক দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলত বুলি গণ্য কৰা হয়। ১৯৭৩ চনৰ পৰা ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাইছে যদিও সম্পূৰ্ণ দাৰিদ্ৰ্যমুক্তি এতিয়াও এটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান হৈ আছে।
ভাৰতত তফচীলভুক্ত জাতি আৰু জনজাতি পৰিয়াল, গ্ৰামাঞ্চলৰ কৃষিজীৱী শ্ৰমিক, চহৰাঞ্চলৰ নৈমিত্তিক শ্ৰমিক আৰু মহিলাপ্ৰধান পৰিয়ালসমূহ দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক দুৰ্বল। আন্তঃৰাজ্য পৰ্যায়ত ওড়িশা, বিহাৰ আৰু মধ্যপ্ৰদেশত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ সৰ্বাধিক, যদেওঁ কেৰালা, পঞ্জাব আৰু হিমাচলপ্ৰদেশত উল্লেখযোগ্য হ্ৰাস লক্ষ্য কৰা গৈছে। কেৰালাই মানৱ সম্পদ উন্নয়ন, পশ্চিমবংগই ভূমি সংস্কাৰ আৰু পঞ্জাব-হাৰিয়ানাই কৃষি বিকাশৰ জৰিয়তে দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। বৈশ্বিক পৰিসৰত চীন আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াত দাৰিদ্ৰ্য দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে, কিন্তু উপ-চাহাৰা আফ্ৰিকাত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ বৃদ্ধি পাইছে।
দাৰিদ্ৰ্যৰ কাৰণসমূহৰ ভিতৰত ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ ফলত পৰম্পৰাগত উদ্যোগসমূহৰ ধ্বংস, অসম আয় বিতৰণ, জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি, সামাজিক বাধা আৰু অপৰ্যাপ্ত কৃষিজমিৰ বিতৰণ উল্লেখযোগ্য। দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে বিভিন্ন কাৰ্যক্ৰম গ্ৰহণ কৰিছে — মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান নিশ্চয়তা আইন (MGNREGS) ২০০৫, স্বৰ্ণজয়ন্তী গ্ৰাম স্বৰোজগাৰ যোজনা (SGSY), প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামোদয় যোজনা (PMGY), স্বৰ্ণজয়ন্তী শহৰী ৰোজগাৰ যোজনা (SJSRY), প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামীণ সড়ক যোজনা (PMGSY) আৰু সাৰ্বজনীন বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS)। এই দুটা মূল স্তম্ভৰ ওপৰত চৰকাৰৰ দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ কাৰ্যনীতি প্ৰতিষ্ঠিত — অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিৰ প্ৰসাৰ আৰু লক্ষ্যভিত্তিক দাৰিদ্ৰ্য-বিৰোধী কাৰ্যক্ৰম।
Summary
Poverty as a Challenge is the third chapter of Class 9 NCERT Economics, prescribed by ASSEB (Assam State Board of Secondary Education). The chapter introduces students to the concept of poverty — a multidimensional problem that goes far beyond mere lack of income. In a broad sense, poverty refers to a situation in which a person is unable to fulfill the basic necessities of life such as food, clothing, shelter, education, and healthcare. The chapter opens with two typical case studies — Ram Saran, an urban daily wage labourer near Ranchi, and Lakha Singh, a rural landless worker near Meerut — to illustrate the human face of poverty and its multiple dimensions including landlessness, unemployment, large family size, illiteracy, poor health, child labour, and helplessness.
The chapter explains how social scientists measure poverty using the poverty line — a minimum level of income or consumption required to meet basic needs. In India, the poverty line is calculated using the caloric intake method: 2400 calories per person per day in rural areas and 2100 calories per day in urban areas. As of 2011–12, anyone earning less than ₹816 per month in rural areas or ₹1000 per month in urban areas is classified as living below the poverty line. India’s poverty ratio has declined significantly from around 55% in 1973 to approximately 22% in 2011–12, though the absolute number of poor people remains large. The most vulnerable social groups are Scheduled Caste and Scheduled Tribe households, rural agricultural labourers, and urban casual workers, while women, elderly persons, and female children are the “poorest of the poor” within impoverished families. Interstate disparities are sharp — Odisha and Bihar have the highest poverty ratios, while Kerala (through human resource development), Punjab and Haryana (through agricultural growth), and West Bengal (through land reforms) have achieved greater success in poverty reduction.
Globally, extreme poverty has declined sharply — from 28% in 1990 to about 21% in 2001 in developing nations — driven mainly by rapid economic growth in China and Southeast Asia. However, Sub-Saharan Africa saw an increase from 41% to 46% between 1981 and 2001, and South Asia still has the largest concentration of the world’s poor. The causes of poverty in India are rooted in colonial economic damage to traditional industries, inadequate job creation, unequal land and resource distribution, rapid population growth, and social factors such as caste-based discrimination. The Indian government’s anti-poverty strategy rests on two pillars: economic growth promotion and targeted welfare programmes. Key programmes include the Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGS 2005) which guarantees 100 days of wage employment to rural households with one-third jobs reserved for women; the Swarnajayanti Gram Swarozgar Yojana (SGSY) for rural self-help groups; the Swarna Jayanti Shehari Rozgar Yojana (SJSRY) for urban poor; the Pradhan Mantri Grameen Sadak Yojana (PMGSY) for rural road connectivity; the Pradhan Mantri Gramodaya Yojana (PMGY) for basic services; and the Public Distribution System (PDS) for subsidised food access.
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। দাৰিদ্ৰ্য কি?
উত্তৰঃ দাৰিদ্ৰ্য হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ — খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধা পূৰণ কৰিবলৈ অক্ষম হয়।
প্ৰশ্ন ২। দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা কি?
উত্তৰঃ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা হৈছে এনে এক নিম্নতম আয় বা ভোগৰ স্তৰ যি এজন ব্যক্তিৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে আৱশ্যক। এই সীমাৰেখাৰ তলত থকা লোকসকলক দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলত বুলি গণ্য কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। ২০১১-১২ চনত গ্ৰামাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা কিমান নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ২০১১-১২ চনত গ্ৰামাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰতিমাহে ₹৮১৬ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ২০১১-১২ চনত চহৰাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা কিমান নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ২০১১-১২ চনত চহৰাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰতিমাহে ₹১০০০ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫। গ্ৰামাঞ্চলৰ বাবে গড় কেলৰি প্ৰয়োজন কিমান?
উত্তৰঃ গ্ৰামাঞ্চলৰ বাবে গড় কেলৰি প্ৰয়োজন প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে দৈনিক ২৪০০ কেলৰি।
প্ৰশ্ন ৬। চহৰাঞ্চলৰ বাবে গড় কেলৰি প্ৰয়োজন কিমান?
উত্তৰঃ চহৰাঞ্চলৰ বাবে গড় কেলৰি প্ৰয়োজন প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে দৈনিক ২১০০ কেলৰি।
প্ৰশ্ন ৭। MGNREGS-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰঃ MGNREGS-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান নিশ্চয়তা আইন (Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act)।
প্ৰশ্ন ৮। MGNREGS কোন চনত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ MGNREGS ২০০৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯। MGNREGS-ৰ অধীনত গ্ৰামীণ পৰিয়ালসমূহক বছৰত কিমান দিন কাম দিয়াৰ নিশ্চয়তা দিয়া হয়?
উত্তৰঃ MGNREGS-ৰ অধীনত গ্ৰামীণ পৰিয়ালসমূহক বছৰত কমেও ১০০ দিন মজুৰিভিত্তিক কাম দিয়াৰ নিশ্চয়তা দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ১০। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক দুৰ্বল সামাজিক গোট দুটা কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক দুৰ্বল সামাজিক গোট দুটা হৈছে তফচীলভুক্ত জাতি (SC) আৰু তফচীলভুক্ত জনজাতি (ST) পৰিয়াল।
প্ৰশ্ন ১১। “দৰিদ্ৰতমৰ মাজৰ দৰিদ্ৰতম” বুলি কোনক আখ্যা দিয়া হয়?
উত্তৰঃ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ মহিলা, শিশু (বিশেষকৈ ছোৱালী) আৰু বৃদ্ধসকলক “দৰিদ্ৰতমৰ মাজৰ দৰিদ্ৰতম” বুলি আখ্যা দিয়া হয়, কিয়নো তেওঁলোকে পৰিয়ালৰ ভিতৰতে সম্পদৰ সুষম প্ৰাপ্তিৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
প্ৰশ্ন ১২। কোনখন ৰাজ্যত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ সৰ্বাধিক বুলি ২০০১-০২ চনৰ হিচাপত দেখা গৈছিল?
উত্তৰঃ ২০০১-০২ চনৰ আৰ্থিক জৰীপ অনুযায়ী ওড়িশাত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ সৰ্বাধিক আছিল — প্ৰায় ৪৭.২%।
প্ৰশ্ন ১৩। সামাজিক বৰ্জন মানে কি?
উত্তৰঃ সামাজিক বৰ্জন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত দৰিদ্ৰ ব্যক্তি বা গোটসমূহক সমাজৰ অন্যসকলে উপভোগ কৰা সুযোগ, সুবিধা আৰু অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত ৰখা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪। দুৰ্বলতা (Vulnerability) মানে কি?
উত্তৰঃ দুৰ্বলতা মানে হৈছে ভৱিষ্যতে দাৰিদ্ৰ্যত পতিত হোৱাৰ আশংকা। প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, সামাজিক বৈষম্য বা আন কাৰণত কোনো ব্যক্তি বা গোট দাৰিদ্ৰ্যত পতিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা কিমান বেছি, তাকেই দুৰ্বলতা বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫। SGSY-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰঃ SGSY-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে স্বৰ্ণজয়ন্তী গ্ৰাম স্বৰোজগাৰ যোজনা (Swarnajayanti Gram Swarozgar Yojana)।
প্ৰশ্ন ১৬। PDS মানে কি?
উত্তৰঃ PDS মানে হৈছে সাৰ্বজনীন বিতৰণ ব্যৱস্থা (Public Distribution System)। ইয়াৰ অধীনত দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহক ভৰ্তুকি মূল্যত খাদ্যশস্য আৰু অন্যান্য আৱশ্যকীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৭। আপেক্ষিক দাৰিদ্ৰ্য মানে কি?
উত্তৰঃ আপেক্ষিক দাৰিদ্ৰ্য মানে হৈছে সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মাজত আয় বা জীৱনমানৰ তুলনামূলক অসমতা। যিসকল লোকে সমাজত সাধাৰণ জীৱনমান বজাই ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজনীয় নিম্নতম আয় উপাৰ্জন কৰিবলৈ অক্ষম তেওঁলোক আপেক্ষিকভাৱে দৰিদ্ৰ।
প্ৰশ্ন ১৮। মানৱ দাৰিদ্ৰ্য মানে কি?
উত্তৰঃ মানৱ দাৰিদ্ৰ্য মানে কেৱল আয়ৰ অভাৱ নহয়, বৰং শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, আৱাসন, কৰ্মসংস্থান আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ অভাৱকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। বৰ্ণ আৰু লিংগ বৈষম্য, শিশু শ্ৰম আৰু আত্মবিশ্বাসৰ অভাৱো মানৱ দাৰিদ্ৰ্যৰ অংশ।
প্ৰশ্ন ১৯। PMGSY মানে কি?
উত্তৰঃ PMGSY মানে হৈছে প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামীণ সড়ক যোজনা (Pradhan Mantri Grameen Sadak Yojana)। এই যোজনাৰ অধীনত গ্ৰামীণ এলেকাসমূহত সকলো পঞ্চায়ত মুখ্যালয় আৰু পৰ্যটন-আগ্ৰহী স্থানসমূহলৈ পকী পথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২০। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্য পৰিমাপৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থা (NSSO)-ৰ কি ভূমিকা?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থা (NSSO) পৰিয়ালৰ ভোগ ব্যয় জৰীপ পৰিচালনা কৰে আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত গণনাৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহ কৰে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ৰাম সৰণ আৰু লখা সিঙৰ জীৱন কাহিনীৰ ওপৰত আধাৰ কৰি দাৰিদ্ৰ্যৰ বিভিন্ন মাত্ৰাসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাম সৰণ ঝাৰখণ্ডৰ ৰাঁচীৰ ওচৰৰ এখন আটা মিলত দৈনিক মজুৰিত কাম কৰা শ্ৰমিক। তেওঁৰ মাহিলি উপাৰ্জন মাত্ৰ প্ৰায় ১৫০০ টকা। তেওঁৰ পত্নী আৰু পুত্ৰই অতিৰিক্ত আয় কৰে যদিও পৰিয়ালটো দৰিদ্ৰই থাকে। শিশুসকল অপুষ্টিত ভোগে আৰু স্বাস্থ্যসেৱা নাপায়। শিশুবোৰে বিদ্যালয়লৈ যাব নোৱাৰে।
লখা সিং উত্তৰপ্ৰদেশৰ মিৰাটৰ ওচৰত বাস কৰা এজন ভূমিহীন গ্ৰামীণ শ্ৰমিক। তেওঁ ডাঙৰ কৃষকসকলৰ হৈ বিভিন্ন কাম কৰে, কিন্তু কাম আৰু আয় দুয়োটাই অনিশ্চিত। পৰিয়ালটোৱে কেতিয়াবা দুবেলা ভালকৈ খাব নোৱাৰে। তেওঁৰ পিতাক যক্ষ্মাত মৃত্যু হৈছিল আৰু মাকো একে ৰোগত ভুগিছে। ইয়াৰ পৰা দেখা যায় যে দাৰিদ্ৰ্যৰ মাত্ৰাসমূহ হৈছে — ভূমিহীনতা, বেকাৰত্ব, বৃহৎ পৰিয়াল, অশিক্ষা, দুখীয়া স্বাস্থ্য, শিশু শ্ৰম আৰু অসহায়তা।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণৰ বাবে আয় বা ভোগ-ভিত্তিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই পদ্ধতিত প্ৰয়োজনীয় খাদ্য, বস্ত্ৰ, পাদুকা, ইন্ধন, পোহৰ, শিক্ষা আৰু চিকিৎসা সেৱাৰ খৰচ যোগ কৰি নিম্নতম স্তৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
কেলৰি গণনা পদ্ধতি অনুযায়ী গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে দৈনিক ২৪০০ কেলৰি আৰু চহৰাঞ্চলত ২১০০ কেলৰি প্ৰয়োজন বুলি ধৰা হয়। কাৰণ গ্ৰামাঞ্চলৰ মানুহে অধিক শাৰীৰিক পৰিশ্ৰম কৰে। ২০১১-১২ চনত এই কেলৰিৰ আধাৰত গ্ৰামাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে মাহত ₹৮১৬ আৰু চহৰাঞ্চলত ₹১০০০ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। চহৰত নিত্যপ্ৰয়োজনীয় বস্তুৰ মূল্য বেছি হোৱাৰ কাৰণে চহৰাঞ্চলৰ সীমাৰেখা অধিক। ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থা (NSSO)-এ পৰিয়ালৰ ভোগ ব্যয়ৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰে আৰু সেই অনুযায়ী দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত গণনা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক দুৰ্বল গোটসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক দুৰ্বল গোটসমূহ হৈছে —
- সামাজিক গোট: তফচীলভুক্ত জাতি (SC) আৰু তফচীলভুক্ত জনজাতি (ST) পৰিয়াল সৰ্বাধিক দুৰ্বল। এই গোটসমূহ সামাজিক বৈষম্য আৰু বৰ্জনৰ সন্মুখীন হয়।
- আৰ্থিক গোট: গ্ৰামাঞ্চলৰ কৃষিজীৱী শ্ৰমিক পৰিয়াল আৰু চহৰাঞ্চলৰ নৈমিত্তিক শ্ৰমিক পৰিয়াল সৰ্বাধিক দাৰিদ্ৰ্যৰ সন্মুখীন। তেওঁলোকৰ স্থিৰ আয় নাই।
- মহিলাপ্ৰধান পৰিয়াল: মহিলাপ্ৰধান পৰিয়ালসমূহো অধিক দাৰিদ্ৰ্যৰ চিকাৰ হয়।
- দৰিদ্ৰতমৰ মাজত দৰিদ্ৰতম: দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ মহিলা, শিশু (বিশেষকৈ ছোৱালী) আৰু বৃদ্ধসকলে পৰিয়ালৰ ভিতৰতে সম্পদৰ সুষম প্ৰাপ্তিৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ আন্তঃৰাজ্য বৈষম্য সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত বিভিন্ন ৰাজ্যৰ মাজত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰত উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য আছে।
| ৰাজ্য | দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত (২০০১-০২) | দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসৰ কাৰণ |
|---|---|---|
| ওড়িশা | ৪৭.২% | সৰ্বাধিক দাৰিদ্ৰ্য |
| বিহাৰ | ৪২.৬% | অধিক দাৰিদ্ৰ্য |
| মধ্যপ্ৰদেশ | ৩৭.৪% | অধিক দাৰিদ্ৰ্য |
| কেৰালা | উল্লেখযোগ্য হ্ৰাস | মানৱ সম্পদ উন্নয়ন |
| পঞ্জাব / হাৰিয়ানা | উল্লেখযোগ্য হ্ৰাস | কৃষি বিকাশ (সেউজ বিপ্লৱ) |
| পশ্চিমবংগ | উল্লেখযোগ্য হ্ৰাস | ভূমি সংস্কাৰ |
| অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ / তামিলনাডু | উল্লেখযোগ্য হ্ৰাস | খাদ্যশস্য বিতৰণ কাৰ্যক্ৰম |
কেৰালাই শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু মহিলাৰ উন্নয়নত বিনিয়োগ কৰি দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস কৰিছে। পঞ্জাব আৰু হাৰিয়ানাত সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি পাইছে। এই উদাহৰণসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসৰ বাবে একক পদ্ধতি নাই — বিভিন্ন কৌশলৰ সংমিশ্ৰণ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৫। বৈশ্বিক দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰৱণতা চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বব্যাপী দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰিস্থিতি নিম্নৰূপ —
- সামগ্ৰিক হ্ৰাস: উন্নয়নশীল দেশসমূহত প্ৰতিদিনে $১-এতকৈ কম উপাৰ্জন কৰা মানুহৰ অনুপাত ১৯৯০ চনৰ ২৮%-ৰ পৰা ২০০১ চনত ২১%-লৈ হ্ৰাস পাইছে।
- চীন আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া: দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধি আৰু মানৱ সম্পদ বিকাশৰ ফলত এই অঞ্চলসমূহত দাৰিদ্ৰ্য উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাইছে। চীনত ১৯৮১ চনত ৬০.৬ কোটি দৰিদ্ৰ আছিল যি ২০০১ চনত ২১.২ কোটিলৈ কমি আহিছে।
- দক্ষিণ এছিয়া: ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ আদি দেশ অন্তৰ্ভুক্ত এই অঞ্চলত ১৯৮১ চনত ৪৭.৫ কোটি দৰিদ্ৰ আছিল যি ২০০১ চনত ৪২.৮ কোটিলৈ হ্ৰাস পাইছে — হ্ৰাসৰ গতি তুলনামূলকভাৱে কম।
- উপ-চাহাৰা আফ্ৰিকা: এই অঞ্চলত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ বৃদ্ধি পাইছে — ১৯৮১ চনৰ ৪১%-ৰ পৰা ২০০১ চনত ৪৬%-লৈ।
- লেটিন আমেৰিকা: দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ প্ৰায় একে থাকিছে।
- ৰাছিয়া আৰু পূৰ্বতন সমাজতান্ত্ৰিক দেশ: এই দেশসমূহত পূৰ্বতে দাৰিদ্ৰ্য প্ৰায় নোহোৱাৰ দৰে আছিল, কিন্তু ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ পিছত দাৰিদ্ৰ্য আৱিৰ্ভাৱ হৈছে।
প্ৰশ্ন ৬। দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস কৰাত কেৰালা ৰাজ্যখন কেনেকৈ সফল হৈছে?
উত্তৰঃ কেৰালাই দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসত উল্লেখযোগ্য সাফল্য অৰ্জন কৰিছে কাৰণ —
- কেৰালাই মানৱ সম্পদ উন্নয়নত বিশেষ গুৰুত্ব দিছে।
- শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু মহিলাৰ ক্ষমতায়নত পৰ্যাপ্ত বিনিয়োগ কৰা হৈছে।
- কেৰালাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ভাৰতৰ মাজত সৰ্বোচ্চ।
- পুষ্টি আৰু স্বাস্থ্য সূচকসমূহত উল্লেখযোগ্য উন্নতি হৈছে।
- মহিলাসকলৰ শিক্ষা আৰু কৰ্মসংস্থানত অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পাইছে।
এইদৰে কেৰালা প্ৰমাণ কৰিছে যে মানৱ সম্পদ বিকাশৰ জৰিয়তে দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ৭। MGNREGS-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ MGNREGS (মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান নিশ্চয়তা আইন)-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- এই আইনখন ২০০৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
- ইয়াৰ অধীনত গ্ৰামাঞ্চলৰ প্ৰতিটো পৰিয়ালক বছৰত কমেও ১০০ দিন মজুৰিভিত্তিক কাম দিয়াৰ নিশ্চয়তা দিয়া হয়।
- প্ৰথমতে দেশৰ ২০০খন জিলাত কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল, পিছত ৬০০খন জিলালৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছে।
- মুঠ চাকৰিৰ এক-তৃতীয়াংশ মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত।
- এই কাৰ্যক্ৰমৰ উদ্দেশ্য হৈছে খৰাং প্ৰশমন, বনাঞ্চলৰ বিনাশ ৰোধ আৰু মাটি ক্ষৰণ নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে পৰিৱেশৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰা।
- ২০১৩-১৪ চনত গড় মজুৰি ₹৬৫ (২০০৬-০৭)-ৰ পৰা ₹১৩২-লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
- এই কাৰ্যক্ৰমত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলৰ মাজত ২৩% তফচীলভুক্ত জাতি, ১৭% তফচীলভুক্ত জনজাতি আৰু ৫৩% মহিলা।
প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হৈছে —
- ঔপনিৱেশিক শাসনৰ প্ৰভাৱ: ব্ৰিটিছ শাসনকালত পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প আৰু বস্ত্ৰ উদ্যোগ ধ্বংস হৈছিল, যাৰ ফলত বৃহৎ সংখ্যক মানুহ উপাৰ্জনহীন হৈ পৰিছিল।
- নিম্ন অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধি: ১৯৮০ চনৰ আগলৈকে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিৰ হাৰ কম আছিল, যাৰ ফলত কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ সীমিত আছিল।
- জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি: অধিক জনসংখ্যাৰ ফলত মাথোঁ পুৰিষা আয় হ্ৰাস পাইছে আৰু সম্পদৰ চাপ বৃদ্ধি পাইছে।
- অসম আয় বিতৰণ: ভূমি আৰু সম্পদৰ অসম বিতৰণৰ ফলত মুষ্টিমেয় লোকৰ হাতত সম্পদ কেন্দ্ৰীভূত হৈছে।
- কৃষি বিকাশৰ সীমাবদ্ধতা: সেউজ বিপ্লৱৰ সুবিধা মাত্ৰ কিছু অঞ্চলতহে সীমাবদ্ধ আছিল।
- সামাজিক বাধা: জাতি প্ৰথা, যৌথ পৰিয়াল ব্যৱস্থা, ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানত অতিৰিক্ত ব্যয় আদিয়ে দাৰিদ্ৰ্য অব্যাহত ৰাখে।
- ঋণগ্ৰস্ততা: কৃষক আৰু গ্ৰামীণ পৰিয়ালসমূহ সাৰ, বীজ আদিৰ বাবে ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হয় আৰু ঋণৰ ফান্দত পৰে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসৰ প্ৰৱণতা ১৯৭৩ চনৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ পৰা ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাইছে, যদিও সম্পূৰ্ণ দাৰিদ্ৰ্যমুক্তি এতিয়াও সম্ভৱ হোৱা নাই।
| বছৰ | দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত (%) | দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলৰ লোকৰ সংখ্যা (কোটি) |
|---|---|---|
| ১৯৭৩-৭৪ | প্ৰায় ৫৫% | প্ৰায় ৩২.১ কোটি |
| ১৯৯৩-৯৪ | প্ৰায় ৪৫% | প্ৰায় ৪০.৭ কোটি |
| ২০০৪-০৫ | প্ৰায় ৩৭.২% | প্ৰায় ৪০.৭ কোটি |
| ২০১১-১২ | প্ৰায় ২২% | প্ৰায় ২৭ কোটি |
দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত হ্ৰাস পাইছে কিন্তু ১৯৯৩-৯৪ চনলৈকে দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলৰ লোকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল, কিয়নো সেই সময়ত জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। ২০০৪-০৫ চনৰ পৰা দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলৰ মুঠ লোকৰ সংখ্যাও হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। গ্ৰামাঞ্চলত চহৰাঞ্চলতকৈ দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ সদায় বেছি। ১৯৭৩ চনৰ পৰা ২০০৪-০৫ চনলৈ বার্ষিক গড়ে ২.২ শতাংশ হাৰত দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস পাইছিল। সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি, শিল্পীকৰণ আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিকাশে এই হ্ৰাসত অৰিহণা যোগাইছে।
প্ৰশ্ন ২। চৰকাৰৰ দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ কাৰ্যক্ৰমসমূহ বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত চৰকাৰৰ দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ কাৰ্যনীতি মূলতঃ দুটা স্তম্ভৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত — (১) অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিৰ প্ৰসাৰ আৰু (২) লক্ষ্যভিত্তিক দাৰিদ্ৰ্য-বিৰোধী কাৰ্যক্ৰম। মুখ্য কাৰ্যক্ৰমসমূহ নিম্নলিখিত —
| কাৰ্যক্ৰম | আৰম্ভণিৰ বছৰ | মুখ্য উদ্দেশ্য |
|---|---|---|
| প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰোজগাৰ যোজনা (PMRY) | ১৯৯৩ | গ্ৰামাঞ্চল আৰু চহৰৰ শিক্ষিত যুৱকসকলৰ বাবে স্বনিয়োজনৰ সুযোগ সৃষ্টি |
| গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কাৰ্যক্ৰম (REGP) | ১৯৯৫ | গ্ৰামাঞ্চল আৰু ক্ষুদ্ৰ নগৰত স্বনিয়োজনৰ সুযোগ সৃষ্টি |
| স্বৰ্ণজয়ন্তী গ্ৰাম স্বৰোজগাৰ যোজনা (SGSY) | ১৯৯৯ | গ্ৰামীণ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহক স্বসহায় গোষ্ঠীৰ জৰিয়তে ব্যাংক ঋণ আৰু চৰকাৰী অনুদানেৰে দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ ওপৰলৈ আনা |
| প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামোদয় যোজনা (PMGY) | ২০০০ | প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য, শিক্ষা, গ্ৰামীণ আশ্ৰয়, পানীযোগান আৰু বিদ্যুতৰ বাবে অতিৰিক্ত কেন্দ্ৰীয় সাহায্য |
| স্বৰ্ণজয়ন্তী শহৰী ৰোজগাৰ যোজনা (SJSRY) | ১৯৯৭ | চহৰাঞ্চলৰ দৰিদ্ৰ আৰু বেকাৰ লোকসকলক স্বনিয়োজন উদ্যোগ স্থাপনৰ সুযোগ আৰু মজুৰিভিত্তিক কাম যোগান দিয়া |
| প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামীণ সড়ক যোজনা (PMGSY) | ২০০০ | সকলো পঞ্চায়ত সদৰ আৰু পৰ্যটনস্থললৈ পকী পথ সংযোগ |
| মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান নিশ্চয়তা আইন (MGNREGS) | ২০০৫ | গ্ৰামাঞ্চলৰ প্ৰতিটো পৰিয়ালক বছৰত কমেও ১০০ দিন মজুৰিভিত্তিক কামৰ নিশ্চয়তা; এক-তৃতীয়াংশ পদ মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত |
| সাৰ্বজনীন বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) | দীৰ্ঘদিনৰ পৰা | দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহলৈ ভৰ্তুকি মূল্যত খাদ্যশস্য আৰু আৱশ্যকীয় সামগ্ৰী যোগান |
এই কাৰ্যক্ৰমসমূহৰ জৰিয়তে চৰকাৰে দাৰিদ্ৰ্য উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস কৰাত সাফল্য লাভ কৰিছে। কিন্তু দুৰ্নীতি, প্ৰশাসনিক দুৰ্বলতা আৰু কাৰ্যক্ৰমসমূহৰ সঠিক কাৰ্যকৰীকৰণৰ অভাৱে এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ ফলপ্ৰসূতাক সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণৰ বৰ্তমান পদ্ধতি কিমান সমীচীন? ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণৰ বৰ্তমান কেলৰি গণনা পদ্ধতিত কিছু গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমাবদ্ধতা আছে।
- মূল্যস্ফীতিৰ হিচাপ নাই: বৰ্তমান পদ্ধতিয়ে মূল্যস্ফীতিৰ পৰিৱৰ্তন আৰু বজাৰৰ মূল্য পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে।
- কেৱল নিম্নতম মানের বিবেচনা: পদ্ধতিয়ে কেৱল ন্যূনতম মানৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহহে বিবেচনা কৰে, জীৱনমানৰ সামগ্ৰিক মান নহয়।
- বহুমাত্ৰিক দাৰিদ্ৰ্যৰ অপৰ্যাপ্ত পৰিমাপ: প্ৰকৃত দাৰিদ্ৰ্য কেৱল আয়ৰ অভাৱ নহয় — শিক্ষাৰ অভাৱ, স্বাস্থ্যহীনতা, আৱাসনৰ অভাৱ, কৰ্মনিৰাপত্তাৰ অভাৱ আদিও দাৰিদ্ৰ্যৰ অংশ। বৰ্তমান পদ্ধতিয়ে এই দিকসমূহ পৰিমাপ কৰিব নোৱাৰে।
- আঞ্চলিক পাৰ্থক্য উপেক্ষা: বিভিন্ন ৰাজ্য আৰু অঞ্চলৰ মাজত জীৱনযাত্ৰাৰ ব্যয়ৰ পাৰ্থক্য থকাৰ পিছতো একক সীমাৰেখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- সামাজিক বৰ্জন পৰিমাপ নহয়: জাতি, লিংগ আৰু অন্যান্য কাৰণত হোৱা সামাজিক বৰ্জন পৰিমাপ কৰাটো এই পদ্ধতিৰ সীমাৰ বাহিৰত।
এই কাৰণসমূহৰ বাবে বহুতে মনে কৰে যে বৰ্তমান দাৰিদ্ৰ্য পৰিমাপ পদ্ধতি সম্পূৰ্ণ সমীচীন নহয় আৰু এক বহুমাত্ৰিক দাৰিদ্ৰ্য সূচক ব্যৱহাৰৰ প্ৰয়োজন আছে।
প্ৰশ্ন ৪। মানৱ দাৰিদ্ৰ্য বুলিলে কি বুজা? ই আয়-ভিত্তিক দাৰিদ্ৰ্যৰ সংজ্ঞাৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ মানৱ দাৰিদ্ৰ্য হৈছে দাৰিদ্ৰ্যৰ এক ব্যাপক আৰু বহুমাত্ৰিক ধাৰণা। আয়-ভিত্তিক দাৰিদ্ৰ্যৰ সংজ্ঞাই কেৱল নিম্ন আয় বা ভোগস্তৰকহে দাৰিদ্ৰ্য বুলি গণ্য কৰে। কিন্তু মানৱ দাৰিদ্ৰ্য বহু বিস্তৃত।
মানৱ দাৰিদ্ৰ্যত অন্তৰ্ভুক্ত হয় —
- শিক্ষাৰ অভাৱ — নিৰক্ষৰতা আৰু বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ সুযোগৰ অভাৱ
- স্বাস্থ্যসেৱাৰ অপৰ্যাপ্ততা — চিকিৎসাৰ সুযোগ নোপোৱা
- আৱাসনৰ অভাৱ — নিৰাপদ বাসস্থান নোপোৱা
- সামাজিক বৰ্জন — জাতি বা লিংগৰ কাৰণত বৈষম্যৰ চিকাৰ হোৱা
- শিশু শ্ৰম — শিশুৱে শিক্ষাৰ সুযোগৰ বিনিময়ত শ্ৰম কৰিবলৈ বাধ্য হোৱা
- কৰ্মনিৰাপত্তাৰ অভাৱ — নিশ্চিত কাম নোপোৱা
- আত্মবিশ্বাসৰ অভাৱ — সামাজিক স্থিতিৰ কাৰণে হীনমন্যতা
এজন মানুহে নিম্নতম কেলৰি প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পাৰিলেই তেওঁ মানৱ দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰা মুক্ত বুলি নহয়। গতিকে মানৱ দাৰিদ্ৰ্যৰ সম্পূৰ্ণ নিৰ্মূলৰ বাবে কেৱল আয় বৃদ্ধিই যথেষ্ট নহয় — শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক সমতাৰো নিশ্চয়তা দিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৫। বিভিন্ন দেশত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা বেলেগ বেলেগ কিয়?
উত্তৰঃ বিভিন্ন দেশত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা বেলেগ বেলেগ কাৰণ —
- শাৰীৰিক প্ৰয়োজনৰ পাৰ্থক্য: বিভিন্ন দেশৰ মানুহৰ জলবায়ু, জীৱনধাৰা আৰু শাৰীৰিক গঠনৰ পাৰ্থক্যৰ কাৰণে কেলৰিৰ প্ৰয়োজনো বেলেগ।
- মাথোঁ পুৰিষা আয়ৰ পাৰ্থক্য: উন্নত দেশসমূহত মাথোঁ পুৰিষা আয় বেছি হোৱাৰ কাৰণে তাৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখাও বেছি।
- জীৱনমানৰ পাৰ্থক্য: বিভিন্ন দেশত সাধাৰণ জীৱনমান বেলেগ। আমেৰিকাত যি মানুহক দৰিদ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়, তেওঁৰ জীৱনমান ভাৰত বা বাংলাদেশৰ দৰিদ্ৰতকৈ ভালো হ’ব পাৰে।
- আৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ পাৰ্থক্য: বিভিন্ন দেশত খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান আদিৰ মূল্য বেলেগ বেলেগ।
বিশ্বব্যাংকে বৈশ্বিক তুলনাৰ বাবে প্ৰতিদিনে $১.৯০ (বা PPP অনুযায়ী) দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা ব্যৱহাৰ কৰে। কিন্তু প্ৰতিখন দেশে নিজৰ পৰিস্থিতি অনুযায়ী সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনী প্ৰশ্নোত্তৰ (NCERT Exercise)
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা আয় বা ভোগস্তৰৰ আধাৰত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এজন ব্যক্তিক দৰিদ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয় যদি তেওঁৰ আয় বা ভোগস্তৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে আৱশ্যকীয় নিম্নতম স্তৰৰ তলত থাকে।
এই পদ্ধতিত মূলতঃ কেলৰি গণনা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে দৈনিক ২৪০০ কেলৰি আৰু চহৰাঞ্চলত ২১০০ কেলৰিৰ প্ৰয়োজন ধৰা হয়। গ্ৰামাঞ্চলৰ মানুহে অধিক শাৰীৰিক পৰিশ্ৰম কৰে বাবে তেওঁলোকৰ কেলৰিৰ প্ৰয়োজন বেছি। এই কেলৰিৰ পৰিমাণ যোগান দিবলৈ আৱশ্যকীয় খাদ্যৰ মূল্য আৰু তাৰ লগতে বস্ত্ৰ, পাদুকা, ইন্ধন, পোহৰ, শিক্ষা আৰু চিকিৎসা সেৱাৰ খৰচ যোগ কৰি মুঠ ব্যয় গণনা কৰা হয়।
২০১১-১২ চনৰ হিচাপ অনুযায়ী এই নিম্নতম ব্যয়ৰ পৰিমাণ গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰতিজনৰ বাবে মাহত ₹৮১৬ আৰু চহৰাঞ্চলত ₹১০০০ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থা (NSSO)-এ পৰিয়ালৰ ভোগ ব্যয়ৰ নিয়মিত জৰীপ চলায় আৰু সেই তথ্যৰ আধাৰত দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত গণনা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২। বৰ্তমান দাৰিদ্ৰ্য পৰিমাপ পদ্ধতি সমীচীন বুলি ভাবানে? কাৰণ দৰ্শাই বিস্তাৰিত লিখা।
উত্তৰঃ বৰ্তমান দাৰিদ্ৰ্য পৰিমাপ পদ্ধতি সম্পূৰ্ণ সমীচীন নহয়, কাৰণ —
- এই পদ্ধতিয়ে কেৱল নিম্নতম মানৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহহে বিবেচনা কৰে, জীৱনমানৰ সামগ্ৰিক মান নহয়।
- মূল্যস্ফীতিৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰাৰ ব্যৱস্থা নাই বা অপৰ্যাপ্ত।
- শিক্ষাৰ অভাৱ, স্বাস্থ্যহীনতা, সামাজিক বৰ্জন আদি মানৱ দাৰিদ্ৰ্যৰ দিকসমূহ পৰিমাপ কৰাটো এই পদ্ধতিৰ সীমাৰ বাহিৰত।
- দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰকৃত হাৰ এই পদ্ধতিৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত সংখ্যাতকৈ অধিক হ’ব পাৰে, কিয়নো নিম্নতম কেলৰি গণনাত অ-খাদ্য প্ৰয়োজনসমূহ প্ৰায়ে অৱমূল্যায়িত হয়।
প্ৰকৃত দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসৰ বাবে বহুমাত্ৰিক দাৰিদ্ৰ্য সূচক (MPI) ব্যৱহাৰ কৰাটো অধিক সমীচীন হ’ব, যি কেলৰি ভোগৰ উপৰি শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু জীৱনযাত্ৰাৰ মানো বিবেচনা কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। ১৯৭৩ চনৰ পৰা ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰৱণতা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ পৰা ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাইছে। ১৯৭৩-৭৪ চনত দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত আছিল প্ৰায় ৫৫%, যি ১৯৯৩-৯৪ চনলৈ ৪৫%-লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ২০০৪-০৫ চনত ই আৰু কমি ৩৭.২%-লৈ আৰু ২০১১-১২ চনত ২২%-লৈ নামি আহিছে।
কিন্তু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ কাৰণে দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলৰ মানুহৰ সংখ্যা ১৯৯৩-৯৪ চনলৈকে কমা নাছিল — ১৯৭৩-৭৪ চনত প্ৰায় ৩২.১ কোটি দৰিদ্ৰ আছিল, যি ১৯৯৩-৯৪ চনত প্ৰায় ৪০.৭ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ২০০৪-০৫ চনৰ পৰা সংখ্যাও হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে — ২০১১-১২ চনত প্ৰায় ২৭ কোটিলৈ নামি আহিছে। গ্ৰামাঞ্চলত চহৰাঞ্চলতকৈ সদায় দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ বেছি, কিন্তু গ্ৰামাঞ্চলত হ্ৰাসৰ গতিও উল্লেখযোগ্য। সেউজ বিপ্লৱ, শিল্পীকৰণ আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিকাশে এই হ্ৰাসত অৰিহণা যোগাইছে।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ নিম্নলিখিত —
(১) ঔপনিৱেশিক শাসনৰ প্ৰভাৱ: ব্ৰিটিছ শাসনকালত পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প আৰু বস্ত্ৰ উদ্যোগ পদ্ধতিগতভাৱে ধ্বংস কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে সস্তীয়া কেঁচামাল ব্ৰিটেইনলৈ নিয়া আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী ভাৰতলৈ আমদানি কৰাৰ নীতি অনুসৰণ কৰিছিল, যাৰ ফলত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বিপৰ্যস্ত হৈছিল।
(২) নিম্ন অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধি: ১৯৮০ চনৰ আগলৈকে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিৰ হাৰ অতি কম (প্ৰায় ৩-৩.৫%) আছিল, যাৰ ফলত কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ সীমিত আছিল আৰু মাথোঁ পুৰিষা আয় বহু কম বৃদ্ধি পাইছিল।
(৩) জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি: অধিক জনসংখ্যাৰ ফলত অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ সুফল মাথোঁ পুৰিষা আয়ত পৰিলক্ষিত হোৱা নাছিল। শ্ৰমৰ যোগান বৃদ্ধি পাইছিল কিন্তু চাহিদা সমানুপাতিক হ’ব পৰা নাছিল।
(৪) অসম আয় আৰু সম্পদ বিতৰণ: দেশৰ ভূমি আৰু সম্পদ মুষ্টিমেয় লোকৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত। বৃহৎ সংখ্যক কৃষক ভূমিহীন। এই অসমতাই দাৰিদ্ৰ্য অব্যাহত ৰাখে।
(৫) কৃষি বিকাশৰ সীমাবদ্ধতা: সেউজ বিপ্লৱৰ সুবিধা মূলতঃ পঞ্জাব, হাৰিয়ানা আৰু পশ্চিম উত্তৰপ্ৰদেশতহে সীমাবদ্ধ আছিল। কৃষিখণ্ডৰ বৃহৎ সংখ্যক শ্ৰমিকে নিম্ন মজুৰিত কাম কৰিব বাধ্য।
(৬) সামাজিক কাৰক: জাতি প্ৰথাৰ ফলত নিম্ন জাতিৰ লোকসকল বৈষম্যৰ চিকাৰ হয়। যৌথ পৰিয়াল ব্যৱস্থাত উৎপাদনশীলতা হ্ৰাস পাব পাৰে। ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক আচাৰ-অনুষ্ঠানত অতিৰিক্ত ব্যয়ে পৰিয়ালৰ আৰ্থিক ভিত্তি দুৰ্বল কৰে।
(৭) ঋণগ্ৰস্ততা: কৃষক আৰু গ্ৰামীণ পৰিয়ালসমূহ প্ৰায়ে কৃষি উপকৰণ কিনিবলৈ ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হয়। শস্য নষ্ট হ’লে বা মূল্য কম পালে তেওঁলোকে ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰে আৰু ঋণৰ ফান্দত পৰে।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক দুৰ্বল সামাজিক আৰু আৰ্থিক গোটসমূহ চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক দুৰ্বল গোটসমূহ হৈছে —
সামাজিক গোট:
- তফচীলভুক্ত জাতি (SC): সামাজিক বৈষম্য, বৰ্জন আৰু ঐতিহাসিক শোষণৰ কাৰণে এই গোষ্ঠী অধিক দাৰিদ্ৰ্যৰ চিকাৰ। প্ৰায় ২৩% তফচীলভুক্ত জাতিৰ মানুহ দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলত।
- তফচীলভুক্ত জনজাতি (ST): প্ৰত্যন্ত অঞ্চলত বাস কৰা, শিক্ষা আৰু চাকৰিৰ সুযোগৰ পৰা দূৰত থকা এই গোষ্ঠীৰ প্ৰায় ৪৩% মানুহ দৰিদ্ৰ। প্ৰতি ১০০ জন দৰিদ্ৰ ব্যক্তিৰ মাজত ৪৩ জন জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ।
আৰ্থিক গোট:
- গ্ৰামীণ কৃষিজীৱী শ্ৰমিক: স্থায়ী কৰ্মসংস্থানৰ অভাৱ, ঋতু-নিৰ্ভৰ কাম আৰু নিম্ন মজুৰিৰ কাৰণে এই গোষ্ঠী অধিক দাৰিদ্ৰ্যৰ চিকাৰ।
- চহৰাঞ্চলৰ নৈমিত্তিক শ্ৰমিক: অনিশ্চিত কাম আৰু কম আয়ৰ কাৰণে চহৰাঞ্চলৰ প্ৰায় ৩৪% নৈমিত্তিক শ্ৰমিক দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ তলত।
মহিলাপ্ৰধান পৰিয়াল: মহিলাপ্ৰধান পৰিয়ালসমূহ অধিক দাৰিদ্ৰ্যৰ চিকাৰ হয় কাৰণ মহিলাসকলে সমান কামৰ বাবে কম মজুৰি পান আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ সীমিত।
দৰিদ্ৰতমৰ মাজৰ দৰিদ্ৰতম: দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ মহিলা, শিশু বিশেষকৈ ছোৱালী আৰু বৃদ্ধসকলে পৰিয়ালৰ ভিতৰতে সম্পদৰ সুষম প্ৰাপ্তিৰ পৰা বঞ্চিত হয় বাবে তেওঁলোক সৰ্বাধিক দুৰ্বল।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্যৰ আন্তঃৰাজ্য বৈষম্যৰ এটি বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতত বিভিন্ন ৰাজ্যৰ মাজত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰত উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য আছে।
অধিক দাৰিদ্ৰ্যৰ ৰাজ্যসমূহ: ওড়িশা (৪৭.২%), বিহাৰ (৪২.৬%), মধ্যপ্ৰদেশ (৩৭.৪%) আদিত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ সৰ্বাধিক। গ্ৰামাঞ্চল আৰু চহৰাঞ্চল উভয়তে ওড়িশা, মধ্যপ্ৰদেশ, বিহাৰ আৰু উত্তৰপ্ৰদেশত দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ বেছি।
কম দাৰিদ্ৰ্যৰ ৰাজ্যসমূহ আৰু কাৰণ:
- পঞ্জাব আৰু হাৰিয়ানা: উচ্চ কৃষি বিকাশ (সেউজ বিপ্লৱ)-ৰ ফলত দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস।
- কেৰালা: মানৱ সম্পদ উন্নয়ন — শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু মহিলাৰ ক্ষমতায়নত বিনিয়োগৰ ফলত দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস।
- পশ্চিমবংগ: ভূমি সংস্কাৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ কৃষকসকললৈ ভূমি বিতৰণৰ ফলত দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস।
- অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু তামিলনাডু: খাদ্যশস্য বিতৰণ কাৰ্যক্ৰম আৰু স্বনিয়োজন যোজনাৰ কাৰ্যকৰী ৰূপায়ণৰ ফলত দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস।
এই বৈষম্যই প্ৰমাণ কৰে যে দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসৰ বাবে কোনো একক সূত্ৰ নাই। কৃষি বিকাশ, মানৱ সম্পদ উন্নয়ন, ভূমি সংস্কাৰ আৰু কাৰ্যকৰী কল্যাণ কাৰ্যক্ৰম — সকলোৰে সংমিশ্ৰণেহে সৰ্বোত্তম ফলাফল দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৭। বৈশ্বিক দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰিস্থিতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উন্নয়নশীল দেশসমূহত প্ৰতিদিনে $১-এতকৈ কম উপাৰ্জন কৰা মানুহৰ অনুপাত ১৯৯০ চনৰ ২৮%-ৰ পৰা ২০০১ চনত ২১%-লৈ হ্ৰাস পাইছে। কিন্তু আঞ্চলিক পাৰ্থক্য উল্লেখযোগ্য।
- চীন আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া: দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধি আৰু মানৱ সম্পদ বিকাশৰ ফলত দাৰিদ্ৰ্য দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে। চীনত ১৯৮১ চনত ৬০.৬ কোটি দৰিদ্ৰ আছিল, যি ২০০১ চনত ২১.২ কোটিলৈ কমিছে।
- দক্ষিণ এছিয়া (ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ): ১৯৮১ চনত ৪৭.৫ কোটি দৰিদ্ৰ আছিল, যি ২০০১ চনত ৪২.৮ কোটিলৈ হ্ৰাস পাইছে। দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসৰ গতি তুলনামূলকভাৱে কম আৰু বিশ্বৰ সৰ্বাধিক দৰিদ্ৰ মানুহ এই অঞ্চলতে বাস কৰে।
- উপ-চাহাৰা আফ্ৰিকা: দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ বৃদ্ধি পাইছে — ১৯৮১ চনৰ ৪১%-ৰ পৰা ২০০১ চনত ৪৬%-লৈ। এই অঞ্চলটো বিশ্বৰ সবচেয়ে দৰিদ্ৰ অঞ্চলৰ এটা।
- লেটিন আমেৰিকা: দাৰিদ্ৰ্যৰ হাৰ প্ৰায় স্থিৰ হৈ আছে, উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন হোৱা নাই।
- ৰাছিয়া আৰু পূৰ্বতন সমাজতান্ত্ৰিক দেশ: ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ পিছত এই দেশসমূহত দাৰিদ্ৰ্য নতুনকৈ আৱিৰ্ভাৱ হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮। চৰকাৰৰ দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ বৰ্তমান কাৰ্যনীতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত চৰকাৰৰ দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ বৰ্তমান কাৰ্যনীতি মূলতঃ দুটা স্তম্ভৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত —
প্ৰথম স্তম্ভ: অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিৰ প্ৰসাৰ — উচ্চ অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিৰ হাৰ অৰ্জনৰ জৰিয়তে কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা আৰু মাথোঁ পুৰিষা আয় বৃদ্ধি কৰা।
দ্বিতীয় স্তম্ভ: লক্ষ্যভিত্তিক দাৰিদ্ৰ্য-বিৰোধী কাৰ্যক্ৰম — মুখ্য কাৰ্যক্ৰমসমূহ হৈছে প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰোজগাৰ যোজনা (PMRY, ১৯৯৩), স্বৰ্ণজয়ন্তী গ্ৰাম স্বৰোজগাৰ যোজনা (SGSY, ১৯৯৯), প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামোদয় যোজনা (PMGY, ২০০০), স্বৰ্ণজয়ন্তী শহৰী ৰোজগাৰ যোজনা (SJSRY, ১৯৯৭), প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামীণ সড়ক যোজনা (PMGSY, ২০০০), মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান নিশ্চয়তা আইন (MGNREGS, ২০০৫) আৰু সাৰ্বজনীন বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS)।
এই কাৰ্যক্ৰমসমূহে কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি, স্বনিয়োজন উৎসাহ, আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি, অৱকাঠামো নিৰ্মাণ আৰু খাদ্য সুৰক্ষা — এই পাঁচটা দিকত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ ফলত দাৰিদ্ৰ্যৰ অনুপাত উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাইছে।
প্ৰশ্ন ৯ (ক)। মানৱ দাৰিদ্ৰ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানৱ দাৰিদ্ৰ্য কেৱল আয়ৰ মাপকাঠিত সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াত শিক্ষা, আৱাসন, স্বাস্থ্য, কৰ্মনিৰাপত্তা আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ অভাৱকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। বৰ্ণ আৰু লিংগ বৈষম্য, শিশু শ্ৰম আৰু আত্মবিশ্বাসৰ অভাৱও মানৱ দাৰিদ্ৰ্যৰ অংশ। কেৱল অৰ্থনৈতিক দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল হ’লেই যথেষ্ট নহয় — প্ৰকৃত মানৱ উন্নয়নৰ বাবে মানৱ দাৰিদ্ৰ্যৰো সম্পূৰ্ণ নিৰ্মূল আৱশ্যক।
প্ৰশ্ন ৯ (খ)। “দৰিদ্ৰতমৰ মাজৰ দৰিদ্ৰতম” বুলি কোনক কোৱা হয়?
উত্তৰঃ “দৰিদ্ৰতমৰ মাজৰ দৰিদ্ৰতম” বুলি দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ মহিলা, শিশু বিশেষকৈ ছোৱালী আৰু বৃদ্ধসকলক আখ্যা দিয়া হয়। এই মানুহখিনি পৰিয়ালৰ ভিতৰতে সম্পদৰ সুষম প্ৰাপ্তিৰ পৰা পদ্ধতিগতভাৱে বঞ্চিত হয়। পৰিয়ালৰ কম খাদ্য থাকিলে মহিলা আৰু শিশুসকলে কম পায়, পৰিয়ালত শিক্ষাৰ সুযোগ সীমিত হ’লে ছোৱালীক আগতে বাদ দিয়া হয়। এইদৰে তেওঁলোক দ্বিগুণ বঞ্চনাৰ চিকাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৯ (গ)। ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান নিশ্চয়তা আইন ২০০৫-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ কৰ্মসংস্থান নিশ্চয়তা আইন (NREGA/MGNREGS) ২০০৫-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- গ্ৰামাঞ্চলৰ প্ৰতিটো পৰিয়ালক বছৰত কমেও ১০০ দিন মজুৰিভিত্তিক কামৰ নিশ্চয়তা প্ৰদান।
- প্ৰথমতে ২০০খন জিলাত কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল, পিছত ৬০০খন জিলালৈ সম্প্ৰসাৰিত।
- মুঠ চাকৰিৰ এক-তৃতীয়াংশ মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত।
- ১৫ দিনৰ ভিতৰত কাম দিব নোৱাৰিলে বেকাৰ ভাত্তা দিয়াৰ ব্যৱস্থা।
- খৰাং প্ৰশমন, বনাঞ্চলৰ বিনাশ ৰোধ আৰু মাটি ক্ষৰণ নিয়ন্ত্ৰণৰ দৰে পৰিৱেশ উন্নয়নমূলক কামত গুৰুত্ব।
- কাৰ্যক্ৰমত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলৰ মাজত ২৩% SC, ১৭% ST আৰু ৫৩% মহিলা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ বাবে কেৱল অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিয়েই যথেষ্ট নে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ না, দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলৰ বাবে কেৱল অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিয়েই যথেষ্ট নহয়। কাৰণসমূহ হৈছে —
- প্ৰবৃদ্ধিৰ সুফল সকলোলৈ একেদৰে নাযায় — ধনী শ্ৰেণীৰ মানুহে অধিক সুবিধা পায়।
- প্ৰবৃদ্ধি কেৱল কিছু খণ্ড বা অঞ্চলতহে হ’লে বৈষম্য বৃদ্ধি পায়।
- মানৱ দাৰিদ্ৰ্যৰ সমস্যাসমূহ — শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সামাজিক বৈষম্য — অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধিৰ জৰিয়তে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সমাধান নহয়।
- দুৰ্বল গোটসমূহৰ বাবে লক্ষ্যভিত্তিক কাৰ্যক্ৰমৰ প্ৰয়োজন।
গতিকে অৰ্থনৈতিক প্ৰবৃদ্ধি আৰু লক্ষ্যভিত্তিক কল্যাণ কাৰ্যক্ৰমৰ সংমিশ্ৰণহে সৰ্বোত্তম ফলাফল দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২। SGSY কাৰ্যক্ৰম কি আৰু ইয়াৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ SGSY অৰ্থাৎ স্বৰ্ণজয়ন্তী গ্ৰাম স্বৰোজগাৰ যোজনা ১৯৯৯ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই যোজনাৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে গ্ৰামাঞ্চলৰ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহক স্বসহায় গোষ্ঠীত সংগঠিত কৰি ব্যাংক ঋণ আৰু চৰকাৰী অনুদানৰ সহায়ত দাৰিদ্ৰ্যসীমাৰ ওপৰলৈ আনা। গাঁওঁ পৰ্যায়ত উদ্যোগ স্থাপনক উৎসাহিত কৰাটো এই যোজনাৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিক।
প্ৰশ্ন ৩। SJSRY কাৰ্যক্ৰম কি আৰু ই কাৰ বাবে?
উত্তৰঃ SJSRY অৰ্থাৎ স্বৰ্ণজয়ন্তী শহৰী ৰোজগাৰ যোজনা ১৯৯৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহৰ পৰা কাৰ্যকৰী হৈছে। এই যোজনাখন আৱাসন আৰু চহৰীয়া দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত সমগ্ৰ ভাৰতত কাৰ্যকৰী কৰা হয়। এই যোজনাৰ উদ্দেশ্য হৈছে চহৰাঞ্চলৰ বেকাৰ আৰু অৰ্ধ-বেকাৰ দৰিদ্ৰ লোকসকলক স্বনিয়োজন উদ্যোগ স্থাপনত সহায় কৰা, দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ দিয়া আৰু মজুৰিভিত্তিক কাম যোগান দিয়া। ইয়াৰ অৰ্থ বিনিয়োগ কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ৭৫:২৫ অনুপাতত ভাগ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। PMGSY কাৰ্যক্ৰমৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ PMGSY অৰ্থাৎ প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰামীণ সড়ক যোজনা ২০০০ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই যোজনাৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে দেশৰ সকলো পঞ্চায়ত সদৰ আৰু পৰ্যটন-আগ্ৰহী স্থানসমূহলৈ পকী পথ সংযোগ নিশ্চিত কৰা। পৰিবহণ সংযোগ উন্নত হ’লে গ্ৰামীণ এলেকাৰ বাজাৰ আৰু সুযোগলৈ প্ৰৱেশাধিকাৰ বৃদ্ধি পায়, যি দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। সাৰ্বজনীন বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) কিদৰে দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলত সহায় কৰে?
উত্তৰঃ সাৰ্বজনীন বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS)-ৰ জৰিয়তে দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহলৈ ভৰ্তুকি মূল্যত চাউল, গোমধান, চেনি আৰু কেৰাচিন আদি আৱশ্যকীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰা হয়। ৰেচন দোকানৰ জৰিয়তে এই সামগ্ৰীসমূহ বিতৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহৰ খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত হয় আৰু খাদ্যত কৰা ব্যয় হ্ৰাস পায়, যাৰ ফলত পৰিয়ালে অন্যান্য প্ৰয়োজনৰ বাবে অধিক ব্যয় কৰিব পাৰে। ২০১৩ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইনে PDS-ক আৰু শক্তিশালী কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৬। ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনে ভাৰতৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনে ভাৰতৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ ওপৰত গভীৰ আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছে। ব্ৰিটিছে পৰিকল্পিতভাৱে ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প আৰু বস্ত্ৰ উদ্যোগ ধ্বংস কৰিছিল। তেওঁলোকে ভাৰতৰ পৰা কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰি ব্ৰিটিছ কল-কাৰখানাত উৎপাদিত সামগ্ৰী পুনৰ ভাৰতলৈ বিক্ৰী কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় কাৰিকৰ আৰু শিল্পীসকল উপাৰ্জনহীন হৈ পৰিছিল আৰু দাৰিদ্ৰ্যত পতিত হৈছিল। ব্ৰিটিছ কৃষি নীতি আৰু ভূমি ব্যৱস্থাই কৃষকসকলক আৰু বেছি শোষণ কৰিছিল। স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰত এখন অতি দৰিদ্ৰ দেশ হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণত গ্ৰামাঞ্চল আৰু চহৰাঞ্চলৰ পাৰ্থক্য কিয় থাকে?
উত্তৰঃ গ্ৰামাঞ্চল আৰু চহৰাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ সীমাৰেখাত পাৰ্থক্য থকাৰ কাৰণ হৈছে — চহৰাঞ্চলত নিত্যপ্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ মূল্য গ্ৰামাঞ্চলতকৈ বেছি। বাড়ীভাড়া, পৰিবহণ আৰু অন্যান্য সেৱাৰ খৰচ চহৰত অধিক। আনহাতে গ্ৰামাঞ্চলত অধিক শাৰীৰিক পৰিশ্ৰমৰ বাবে কেলৰিৰ প্ৰয়োজন বেছি (২৪০০ কেলৰি) কিন্তু জীৱনযাত্ৰাৰ মুঠ খৰচ কম। চহৰাঞ্চলত কেলৰিৰ প্ৰয়োজন কম (২১০০ কেলৰি) কিন্তু অন্যান্য খৰচ বেছি হোৱাৰ কাৰণে মুঠ সীমাৰেখা বেছি।
প্ৰশ্ন ৮। দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত “সামাজিক বৰ্জন” আৰু “দুৰ্বলতা”ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ
| সামাজিক বৰ্জন | দুৰ্বলতা |
|---|---|
| বৰ্তমান পৰিস্থিতিৰ বৰ্ণনা কৰে | ভৱিষ্যতৰ আশংকাৰ বৰ্ণনা কৰে |
| কোনো ব্যক্তি বা গোটক বৰ্তমানে সুযোগ, সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত ৰখা হয় | কোনো ব্যক্তি বা গোট ভৱিষ্যতে দাৰিদ্ৰ্যত পতিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা |
| কাৰণ: জাতি, লিংগ, ধৰ্ম, বৰ্ণ বৈষম্য | কাৰণ: প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, ৰোগ, বেকাৰত্ব |
| দাৰিদ্ৰ্যৰ কাৰণ আৰু ফলাফল দুয়োটাই হ’ব পাৰে | দাৰিদ্ৰ্যৰ সম্ভাৱনা নিৰ্দেশ কৰে |
প্ৰশ্ন ৯। ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্য আৰু বেকাৰত্বৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত দাৰিদ্ৰ্য আৰু বেকাৰত্ব পৰস্পৰ নিবিড়ভাৱে সম্পৰ্কিত। বেকাৰত্বই দাৰিদ্ৰ্যৰ এটা প্ৰধান কাৰণ — কাম নাথাকিলে আয় নহয়, আয় নহ’লে মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব নোৱাৰে। দৰিদ্ৰতা বেকাৰত্বৰো কাৰণ হ’ব পাৰে — অশিক্ষিত, দুখীয়া পৰিয়ালৰ সন্তানে কাম বিচাৰি পাবলৈ অসুবিধা পায়। নৈমিত্তিক শ্ৰমিক আৰু অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকল একে সময়তে বেকাৰ আৰু দৰিদ্ৰ উভয়ই হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি। MGNREGS আদি কাৰ্যক্ৰমে বেকাৰত্ব হ্ৰাস কৰি দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাসত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১০। চহৰাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ চহৰাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- ঘিঞ্জি বস্তি বা অস্থায়ী আশ্ৰয়ত বাস কৰা।
- অস্বাস্থ্যকৰ পানীযোগান আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ অভাৱ।
- নৈমিত্তিক, অনিশ্চিত আৰু কম মজুৰিৰ কাম।
- শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সীমিত প্ৰৱেশাধিকাৰ।
- চহৰৰ সুবিধাসমূহ (বিদ্যুৎ, পানী, পথঘাট) পোৱাৰ সুযোগ কম।
- গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা স্থানান্তৰিত মানুহৰ অধিক সংখ্যা।
ওড়িশা, মধ্যপ্ৰদেশ, বিহাৰ আৰু উত্তৰপ্ৰদেশত গ্ৰামাঞ্চলৰ লগতে চহৰাঞ্চলৰ দাৰিদ্ৰ্যও উল্লেখযোগ্যভাৱে বেছি।