মূল অৰ্থনৈতিক সমস্যাসমূহ — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru-ত আপোনাক স্বাগতম। এই লেখাত ASSEB Class 9 Social Science Economics Chapter 2 “মূল অৰ্থনৈতিক সমস্যাসমূহ”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ বিতংভাৱে দিয়া হৈছে।
সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত ভাৰত আৰু অসমৰ মূল অৰ্থনৈতিক সমস্যাসমূহ—দাৰিদ্ৰ্য, দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নিবনুৱা আৰু মুদ্ৰাস্ফীতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখা, জনঘনত্ব আৰু লিংগানুপাতৰ দৰে ধাৰণাৰ জৰিয়তে এই সমস্যাসমূহ জোখ-মাখ কৰা হয়। নিবনুৱাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়ো ইয়াত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত সুস্থিৰ উন্নয়ন আৰু সেউজ অৰ্থনীতিৰ ধাৰণাৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ ৰক্ষা কৰি উন্নয়নৰ পথ দেখুওৱা হৈছে।
Summary: This chapter discusses the basic economic problems of India and Assam—poverty, rapid population growth, unemployment and inflation. It explains how these problems are measured through concepts such as the poverty line, density of population and sex ratio. It also describes the different types of unemployment and the methods of controlling inflation. Finally, it introduces sustainable development and the green economy as ways to achieve growth while protecting the environment.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
চমু উত্তৰ
1। সংজ্ঞা দিয়া: (ক) দাৰিদ্ৰ্য (খ) নিবনুৱা (গ) জনঘনত্ব (ঘ) লিংগানুপাত (ঙ) চৰম দাৰিদ্ৰ্য (চ) আপেক্ষিক দাৰিদ্ৰ্য (ছ) সুস্থিৰ উন্নয়ন (জ) সেউজ অৰ্থনীতি।
উত্তৰঃ (ক) দাৰিদ্ৰ্য: যি অৱস্থাত এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ আৰু পৰিয়ালৰ বাবে খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ দৰে জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব নোৱাৰে, তাক দাৰিদ্ৰ্য বোলে।
(খ) নিবনুৱা: কাম কৰাৰ সামৰ্থ্য আৰু ইচ্ছা থকা সত্ত্বেও প্ৰচলিত মজুৰিত কাম নোপোৱা অৱস্থাক নিবনুৱা বোলে।
(গ) জনঘনত্ব: প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ ভূমিত বাস কৰা মানুহৰ গড় সংখ্যাক জনঘনত্ব বোলে।
(ঘ) লিংগানুপাত: প্ৰতি হাজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে থকা মহিলাৰ সংখ্যাক লিংগানুপাত বোলে।
(ঙ) চৰম দাৰিদ্ৰ্য: যেতিয়া কোনো পৰিয়ালৰ আয় জীৱন ধাৰণৰ নূন্যতম স্তৰতকৈও তলত থাকে, তাক চৰম দাৰিদ্ৰ্য বোলে।
(চ) আপেক্ষিক দাৰিদ্ৰ্য: সমাজৰ গড় জীৱনযাত্ৰাৰ মানৰ তুলনাত কোনো পৰিয়ালৰ আয় নিৰ্দিষ্ট শতাংশে কম হ’লে তাক আপেক্ষিক দাৰিদ্ৰ্য বোলে।
(ছ) সুস্থিৰ উন্নয়ন: ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্য ক্ষুণ্ণ নকৰাকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা উন্নয়নক সুস্থিৰ উন্নয়ন বোলে।
(জ) সেউজ অৰ্থনীতি: কম কাৰ্বন নিৰ্গমন আৰু সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ সুস্থিৰ উন্নয়ন সাধন কৰা অৰ্থনীতিক সেউজ অৰ্থনীতি বোলে।
2। দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখা কি? গ্ৰাম্য আৰু নগৰ অঞ্চলত দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখা কিমান?
উত্তৰঃ জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে আৱশ্যক নূন্যতম আয় বা উপভোগৰ স্তৰক দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখা বোলে। ভাৰতত ইয়াক দৈনিক কেলৰি গ্ৰহণৰ ভিত্তিত জোখা হয়—গ্ৰাম্য অঞ্চলত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে দৈনিক ২৪০০ কেলৰি আৰু নগৰ অঞ্চলত ২১০০ কেলৰি।
3। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰত আৰু অসমৰ জনসংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১২১ কোটি আৰু অসমৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ৩ কোটি ১২ লাখ।
4। বিশ্বৰ মুঠ স্থলভাগৰ কিমান শতাংশ ভাৰতত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ বিশ্বৰ মুঠ স্থলভাগৰ ২.৪ শতাংশ ভাৰতত অৱস্থিত।
5। ভাৰতৰ কোন ৰাজ্যত লিংগানুপাত সৰ্বাধিক আৰু ই কিমান?
উত্তৰঃ কেৰালা ৰাজ্যত লিংগানুপাত সৰ্বাধিক; ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ই প্ৰতি হাজাৰ পুৰুষত ১০৮৪ গৰাকী মহিলা।
6। অসমৰ জনঘনত্ব কিমান?
উত্তৰঃ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অসমৰ জনঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৩৯৭ জন।
7। ছদ্মবেশী নিবনুৱা কি?
উত্তৰঃ যি অৱস্থাত কোনো কামত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক লোক নিয়োজিত হৈ থাকে আৰু অতিৰিক্ত শ্ৰমিকসকলে মুঠ উৎপাদনত কোনো অৰিহণা নিদিয়ে অৰ্থাৎ তেওঁলোকক আঁতৰাই দিলেও উৎপাদন নকমে, তাক ছদ্মবেশী নিবনুৱা বোলে। ই মূলতঃ কৃষিখণ্ডত দেখা যায়।
8। মুদ্ৰাস্ফীতি কি?
উত্তৰঃ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ সাধাৰণ মূল্যস্তৰৰ ধাৰাবাহিক বৃদ্ধিক মুদ্ৰাস্ফীতি বোলে; ইয়াৰ ফলত মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
9। মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—চাহিদা-টনা মুদ্ৰাস্ফীতি (যোগানতকৈ চাহিদা বেছি হোৱা), খৰচ-ঠেলা মুদ্ৰাস্ফীতি (উৎপাদন খৰচ আৰু মজুৰি বৃদ্ধি), মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি আৰু ঘাটি বিত্তীয়কৰণ।
10। দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি কাক বোলে?
উত্তৰঃ চৰকাৰে ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (ৰেচন) আৰু মূল্য নিয়ন্ত্ৰণৰ দৰে ব্যৱস্থাৰে যেতিয়া মূল্যবৃদ্ধি ৰোধ কৰি মুক্ত বজাৰৰ স্তৰতকৈ কম কৰি ৰাখে, সেই অৱস্থাক দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি বোলে।
11। অসংগঠিত (নিয়ন্ত্ৰণহীন) খণ্ডত কিমান শ্ৰমিক থাকে?
উত্তৰঃ অসংগঠিত খণ্ডৰ এখন প্ৰতিষ্ঠানত সাধাৰণতে ১০ জনতকৈ কম শ্ৰমিক থাকে।
12। খালী ঠাই পূৰণ কৰা: শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাত = ______।
উত্তৰঃ শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাত = (মুঠ কৰ্মৰত জনসংখ্যা ÷ মুঠ জনসংখ্যা) × ১০০।
13। কোন সমিতিয়ে সুস্থিৰ উন্নয়নৰ সংজ্ঞা আগবঢ়াইছিল আৰু কোন চনত আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ আৰু উন্নয়ন সম্পৰ্কীয় বিশ্ব আয়োগ অৰ্থাৎ ব্ৰুণ্টলেণ্ড আয়োগে ১৯৮৭ চনত ‘Our Common Future’ শীৰ্ষক প্ৰতিবেদনত সুস্থিৰ উন্নয়নৰ সংজ্ঞা আগবঢ়াইছিল।
14। পৰিৱেশ চিন্তাবিদসকলৰ মূলমন্ত্ৰ কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ চিন্তাবিদসকলৰ মূলমন্ত্ৰ হ’ল—“বিশ্বজনীনভাৱে চিন্তা কৰা, স্থানীয়ভাৱে কাম কৰা” (Think globally, act locally)।
দীঘল উত্তৰ
15। ভাৰতত দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সমস্যাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ পিছফালে বহুতো কাৰণ জড়িত হৈ আছে। প্ৰথমতে, উচ্চ জন্মহাৰ আৰু চিকিৎসা সেৱাৰ উন্নতিৰ ফলত মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পোৱাটোৱে জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি কৰিছে। দ্বিতীয়তে, পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ অভাৱ আৰু নিৰক্ষৰতাৰ বাবে বহু পৰিয়ালে সন্তানৰ সংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ নকৰে। তৃতীয়তে, বাল্যবিবাহ আৰু কম বয়সত বিবাহৰ প্ৰচলনে জন্মহাৰ বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ উপৰিও দাৰিদ্ৰ্য, বৃহৎ পৰিয়ালৰ প্ৰতি থকা মানসিকতা, পুত্ৰ সন্তানৰ প্ৰতি পক্ষপাতিত্ব আৰু সামাজিক সচেতনতাৰ অভাৱে এই সমস্যা জটিল কৰি তুলিছে। ওচৰ-চুবুৰীয়া অঞ্চলৰ পৰা লোকৰ প্ৰব্ৰজনেও কিছুমান অঞ্চলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰিছে। এই সকলোবোৰ কাৰণে ভাৰতৰ জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বাঢ়ি আহিছে।
16। দাৰিদ্ৰ্য কি? দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখাই কেনেকৈ দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যি অৱস্থাত এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ আৰু পৰিয়ালৰ বাবে খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ দৰে জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব নোৱাৰে, তাক দাৰিদ্ৰ্য বোলে। দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখা হ’ল এনে এটা নূন্যতম আয় বা উপভোগৰ স্তৰ, যিয়ে দেশৰ জনসংখ্যাক ‘দৰিদ্ৰ’ আৰু ‘অদৰিদ্ৰ’ এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰে। ভাৰতত এই সীমাৰেখা মূলতঃ দৈনিক কেলৰি গ্ৰহণৰ ভিত্তিত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়—গ্ৰাম্য অঞ্চলত প্ৰতিজনৰ বাবে দৈনিক ২৪০০ কেলৰি আৰু নগৰ অঞ্চলত ২১০০ কেলৰি। এই পৰিমাণ কেলৰি লাভ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় মাসিক মূৰি খৰচকো দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখা হিচাপে ধৰা হয়। যিসকল লোকৰ আয় বা উপভোগ এই সীমাৰেখাৰ তলত থাকে, তেওঁলোকক দৰিদ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। এইদৰে দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখাই কোনো দেশত দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰিমাণ জোখাত সহায় কৰে।
17। মুদ্ৰাস্ফীতি কি? মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ মুখ্য উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ সাধাৰণ মূল্যস্তৰৰ ধাৰাবাহিক বৃদ্ধিক মুদ্ৰাস্ফীতি বোলে; ইয়াৰ ফলত মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস পায়। মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়সমূহক প্ৰধানকৈ তিনি ভাগত ভগাব পাৰি। প্ৰথমতে, মৌদ্ৰিক ব্যৱস্থা—ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে বেংক হাৰ বৃদ্ধি কৰি ঋণ লোৱা নিৰুৎসাহিত কৰে আৰু বজাৰত টকাৰ যোগান হ্ৰাস কৰে। দ্বিতীয়তে, ৰাজকোষীয় ব্যৱস্থা—চৰকাৰে ৰাজহুৱা ব্যয় হ্ৰাস কৰে, কৰ বৃদ্ধি কৰে আৰু ঘাটি বিত্তীয়কৰণ কমাই মানুহৰ হাতত থকা অতিৰিক্ত ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে। তৃতীয়তে, উৎপাদন আৰু যোগান বৃদ্ধি—দ্ৰব্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰি আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰি মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাসমূহৰ সঠিক প্ৰয়োগে মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব পাৰি।
18। নিবনুৱা কি? ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ কি কি? এই সমস্যাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ কাম কৰাৰ সামৰ্থ্য আৰু ইচ্ছা থকা সত্ত্বেও প্ৰচলিত মজুৰিত কাম নোপোৱা অৱস্থাক নিবনুৱা বোলে। নিবনুৱাক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি—গ্ৰাম্য নিবনুৱা আৰু নগৰীয়া নিবনুৱা। গ্ৰাম্য নিবনুৱাৰ ভিতৰত ঋতুভিত্তিক নিবনুৱা আৰু ছদ্মবেশী নিবনুৱা পৰে, আৰু নগৰীয়া নিবনুৱাৰ ভিতৰত ঔদ্যোগিক নিবনুৱা আৰু শিক্ষিত নিবনুৱা পৰে। এই সমস্যাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নিয়োগবিহীন প্ৰবৃদ্ধি, কৃষিখণ্ডৰ স্থবিৰতা, লেহেমীয়া ঔদ্যোগিকীকৰণ, ত্ৰুটিপূৰ্ণ শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু মূলধনৰ অভাৱ। এই কাৰণসমূহে ভাৰতত নিবনুৱাৰ সমস্যা গভীৰ কৰি তুলিছে।
চমু টোকা
19। ঋতুভিত্তিক নিবনুৱা।
উত্তৰঃ যি নিবনুৱা বছৰৰ কিছু নিৰ্দিষ্ট ঋতু বা সময়ত দেখা দিয়ে, তাক ঋতুভিত্তিক নিবনুৱা বোলে। কৃষিভিত্তিক কামত বীজ সিঁচা আৰু শস্য দোৱাৰ সময়ৰ বাহিৰে বছৰৰ বাকী সময়ত কৃষকসকলে কাম নাপায়; একেদৰে চেনি কল আৰু বৰফ কলৰ দৰে ঋতুভিত্তিক উদ্যোগতো এনে নিবনুৱা দেখা যায়।
20। চাহিদা-টনা আৰু খৰচ-ঠেলা মুদ্ৰাস্ফীতি।
উত্তৰঃ যেতিয়া দ্ৰব্য-সেৱাৰ যোগানতকৈ চাহিদা বেছি হয় আৰু সেই কাৰণে মূল্য বাঢ়ে, তাক চাহিদা-টনা মুদ্ৰাস্ফীতি (demand-pull inflation) বোলে। আনহাতে, কেঁচা মাল আৰু মজুৰিৰ দৰে উৎপাদন খৰচ বৃদ্ধিৰ ফলত দ্ৰব্যৰ মূল্য বাঢ়িলে তাক খৰচ-ঠেলা মুদ্ৰাস্ফীতি (cost-push inflation) বোলে।
21। সুস্থিৰ উন্নয়ন।
উত্তৰঃ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্য ক্ষুণ্ণ নকৰাকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা উন্নয়নক সুস্থিৰ উন্নয়ন বোলে। ১৯৮৭ চনত ব্ৰুণ্টলেণ্ড আয়োগে এই সংজ্ঞা আগবঢ়াইছিল। ই অৰ্থনৈতিক প্ৰগতি, সামাজিক ন্যায় আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা এই তিনিওৰে মাজত সমন্বয় ৰক্ষা কৰি উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
22। সেউজ অৰ্থনীতি।
উত্তৰঃ কম কাৰ্বন নিৰ্গমন, সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ আৰু সামাজিকভাৱে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক অৰ্থনীতিক সেউজ অৰ্থনীতি বোলে। ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিনিয়োগৰ জৰিয়তে পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ সুস্থিৰ উন্নয়ন সাধন কৰাই ইয়াৰ মুখ্য লক্ষ্য।
23। মুক্ত আৰু দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি।
উত্তৰঃ মুক্ত বজাৰত চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ নথকাকৈ যেতিয়া মূল্য অবাধে বাঢ়ি যায়, তাক মুক্ত মুদ্ৰাস্ফীতি (open inflation) বোলে। আনহাতে, চৰকাৰে ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা আৰু মূল্য নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে মূল্যবৃদ্ধি ৰোধ কৰি ৰাখিলে তাক দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি (suppressed inflation) বোলে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
1। ‘দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখাৰ তলৰ’ (BPL) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ যিসকল লোকৰ আয় বা উপভোগ চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখাতকৈ তলত থাকে, তেওঁলোকক ‘দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখাৰ তলৰ’ (Below Poverty Line বা BPL) লোক বোলে। এওঁলোকে জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব নোৱাৰে আৰু চৰকাৰী সাহায্যৰ বাবে যোগ্য বুলি বিবেচিত হয়।
2। দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দুটা কুফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (ক) দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে নিবনুৱাৰ সমস্যা বৃদ্ধি কৰে আৰু জনমূৰি আয় হ্ৰাস কৰে। (খ) খাদ্য, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি হয় আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত অত্যধিক চাপ পৰে।
3। সুস্থিৰ উন্নয়নৰ তিনিটা স্তম্ভ কি কি?
উত্তৰঃ সুস্থিৰ উন্নয়নৰ তিনিটা স্তম্ভ হ’ল—অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন, সামাজিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা।
4। নিবনুৱা সমস্যা সমাধানৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ (ক) কৃষি আৰু ক্ষুদ্ৰ-মজলীয়া উদ্যোগৰ বিকাশ ঘটাই অধিক নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা। (খ) বৃত্তিমূলক আৰু কৰ্মমুখী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটাই যুৱসকলক স্বাৱলম্বী কৰি তোলা আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| দাৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখা | দৰিদ্ৰ আৰু অদৰিদ্ৰ জনগোষ্ঠীক পৃথক কৰা নূন্যতম আয় বা উপভোগৰ স্তৰ। |
| জনঘনত্ব | প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত বাস কৰা মানুহৰ গড় সংখ্যা। |
| লিংগানুপাত | প্ৰতি হাজাৰ পুৰুষত থকা মহিলাৰ সংখ্যা। |
| মুদ্ৰাস্ফীতি | দ্ৰব্য-সেৱাৰ সাধাৰণ মূল্যস্তৰৰ ধাৰাবাহিক বৃদ্ধি। |
| ছদ্মবেশী নিবনুৱা | প্ৰয়োজনতকৈ অধিক লোক নিয়োজিত হৈ থকা, য’ত অতিৰিক্ত শ্ৰমিকৰ উৎপাদনশীলতা শূন্য। |
| সুস্থিৰ উন্নয়ন | ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন ক্ষুণ্ণ নকৰাকৈ বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা উন্নয়ন। |