সম্পদ হিচাপে মানুহ (People as Resource) — সাৰাংশ
‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ অধ্যায়টো ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) নৱম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞান বিষয়ৰ অৰ্থনীতি বিজ্ঞান খণ্ডৰ দ্বিতীয় অধ্যায়। এই অধ্যায়ত জনসংখ্যাক বোজা নহৈ সম্পদ হিচাপে বিবেচনা কৰাৰ ধাৰণাটো বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাত বিনিয়োগ কৰিলে জনসংখ্যা মানৱ পুঁজিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। মানৱ পুঁজি হৈছে মানুহৰ মাজত নিহিত থকা দক্ষতা, জ্ঞান আৰু উৎপাদনশীলতাৰ সমষ্টি। যিদৰে জাপানে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অভাৱ থকা সত্ত্বেও মানৱ সম্পদত বিনিয়োগ কৰি এখন উন্নত দেশত পৰিণত হৈছে, সেইদৰে ভাৰতেও তাৰ বিশাল জনসংখ্যাক সুযোগ্য মানৱ সম্পদলৈ পৰিণত কৰিব পাৰে।
অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপক বজাৰ কাৰ্যকলাপ আৰু অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপ এই দুই ভাগত ভগোৱা হৈছে। বজাৰ কাৰ্যকলাপত মজুৰি বা বেতনৰ বিনিময়ত সেৱা প্ৰদান কৰা হয়, আনহাতে অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপ নিজৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎপাদন কৰা, যেনে — ঘৰুৱা কাম-কাজ, শিশুৰ যত্ন, বৃদ্ধজনৰ সেৱা আদি। মহিলাসকলে অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপতে নিয়োজিত থাকে, সেয়ে তেওঁলোকৰ অৰ্থনৈতিক অৱদানক প্ৰায়ে অৱমূল্যায়ন কৰা হয়। জনসংখ্যাৰ গুণগত মান — শিক্ষাৰ হাৰ, স্বাস্থ্য আৰু কাৰিকৰী দক্ষতা — এই তিনিওটা কাৰকে এখন দেশৰ মানৱ সম্পদৰ মান নিৰ্ধাৰণ কৰে। ১৯৫১ চনত ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ মাত্ৰ ১৮% আছিল, যি ২০১১ চনলৈ ৭৪%-তকৈ অধিক হৈছে।
এই অধ্যায়ত বেৰোজগাৰিতাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ — খোলা বেৰোজগাৰিতা, ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা আৰু ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতাৰ বিষয়েও আলোচনা কৰা হৈছে। ছদ্ম বেৰোজগাৰিতাত প্ৰকৃততকৈ বেছি শ্ৰমিক একেটা কামত নিয়োজিত থাকে, কিন্তু অতিৰিক্ত শ্ৰমিক আঁতৰালে উৎপাদন কমি নাযায়। ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা মূলতঃ কৃষিক্ষেত্ৰত দেখা যায়। শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা ভাৰতৰ এক অনন্য সমস্যা — য’ত স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ পৰ্যায়ৰ শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীয়ে উপযুক্ত চাকৰি পোৱাত অসুবিধা পায়। মগজু-পলায়ন বা Brain Drain-ৰ সমস্যাও অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ, য’ত দেশৰ মেধাৱী লোকসকলে বিদেশত কৰ্মসূচি গ্ৰহণ কৰি দেশ এৰি যায়।
Summary (English)
The chapter “People as Resource” is the second chapter of the Economics section in ASSEB Class 9 Social Science. It presents the idea that a country’s population, when equipped with education, training, and good health, becomes an asset — human capital — rather than a burden. The concept of human capital refers to the stock of productive knowledge, skills, and abilities embodied in individuals. Countries like Japan, which lack natural resources but invested heavily in their human resources, have demonstrated how a skilled and healthy workforce can drive economic development. India, with its vast population, has the potential to transform its demographic dividend into a productive human capital base through strategic investments in education and health.
Economic activities are broadly classified into market activities (which generate wages, salaries, or profits and contribute to national income) and non-market activities (which are performed for self-consumption or personal satisfaction and do not generate monetary income). Examples of non-market activities include household work, childcare, and subsistence farming. The chapter also highlights the quality of population — determined by literacy rates, health indicators, and skill formation. India’s literacy rate rose from 18% in 1951 to over 74% by 2011, reflecting significant progress. Educated parents, particularly educated mothers, invest more in their children’s health and education, creating a positive cycle of human capital development. Women’s participation in the labour force is often limited to low-paid, insecure work due to lower levels of education and skill formation.
The chapter discusses three types of unemployment common in India. Seasonal unemployment occurs when agricultural workers are unable to find employment during certain months of the year due to the seasonal nature of farming. Disguised unemployment exists when more workers are engaged in a job than are actually needed — removing some workers would not reduce total output. Educated unemployment is peculiar to India, where graduates and post-graduates remain jobless due to a mismatch between the skills acquired through formal education and the skills demanded by the job market. The chapter also touches on “brain drain,” where talented and educated individuals migrate to other countries for better opportunities, depriving India of its skilled human resources. Investment in human capital through education, health, and on-the-job training is emphasised as the key to sustainable economic development.
বহুনিৰ্বাচনি প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ ধাৰণাটোৱে জনসংখ্যাক কি হিচাপে চায়?
(ক) বোজা
(খ) সম্পদ
(গ) সমস্যা
(ঘ) উপৰোক্ত কোনোটোৱেই নহয়
উত্তৰঃ (খ) সম্পদ।
২। মানৱ পুঁজি গঠনৰ মূল উপায়বোৰ হ’ল—
(ক) শিক্ষা
(খ) প্ৰশিক্ষণ
(গ) চিকিৎসাসেৱা
(ঘ) উপৰোক্ত সকলো
উত্তৰঃ (ঘ) উপৰোক্ত সকলো।
৩। নিম্নলিখিত কোনটো বজাৰ কাৰ্যকলাপৰ উদাহৰণ?
(ক) ঘৰত ৰন্ধা-বঢ়া কৰা
(খ) শিশুৰ যত্ন লোৱা
(গ) কাৰখানাত কাম কৰা
(ঘ) বৃদ্ধজনৰ সেৱা কৰা
উত্তৰঃ (গ) কাৰখানাত কাম কৰা।
৪। অৰ্থনীতিৰ প্ৰাথমিক খণ্ডত কোনটো কাৰ্যকলাপ পৰে?
(ক) উৎপাদন
(খ) কৃষি
(গ) বেংকিং
(ঘ) পৰিবহণ
উত্তৰঃ (খ) কৃষি।
৫। কোন ধৰণৰ বেৰোজগাৰিতাত কৰ্মীজন কামত নিয়োজিত থকা যেন দেখা যায় কিন্তু তেওঁৰ প্ৰকৃত অৱদান শূন্য?
(ক) ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা
(খ) শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা
(গ) ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা
(ঘ) খোলা বেৰোজগাৰিতা
উত্তৰঃ (গ) ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা।
৬। ১৯৫১ চনত ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ কিমান আছিল?
(ক) ১৮%
(খ) ২৫%
(গ) ৩৫%
(ঘ) ৪৫%
উত্তৰঃ (ক) ১৮%।
৭। মানৱ সম্পদত বিনিয়োগ কৰি উন্নয়ন লাভ কৰা দেশটো হ’ল—
(ক) চিন
(খ) জাপান
(গ) ভাৰত
(ঘ) আমেৰিকা
উত্তৰঃ (খ) জাপান।
৮। ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা কোনটো খণ্ডত বেছিকৈ দেখা যায়?
(ক) শিল্প খণ্ড
(খ) সেৱা খণ্ড
(গ) কৃষি খণ্ড
(ঘ) বেংকিং খণ্ড
উত্তৰঃ (গ) কৃষি খণ্ড।
৯। তৃতীয় খণ্ডত (Tertiary Sector) কোনটো কাৰ্যকলাপ পৰে?
(ক) খনিজ উত্তোলন
(খ) উৎপাদন
(গ) বেংকিং
(ঘ) কৃষি
উত্তৰঃ (গ) বেংকিং।
১০। মহিলাসকলে প্ৰায়ে কম পাৰিশ্ৰমিকৰ কামত নিযুক্ত হোৱাৰ মূল কাৰণ কি?
(ক) শাৰীৰিক দুৰ্বলতা
(খ) কম শিক্ষা আৰু কম দক্ষতা গঠন
(গ) আইনী বাধা
(ঘ) ইচ্ছাৰ অভাৱ
উত্তৰঃ (খ) কম শিক্ষা আৰু কম দক্ষতা গঠন।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ বুলিলে এখন দেশৰ কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাক তেওঁলোকৰ বিদ্যমান উৎপাদনশীল দক্ষতা আৰু ক্ষমতাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিবেচনা কৰাক বুজায়। এই ধাৰণাই জনসংখ্যাক বোজা নহৈ সম্পদ হিচাপে চায়।
২। মানৱ পুঁজি কাক বোলে?
উত্তৰঃ শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাত বিনিয়োগৰ ফলত মানুহৰ মাজত সঞ্চিত হোৱা উৎপাদনশীল জ্ঞান আৰু দক্ষতাকে মানৱ পুঁজি বোলে।
৩। বজাৰ কাৰ্যকলাপ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ কাৰ্যকলাপ মজুৰি, বেতন বা মুনাফাৰ বাবে সম্পন্ন কৰা হয় আৰু জাতীয় আয়ত অৱদান ৰাখে, তাক বজাৰ কাৰ্যকলাপ বোলে। উদাহৰণ — কাৰখানাত কাম কৰা, শিক্ষকতা কৰা।
৪। অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ কাৰ্যকলাপ নিজৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে বা সামাজিক সন্তুষ্টিৰ বাবে কৰা হয় আৰু পোনপটীয়াভাৱে জাতীয় আয়ত অৱদান নাৰাখে, তাক অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপ বোলে। উদাহৰণ — ঘৰত ৰন্ধা-বঢ়া, শিশুৰ যত্ন।
৫। ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি অৱস্থাত প্ৰয়োজনতকৈ বেছি শ্ৰমিক একেটা কামত নিয়োজিত থাকে আৰু কিছু শ্ৰমিক আঁতৰালেও মুঠ উৎপাদন নকমে, তাকে ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা বোলে।
৬। ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ বছৰৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট মাহত কৰ্মৰ সুযোগ থকে আৰু বাকী মাহত কৰ্মহীন হৈ পৰা অৱস্থাকে ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা বোলে। ই মূলতঃ কৃষিক্ষেত্ৰত দেখা যায়।
৭। অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ প্ৰাথমিক খণ্ডত কি কি পৰে?
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক খণ্ডত কৃষি, বনপালন, পশুপালন, মৎস্য চিকাৰ, খনিজ উত্তোলন আদি পৰে।
৮। অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ তৃতীয় খণ্ডত কি কি পৰে?
উত্তৰঃ তৃতীয় খণ্ডত ব্যৱসায়-বাণিজ্য, পৰিবহণ, যোগাযোগ, বেংকিং, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰ্যটন, বীমা আদি সেৱামূলক কাৰ্যকলাপ পৰে।
৯। মগজু পলায়ন (Brain Drain) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া এখন দেশৰ দক্ষ, শিক্ষিত আৰু প্ৰতিভাৱান লোকসকলে ভাল চাকৰি বা সুযোগৰ সন্ধানত বিদেশলৈ গুচি যায় আৰু মাতৃদেশ তেওঁলোকৰ সেৱাৰ পৰা বঞ্চিত হয়, তাকে মগজু পলায়ন বা Brain Drain বোলে।
১০। মানৱ পুঁজি গঠনত শিক্ষাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ শিক্ষাই ব্যক্তিৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়ে ভাল কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ মুকলি কৰে, আয় বৃদ্ধি কৰে আৰু জাতীয় আয়ত অৱদান ৰাখে।
১১। মানৱ পুঁজি গঠনত স্বাস্থ্যৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ এজন সুস্বাস্থ্যৱান ব্যক্তি অধিক উৎপাদনশীল, দক্ষ আৰু কৰ্মক্ষম হয়। সুস্বাস্থ্যই ব্যক্তিক তেওঁৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা উপলব্ধি কৰিবলৈ সক্ষম কৰে আৰু দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত অৱদান ৰাখিব পাৰে।
১২। বেৰোজগাৰিতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো ব্যক্তি কাম কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম হোৱা সত্ত্বেও বাজাৰত প্ৰচলিত মজুৰিত কাম পাবলৈ অসমৰ্থ হয়, তেতিয়া সেই অৱস্থাকে বেৰোজগাৰিতা বোলে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মানৱ সম্পদ আন সম্পদতকৈ কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ মানৱ সম্পদ আন সম্পদতকৈ কেইবাটাও দিশত পৃথক —
- ভূমি আৰু ভৌতিক পুঁজিৰ পৰিমাণ নিৰ্দিষ্ট আৰু সীমাবদ্ধ, কিন্তু মানৱ সম্পদক শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ যোগেদি উন্নত কৰিব পাৰি।
- মানুহেহে ভূমি আৰু ভৌতিক পুঁজিব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে; ভূমি আৰু ভৌতিক পুঁজিয়ে নিজে নিজেকে উপকাৰী কৰিব নোৱাৰে।
- মানুহে নতুন আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰে, নতুন ধাৰণাৰ জন্ম দিব পাৰে; কিন্তু ভূমি বা যন্ত্ৰপাতিয়ে এনে কৰিব নোৱাৰে।
- মানৱ সম্পদে প্ৰযুক্তি আৰু উদ্ভাৱনৰ জৰিয়তে অন্য সম্পদসমূহৰ মানোন্নয়ন কৰিব পাৰে।
২। অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু অ-অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| বিষয় | অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ | অ-অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | যি কাৰ্যকলাপে জাতীয় আয়ত অৱদান ৰাখে | যি কাৰ্যকলাপে জাতীয় আয়ত অৱদান নাৰাখে |
| উদ্দেশ্য | আয় উপাৰ্জন | সামাজিক সন্তুষ্টি বা ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন পূৰণ |
| উদাহৰণ | কাৰখানাত কাম, শিক্ষকতা, বেংকিং | ঘৰুৱা কাম, পূজা-অৰ্চনা, স্বেচ্ছাসেৱী কাম |
| পৰিমাপ | GDP-ত অন্তৰ্ভুক্ত | GDP-ত অন্তৰ্ভুক্ত নহয় |
৩। ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা আৰু ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| বিষয় | ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা | ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | প্রয়োজনতকৈ বেছি শ্ৰমিক একেটা কামত নিয়োজিত | বছৰৰ কিছু মাহহে কাম পোৱা যায় |
| প্ৰকৃতি | সদায় কামত থকা যেন দেখা যায় | বছৰৰ কিছু সময় সম্পূৰ্ণ কৰ্মহীন |
| উদাহৰণ | পাঁচজনৰ কামত আঠজন শ্ৰমিক নিযুক্ত | শস্য চপোৱাৰ পিছত কৃষি শ্ৰমিক কৰ্মহীন |
| ক্ষেত্ৰ | মূলতঃ কৃষি খণ্ড | কৃষি আৰু কিছু উদ্যোগ খণ্ড |
৪। বজাৰ কাৰ্যকলাপ আৰু অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপৰ পাৰ্থক্য বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ বজাৰ কাৰ্যকলাপ হৈছে সেইবোৰ কাৰ্যকলাপ যিবোৰ মজুৰি, বেতন বা মুনাফাৰ উদ্দেশ্যে কৰা হয় আৰু এইবোৰে জাতীয় আয়ত পোনপটীয়াকৈ অৱদান ৰাখে। উদাহৰণস্বৰূপে — কোনো কোম্পানীত কাম কৰা, ব্যৱসায় কৰা, ডাক্তৰী সেৱা প্ৰদান কৰা। অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপ হৈছে সেইবোৰ কাৰ্যকলাপ যিবোৰ ব্যক্তিগত ব্যৱহাৰ বা সামাজিক বাধ্যবাধকতাৰ বাবে কৰা হয় — যেনে ঘৰত ৰন্ধা-বঢ়া কৰা, শিশুৰ যত্ন লোৱা, বাগিচাত শাক-পাচলি খেতি কৰা নিজৰ পৰিয়ালৰ বাবে। মহিলাসকলে অধিকাংশ সময় অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপতে অংশগ্ৰহণ কৰে, সেয়ে তেওঁলোকৰ প্ৰকৃত অৱদান GDP-ত ধৰা নপৰে।
৫। শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা ভাৰতৰ বাবে কিয় বিশেষ সমস্যা?
উত্তৰঃ শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা ভাৰতৰ বাবে এক অনন্য সমস্যা কাৰণ —
- ভাৰতত মেট্ৰিক, স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ পাছ কৰা বহু যুৱক-যুৱতী উপযুক্ত চাকৰি পোৱাত ব্যৰ্থ হয়।
- শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু চাকৰিৰ বাজাৰৰ মাজত ব্যৱধান আছে — শিক্ষাই ব্যৱহাৰিক দক্ষতাতকৈ তাত্ত্বিক জ্ঞানৰ ওপৰত বেছি গুৰুত্ব দিয়ে।
- চাকৰিৰ সুযোগৰ তুলনাত শিক্ষিতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাটো বিপজ্জনক হৈ পৰিছে।
- শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতাই মগজু পলায়ন, সামাজিক অশান্তি আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপৰ বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত অৱদান ৰাখে।
৬। মহিলাসকল কিয় কম পাৰিশ্ৰমিকৰ কামত নিয়োজিত হয়?
উত্তৰঃ মহিলাসকলে সাধাৰণতে কম পাৰিশ্ৰমিকৰ কামত নিয়োজিত হোৱাৰ কেইবাটাও কাৰণ আছে —
- কম শিক্ষা আৰু কম দক্ষতা গঠনৰ ফলত তেওঁলোক ভাল চাকৰিৰ বাবে অযোগ্য হৈ পৰে।
- সামাজিক আৰু পাৰিবাৰিক দায়িত্বৰ কাৰণে তেওঁলোক প্ৰায়ে ঘৰৰ ওচৰৰ আৰু নমনীয় সময়ৰ কামতহে যোগ দিব পাৰে।
- অধিকাংশ মহিলা অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰে য’ত মজুৰি কম আৰু সামাজিক সুৰক্ষা নাই।
- লিংগ বৈষম্যৰ কাৰণে একে যোগ্যতা থকা সত্ত্বেও পুৰুষতকৈ মহিলাই কম মজুৰি পায়।
৭। শিক্ষা কেনেকৈ মানৱ পুঁজি গঠনত সহায় কৰে?
উত্তৰঃ শিক্ষাই মানৱ পুঁজি গঠনত বহুভাৱে সহায় কৰে —
- ব্যক্তিৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু মূল্যবোধ বিকশিত কৰে।
- উৎপাদনশীলতা আৰু কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰে।
- ভাল কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে আৰু আয় বৃদ্ধি কৰে।
- জাতীয় আয় আৰু দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নত অৱদান ৰাখে।
- শিক্ষিত পিতৃ-মাতৃয়ে সন্তানৰ স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাত অধিক বিনিয়োগ কৰে, যাৰ ফলত মানৱ পুঁজি গঠনৰ এক ইতিবাচক চক্ৰ সৃষ্টি হয়।
৮। অৰ্থনীতিৰ তিনিটা খণ্ডৰ কাৰ্যকলাপসমূহ চমুকৈ লিখা।
| খণ্ড | কাৰ্যকলাপ | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| প্ৰাথমিক খণ্ড (Primary) | প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ উত্তোলন আৰু উৎপাদন | কৃষি, বনপালন, মৎস্য চিকাৰ, খনিজ উত্তোলন, পশুপালন |
| দ্বিতীয় খণ্ড (Secondary) | কাঁচামালৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু উৎপাদন | উৎপাদন শিল্প, নিৰ্মাণ কাৰ্য, বস্ত্ৰশিল্প |
| তৃতীয় খণ্ড (Tertiary) | সেৱা প্ৰদান | বেংকিং, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিবহণ, বীমা, পৰ্যটন |
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ বুলিলে কি বুজা? মানৱ পুঁজি গঠনত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ ধাৰণাটোৱে জনসংখ্যাক কেৱল মুখ আৰু পেট হিচাপে নহৈ তেওঁলোকৰ বিদ্যমান উৎপাদনশীল দক্ষতা আৰু ক্ষমতাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিবেচনা কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। যেতিয়া জনসংখ্যাক শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ জৰিয়তে দক্ষ কৰি তোলা হয়, তেতিয়া তেওঁলোক মানৱ পুঁজিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। মানৱ পুঁজি হৈছে মানুহৰ মাজত নিহিত থকা উৎপাদনশীল জ্ঞান, দক্ষতা আৰু ক্ষমতাৰ সমষ্টি।
মানৱ পুঁজি গঠনত শিক্ষাৰ ভূমিকা:
শিক্ষা হৈছে মানৱ পুঁজি গঠনৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলা। শিক্ষাই ব্যক্তিৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি কৰি তেওঁক অৰ্থনৈতিক সুযোগ সদ্ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। শিক্ষিত ব্যক্তিয়ে ভাল চাকৰি পায়, অধিক আয় কৰে আৰু জাতীয় আয়ত অধিক অৱদান ৰাখে। শিক্ষাই ব্যক্তিৰ উৎপাদনশীলতা গুণগত আৰু পৰিমাণগত দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ উপৰিও শিক্ষাই সামাজিক সচেতনতা, স্বাস্থ্য আৰু পৰিচ্ছন্নতাৰ প্ৰতি সজাগতা বঢ়ায়। শিক্ষিত মাতৃয়ে সন্তানৰ স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাত অধিক বিনিয়োগ কৰে, যাৰ ফলত মানৱ পুঁজি গঠনৰ এক ইতিবাচক আৰু দীৰ্ঘমেয়াদী চক্ৰ সৃষ্টি হয়। সৰ্ব শিক্ষা অভিযান আৰু মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিৰ দৰে চৰকাৰী পদক্ষেপে ভাৰতত সাক্ষৰতাৰ হাৰ উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি কৰিছে।
মানৱ পুঁজি গঠনত স্বাস্থ্যৰ ভূমিকা:
স্বাস্থ্য হৈছে মানৱ পুঁজি গঠনৰ আন এক মূল স্তম্ভ। এজন সুস্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিহে তেওঁৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা উপলব্ধি কৰিব পাৰে। সুস্বাস্থ্যই কৰ্মক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে, কামত অনুপস্থিতি হ্ৰাস কৰে আৰু জীৱনকালীন উপাৰ্জন বৃদ্ধি কৰে। অসুস্থ ব্যক্তি উৎপাদনশীলভাৱে কাম কৰিব নোৱাৰে, যাৰ ফলত তেওঁ পৰিয়াল আৰু দেশৰ বাবে বোজাস্বৰূপ হৈ পৰে। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য নীতিয়ে সকলো নাগৰিকলৈ সুলভ স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে। ভাল পুষ্টি, বিশুদ্ধ পানী আৰু সঠিক স্বাস্থ্যসেৱাই জনসংখ্যাৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰি দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত সহায় কৰে।
২। ভাৰতত বেৰোজগাৰিতাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা। শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা হ্ৰাস কৰিবলৈ কি কি পদক্ষেপ ল’ব পাৰি?
উত্তৰঃ বেৰোজগাৰিতা হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত কোনো ব্যক্তি কাম কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম হোৱা সত্ত্বেও বাজাৰত প্ৰচলিত মজুৰিত কাম পোৱাত অসমৰ্থ হয়। ভাৰতত মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ বেৰোজগাৰিতা দেখা যায়:
(ক) ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা (Disguised Unemployment): এই ধৰণৰ বেৰোজগাৰিতাত প্ৰকৃততকৈ অধিক শ্ৰমিক একেটা কামত নিয়োজিত থাকে। যদি কিছু শ্ৰমিক আঁতৰ কৰা হয় তথাপি মুঠ উৎপাদনত কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়। ভাৰতৰ কৃষি খণ্ডত এই বেৰোজগাৰিতা বেছিকৈ দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি পাঁচজনৰ কামত আঠজন শ্ৰমিক নিয়োজিত থাকে, তেন্তে তিনিজন শ্ৰমিক আচলতে ছদ্মভাৱে বেৰোজগাৰ।
(খ) ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা (Seasonal Unemployment): কৃষি খণ্ডত বছৰৰ কিছু নিৰ্দিষ্ট সময়ত — যেনে শস্য ৰোপণৰ সময় আৰু শস্য চপোৱাৰ সময় — কাম থাকে, কিন্তু বাকী সময়ত কৃষি শ্ৰমিকসকল কৰ্মহীন হৈ থাকে। এই অৱস্থাকে ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা বোলে। ই মূলতঃ গ্ৰামীণ অঞ্চলৰ সমস্যা।
(গ) শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা (Educated Unemployment): ভাৰতত মেট্ৰিক, স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ পাছ কৰা শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীয়ে উপযুক্ত চাকৰি পোৱাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ অৱস্থাকে শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা বোলে। এইটো ভাৰতৰ বিশেষ সমস্যা কাৰণ এফালে শিক্ষিতৰ সংখ্যা বাঢ়িছে, আনফালে শিক্ষাৰ গুণগত মান আৰু চাকৰিৰ বাজাৰৰ মাজত ব্যৱধান বাঢ়িছে।
শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা হ্ৰাসৰ উপায়:
- মাধ্যমিক শিক্ষাক অধিক কৰ্মমুখী আৰু ব্যৱহাৰিক কৰি তোলা উচিত।
- পাঠ্যক্ৰমত ব্যৱহাৰিক দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা উচিত।
- শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁলোকৰ আগ্ৰহ আৰু দক্ষতা অনুযায়ী বিষয় বাছনিৰ সুযোগ দিয়া উচিত।
- উদ্যোগ খণ্ডৰ চাহিদা অনুযায়ী নতুন পাঠ্যক্ৰম প্ৰৱৰ্তন কৰা উচিত।
- স্ব-নিয়োগ আৰু উদ্যোক্তামূলক কৌশলৰ বিকাশৰ বাবে যুৱকসকলক উৎসাহিত কৰা উচিত।
- IT, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা আৰু নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ দৰে নৱোদিত ক্ষেত্ৰসমূহত প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা উচিত।
৩। জনসংখ্যাৰ গুণগত মান বুলিলে কি বুজা? ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ গুণগত মান উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ গুণগত মান বুলিলে এখন দেশৰ জনসংখ্যাৰ শিক্ষাৰ হাৰ, স্বাস্থ্যৰ স্তৰ আৰু কাৰিকৰী দক্ষতাৰ সামগ্ৰিক বিকাশকে বুজায়। এই তিনিটা কাৰকেই নিৰ্ধাৰণ কৰে যে এখন দেশৰ জনসংখ্যা কিমানখিনি উৎপাদনশীল আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে কাৰ্যকৰ।
শিক্ষা খণ্ডত চৰকাৰৰ ভূমিকা:
ভাৰত চৰকাৰে সৰ্ব শিক্ষা অভিযান, মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি, ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি আদিৰ জৰিয়তে প্ৰাথমিক শিক্ষা সকলোৰে বাবে সহজলভ্য কৰি তুলিছে। ১৯৫১ চনত ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ মাত্ৰ ১৮% আছিল যি ২০১১ চনলৈ ৭৪%-তকৈ অধিক হৈছে। বালিকা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ, কস্তুৰবা গান্ধী বালিকা বিদ্যালয় আৰু বৃত্তি আঁচনিয়ে মহিলাসকলৰ শিক্ষাৰ হাৰ উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি কৰিছে।
স্বাস্থ্য খণ্ডত চৰকাৰৰ ভূমিকা:
ভাৰত চৰকাৰে জাতীয় স্বাস্থ্য নীতিৰ অধীনত প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ, জিলা হাস্পতাল আৰু চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় স্থাপন কৰিছে। টীকাকৰণ কাৰ্যক্ৰম, পৰিয়াল পৰিকল্পনা আৰু পুষ্টি আঁচনিয়ে মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস আৰু আয়ুসকাল বৃদ্ধিত উল্লেখযোগ্য অৱদান ৰাখিছে। আয়ুষ্মান ভাৰত আঁচনিৰ অধীনত দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসকলক স্বাস্থ্যবীমা প্ৰদান কৰা হৈছে।
দক্ষতা বিকাশত চৰকাৰৰ ভূমিকা:
প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (PMKVY) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা উন্নয়ন নিগমৰ (NSDC) জৰিয়তে চৰকাৰে যুৱকসকলক কাৰিকৰী দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষিত যুৱকসকলে চাকৰিৰ বাজাৰত নিজকে সহজে উপস্থাপন কৰিব পাৰিছে।
৪। মানৱ সম্পদ কিয় অন্য সকলো সম্পদতকৈ শ্ৰেষ্ঠ? জাপানৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মানৱ সম্পদ অন্য সকলো সম্পদতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কাৰণ কেৱল মানৱ সম্পদহে অন্য সম্পদসমূহ — ভূমি, শ্ৰম আৰু ভৌতিক পুঁজি — ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে আৰু উৎপাদনৰ বাবে একত্ৰিত কৰিব পাৰে। ভূমি আৰু যন্ত্ৰপাতিয়ে নিজে নিজে কাম কৰিব নোৱাৰে — ইহঁতক মানুহে পৰিচালনা কৰিব লাগে। মানুহৰ জ্ঞান আৰু উদ্ভাৱনী শক্তিয়েহে প্ৰযুক্তি বিকশিত কৰে আৰু অন্য সম্পদসমূহৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে। মানৱ পুঁজিক শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে উত্তৰোত্তৰ উন্নত কৰিব পাৰি, কিন্তু ভূমি বা খনিজ সম্পদৰ পৰিমাণ সীমাবদ্ধ।
জাপানৰ উদাহৰণ:
জাপান বিশ্বৰ অন্যতম উন্নত আৰু ধনী দেশ, অথচ এই দেশখনত প্ৰাকৃতিক সম্পদ নিচেই কম। জাপানত খনিজ তেল নাই, কয়লা কম, খনিজ সম্পদৰ অভাৱ প্ৰকট। কিন্তু জাপানে তাৰ নাগৰিকসকলৰ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত ব্যাপক বিনিয়োগ কৰিছে। ফলস্বৰূপে জাপানৰ শ্ৰমশক্তি অত্যন্ত দক্ষ, শিক্ষিত আৰু উৎপাদনশীল হৈ পৰিছে। এই দক্ষ মানৱ সম্পদৰ বলতেই জাপানে প্ৰযুক্তি, ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু মোটৰগাড়ী উদ্যোগত বিশ্বত নেতৃত্ব প্ৰদান কৰিছে। জাপানৰ এই উদাহৰণে প্ৰমাণ কৰে যে মানৱ সম্পদেই হৈছে প্ৰকৃত ধন।
৫। অৰ্থনীতিত মহিলাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। তেওঁলোকৰ অৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ কি কি ব্যৱস্থা ল’ব পাৰি?
উত্তৰঃ অৰ্থনীতিত মহিলাৰ ভূমিকা:
মহিলাসকলে ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। তেওঁলোক কৃষি, কুটীৰ শিল্প, গৃহনিৰ্মাণ, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অৱদান ৰাখে। কিন্তু তেওঁলোকৰ বৃহৎ অংশ অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপত — যেনে ঘৰুৱা কাম, শিশু পালন আৰু বৃদ্ধজনৰ সেৱাত — নিয়োজিত থাকে, যাৰ অৰ্থনৈতিক মূল্য GDP-ত ধৰা নপৰে। যিসকল মহিলা শ্ৰমশক্তিত প্ৰৱেশ কৰিছে, তেওঁলোকৰ অধিকাংশ অসংগঠিত খণ্ডত কম মজুৰিৰ আৰু কম নিৰাপত্তাৰ কামতহে নিযুক্ত হৈছে।
শিক্ষিত আৰু অশিক্ষিত মাতৃৰ শিশু পালনৰ পাৰ্থক্য:
| বিষয় | শিক্ষিত মাতৃ | অশিক্ষিত মাতৃ |
|---|---|---|
| সন্তানৰ শিক্ষা | সন্তানক বিদ্যালয়ত পঠিয়ায়, শিক্ষাত বিনিয়োগ কৰে | সন্তানক কামত লগায় বা বিদ্যালয়ৰ গুৰুত্ব নবুজে |
| স্বাস্থ্য | সন্তানৰ টীকাকৰণ, পুষ্টিৰ প্ৰতি সচেতন | স্বাস্থ্যসেৱাত কম সচেতন |
| পৰিয়াল পৰিকল্পনা | পৰিয়াল সীমিত ৰাখে | সন্তানৰ সংখ্যা বেছি হোৱাৰ প্ৰৱণতা |
| পৰিবেশ | ঘৰত শিক্ষামূলক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে | শিক্ষামূলক পৰিৱেশৰ অভাৱ |
মহিলাৰ অৱস্থা উন্নয়নৰ উপায়:
- বালিকা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু মহিলা শিক্ষাত চৰকাৰী বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰা।
- কৰ্মক্ষেত্ৰত সমান মজুৰিৰ নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰা।
- মহিলা উদ্যোক্তাসকলৰ বাবে বিশেষ ঋণ আৰু সহায়ৰ ব্যৱস্থা কৰা।
- মাতৃত্ব বন্টন, শিশু যত্ন কেন্দ্ৰ আদি সুবিধা প্ৰদান কৰা।
- মহিলাৰ কৰ্মসংস্থানৰ বাবে সংগঠিত খণ্ডৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercise)
১। ‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ বুলিলে তুমি কি বুজা?
উত্তৰঃ ‘সম্পদ হিচাপে মানুহ’ হৈছে এখন দেশৰ কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাক তেওঁলোকৰ বিদ্যমান উৎপাদনশীল দক্ষতা আৰু ক্ষমতাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিবেচনা কৰাৰ এটা দৃষ্টিভংগী। এই ধাৰণাটো অনুযায়ী জনসংখ্যাক কেৱল ভৰণ-পোষণ কৰিবলগীয়া বোজা হিচাপে নহৈ দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত অৱদান ৰাখিব পৰা সম্পদ হিচাপে চোৱা হয়। যেতিয়া শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাত বিনিয়োগৰ জৰিয়তে জনসংখ্যাৰ দক্ষতা বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া এই জনসংখ্যা মানৱ পুঁজিলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত প্ৰত্যক্ষ ভূমিকা ৰাখিব পাৰে।
২। মানৱ সম্পদ ভূমি আৰু ভৌতিক পুঁজিৰ দৰে অন্যান্য সম্পদতকৈ কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ মানৱ সম্পদ আৰু অন্যান্য সম্পদৰ মাজত নিম্নোক্ত পাৰ্থক্য আছে — ভূমি আৰু ভৌতিক পুঁজি স্থায়ী আৰু সীমাবদ্ধ; সেইবোৰ নিজে নিজে কোনো উৎপাদন কৰিব নোৱাৰে। কিন্তু মানুহে শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে নিজৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। মানুহে ভূমি আৰু ভৌতিক পুঁজি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে আৰু উৎপাদন কৰিব পাৰে, কিন্তু ভূমি আৰু যন্ত্ৰপাতিয়ে নিজে কোনো কাম কৰিব নোৱাৰে। মানুহে নতুন ধাৰণাৰ উদ্ভাৱন কৰিব পাৰে আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ কৰিব পাৰে। সেয়ে মানৱ সম্পদ অন্য সকলো সম্পদতকৈ শ্ৰেষ্ঠ।
৩। মানৱ পুঁজি গঠনত শিক্ষাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মানৱ পুঁজি গঠনত শিক্ষাৰ ভূমিকা অপৰিসীম। শিক্ষাই ব্যক্তিক অৰ্থনৈতিক সুযোগ সদ্ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। শিক্ষিত ব্যক্তিয়ে অশিক্ষিত ব্যক্তিতকৈ ভাল চাকৰি পায় আৰু অধিক আয় কৰে। শিক্ষাই উৎপাদনশীলতা আৰু কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰে। ই জাতীয় আয়, সাংস্কৃতিক সমৃদ্ধি আৰু চৰকাৰৰ কাৰ্যকুশলতা বৃদ্ধিত সহায় কৰে। শিক্ষিত পিতৃ-মাতৃয়ে সন্তানৰ স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাত অধিক বিনিয়োগ কৰে, যাৰ ফলত মানৱ পুঁজি গঠনৰ এক ইতিবাচক চক্ৰ সৃষ্টি হয়।
৪। মানৱ পুঁজি গঠনত স্বাস্থ্যৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মানৱ পুঁজি গঠনত স্বাস্থ্য এক মূল নিৰ্ধাৰক। এজন সুস্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিহে তেওঁৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা উপলব্ধি কৰিব পাৰে আৰু কাৰ্যকৰীভাৱে কাম কৰিব পাৰে। সুস্বাস্থ্যই উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে, কামত অনুপস্থিতি হ্ৰাস কৰে, কামৰ গুণগত মান উন্নত কৰে আৰু আয় বৃদ্ধি কৰে। অসুস্থ ব্যক্তি উৎপাদনশীলভাৱে কাম কৰিব নোৱাৰে — এনে ব্যক্তি দেশৰ বাবে সম্পদ নহৈ বোজা হৈ পৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য নীতিৰ অধীনত চৰকাৰে জনসংখ্যাৰ স্বাস্থ্যৰ মান উন্নয়নৰ প্ৰচেষ্টা কৰিছে।
৫। কাম কৰা জীৱনত স্বাস্থ্যই কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ কাম কৰা জীৱনত স্বাস্থ্য অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ। এজন সুস্বাস্থ্যৱান কৰ্মীহে দক্ষতাৰে আৰু উৎপাদনশীলভাৱে কাম কৰিব পাৰে। সুস্বাস্থ্যই কৰ্মীজনক দ্ৰুতগতিত সিদ্ধান্ত লোৱা, মনোযোগেৰে কাম কৰা আৰু কাম ভালদৰে সম্পন্ন কৰাত সহায় কৰে। সুস্বাস্থ্যৱান কৰ্মীয়ে কামত কম অনুপস্থিত থাকে আৰু দীৰ্ঘদিন ধৰি উৎপাদনশীলভাৱে কাম কৰিব পাৰে। বিপৰীতে, অসুস্থতাই কৰ্মক্ষমতা হ্ৰাস কৰে, আয় কমায় আৰু ব্যক্তিজনৰ জীৱনৰ মানদণ্ড নিম্নগামী কৰে।
৬। প্ৰাথমিক, দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় খণ্ডত কি কি কাৰ্যকলাপ সম্পন্ন হয়?
উত্তৰঃ তিনিটা খণ্ডৰ কাৰ্যকলাপ নিম্নৰূপ:
- প্ৰাথমিক খণ্ড (Primary Sector): কৃষি, বনপালন, পশুপালন, মৎস্য চিকাৰ, হাঁহ-কুকুৰা পালন আৰু খনিজ উত্তোলন।
- দ্বিতীয় খণ্ড (Secondary Sector): উৎপাদন শিল্প, নিৰ্মাণ কাৰ্য, বস্ত্ৰশিল্প আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ শিল্প।
- তৃতীয় খণ্ড (Tertiary Sector): ব্যৱসায়-বাণিজ্য, পৰিবহণ, যোগাযোগ, বেংকিং, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰ্যটন, বীমা আদি সেৱামূলক কাৰ্যকলাপ।
৭। অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু অ-অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ হৈছে সেইবোৰ কাৰ্যকলাপ যিবোৰে পণ্য বা সেৱা উৎপাদন কৰে আৰু জাতীয় আয়ত অৱদান ৰাখে। এইবোৰক বজাৰ কাৰ্যকলাপ (মজুৰি বা বেতনৰ বিনিময়ত) আৰু অ-বজাৰ কাৰ্যকলাপ (নিজৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে) এই দুই ভাগত ভগোৱা হয়। অ-অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ হৈছে সেইবোৰ কাৰ্যকলাপ যিবোৰ সামাজিক, ধাৰ্মিক বা ব্যক্তিগত সন্তুষ্টিৰ বাবে কৰা হয় কিন্তু ইহঁতে জাতীয় আয়ত অৱদান নাৰাখে — যেনে পূজা-অৰ্চনা, স্বেচ্ছামূলক সেৱা, বিনোদন।
৮। মহিলাসকল কিয় কম পাৰিশ্ৰমিকৰ কামত নিযুক্ত হয়?
উত্তৰঃ মহিলাসকলে প্ৰধানতঃ কম শিক্ষা আৰু কম দক্ষতা গঠনৰ কাৰণে কম পাৰিশ্ৰমিকৰ কামত নিযুক্ত হোৱা দেখা যায়। অধিকাংশ মহিলা অসংগঠিত খণ্ডত নিযুক্ত থাকে য’ত মজুৰি কম আৰু সামাজিক সুৰক্ষা নাই। পাৰিবাৰিক দায়িত্বৰ কাৰণে তেওঁলোকে প্ৰায়ে কম নমনীয় সময়ৰ ভাল চাকৰি গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে। লিংগ বৈষম্যৰ কাৰণে সমান যোগ্যতা থকা সত্ত্বেও পুৰুষতকৈ কম মজুৰি পায়।
৯। বেৰোজগাৰিতা বুলিলে তুমি কি বুজা?
উত্তৰঃ বেৰোজগাৰিতা হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত কোনো ব্যক্তি কাম কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম হোৱা সত্ত্বেও বাজাৰত প্ৰচলিত মজুৰিত কাম পোৱাত অসমৰ্থ হয়। বেৰোজগাৰিতাই মানৱ সম্পদৰ অপচয় কৰে আৰু দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নক বাধা দিয়ে। ই সমাজত হতাশা, দৰিদ্ৰতা আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধিত অৱদান ৰাখে।
১০। ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা আৰু ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত প্ৰয়োজনতকৈ বেছি সংখ্যক শ্ৰমিক একে কামত নিয়োজিত থাকে আৰু তেওঁলোকৰ সীমান্ত উৎপাদনশীলতা শূন্য — অৰ্থাৎ কিছু শ্ৰমিক আঁতৰালেও মুঠ উৎপাদন নকমে। ঋতুভিত্তিক বেৰোজগাৰিতা হৈছে এনে অৱস্থা যেতিয়া ব্যক্তিয়ে বছৰৰ কিছু নিৰ্দিষ্ট সময়তহে কাম পায় আৰু বাকী সময়ত কৰ্মহীন হৈ থাকে — যেনে কৃষি শ্ৰমিকে ৰোপণ বা চপোৱাৰ সময়তহে কাম পায়।
১১। শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা কিয় ভাৰতৰ এক অনন্য সমস্যা?
উত্তৰঃ শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা ভাৰতৰ বাবে এক অনন্য আৰু বিচিত্ৰ সমস্যা কাৰণ এখন ফালে মেট্ৰিক, স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ পৰ্যায়ৰ শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীয়ে উপযুক্ত চাকৰি পোৱাত ব্যৰ্থ হৈছে, আনখন ফালে দেশত দক্ষ শ্ৰমশক্তিৰ অভাৱ পৰিলক্ষিত হৈছে। শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ পাঠ্যক্ৰম আৰু চাকৰিৰ বাজাৰৰ চাহিদাৰ মাজৰ বিশাল ব্যৱধানেই এই সমস্যাৰ মূল কাৰণ। শিক্ষাত ব্যৱহাৰিক দক্ষতাতকৈ তাত্ত্বিক জ্ঞানত বেছি গুৰুত্ব দিয়া হয়, ফলত শিক্ষিত লোকে প্ৰকৃত কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বাবে সাজু নহয়।
১২। ভাৰতত সৰ্বাধিক কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিব পৰা ক্ষেত্ৰ কি বুলি তুমি মনে কৰা?
উত্তৰঃ ভাৰতত সৰ্বাধিক কৰ্মসংস্থান সৃষ্টিৰ সম্ভাৱনা কৃষিভিত্তিক উদ্যোগ আৰু কৃষি খণ্ডতে আছে, কাৰণ ভাৰতৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ কৃষিনিৰ্ভৰ। ইয়াৰ উপৰিও তথ্যপ্ৰযুক্তি খণ্ড, নৱীকৰণযোগ্য শক্তি খণ্ড, স্বাস্থ্যসেৱা, শিক্ষা আৰু পৰ্যটন খণ্টতো ব্যাপক কৰ্মসংস্থানৰ সম্ভাৱনা আছে। ‘মেক ইন ইণ্ডিয়া’ কাৰ্যক্ৰমৰ জৰিয়তে উৎপাদন খণ্টতো বৃহৎ সংখ্যক মানুহৰ কৰ্মসংস্থান হ’ব পাৰে।
১৩। শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা হ্ৰাস কৰিবলৈ তুমি কি কি পৰামৰ্শ দিব পাৰা?
উত্তৰঃ শিক্ষিত বেৰোজগাৰিতা হ্ৰাস কৰিবলৈ নিম্নোক্ত পদক্ষেপ ল’ব পাৰি:
- মাধ্যমিক শিক্ষাক অধিক কৰ্মমুখী কৰি তোলা উচিত যাতে শিক্ষাৰ্থীসকল চাকৰিৰ বাজাৰৰ বাবে সাজু হয়।
- শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁলোকৰ আগ্ৰহ আৰু দক্ষতা অনুযায়ী বিষয় বাছনিৰ সুযোগ দিয়া উচিত।
- পাঠ্যক্ৰমত ব্যৱহাৰিক দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা উচিত।
- উদ্যোগ খণ্টৰ চাহিদা অনুযায়ী নতুন পাঠ্যক্ৰম প্ৰৱৰ্তন কৰা উচিত।
- যুৱকসকলক স্ব-নিয়োগ আৰু উদ্যোক্তামূলক কাৰ্যকলাপৰ বাবে উৎসাহিত কৰা উচিত।
১৪। কৰ্মসংস্থান বিকাশৰ কাৰণে গ্ৰাম অঞ্চল বিকশিত হোৱাৰ কথা তুমি কল্পনা কৰিব পাৰানে?
উত্তৰঃ হয়, কৰ্মসংস্থানৰ বিকাশৰ সুবাদে গাওঁ অঞ্চলো বিকশিত হ’ব পাৰে। গুৰুগাঁও ইয়াৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ — এসময়ৰ সৰু গাওঁখন আজি এটা প্ৰধান উদ্যোগ নগৰলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে, যেতিয়াৰ পৰা মাৰুতি উদ্যোগ লিমিটেডৰ বিকাশ হ’ল। গাওঁ অঞ্চলত কৃষিভিত্তিক উদ্যোগ, গ্ৰাম্য পৰ্যটন, হস্তশিল্প উদ্যোগ আৰু তথ্যপ্ৰযুক্তি পৰিষেৱা সম্প্ৰসাৰণ কৰিলে বহু কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি হ’ব পাৰে। ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনি বিস্তাৰৰ লগে লগে গাওঁ অঞ্চলতো কৌশলী কৰ্মীসকলে ঘৰত বহিয়েই কাম কৰিব পাৰিব।
১৫। ভূমি, শ্ৰম, ভৌতিক পুঁজি আৰু মানৱ পুঁজিৰ ভিতৰত কোনটো পুঁজি সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ? কিয়?
উত্তৰঃ চাৰিবিধ পুঁজিৰ ভিতৰত মানৱ পুঁজিয়েই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে — কেৱল মানৱ পুঁজিহে অন্য তিনিবিধ পুঁজি — ভূমি, শ্ৰম আৰু ভৌতিক পুঁজি — ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদন কৰিব পাৰে। অন্য পুঁজিসমূহ নিজে নিজে উৎপাদনশীল হ’ব নোৱাৰে — ইহঁতক মানুহৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন। মানৱ পুঁজিক শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে উত্তৰোত্তৰ উন্নত কৰিব পাৰি। জাপানৰ উদাহৰণ ইয়াৰ প্ৰমাণ — প্ৰাকৃতিক সম্পদ নথকা সত্ত্বেও মানৱ পুঁজিত বিনিয়োগ কৰি জাপান বিশ্বৰ শীৰ্ষ অৰ্থনীতিত পৰিণত হৈছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। মানৱ পুঁজি গঠনৰ কাৰক সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মানৱ পুঁজি গঠনৰ মূল কাৰকসমূহ হৈছে — (ক) শিক্ষা: বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক শিক্ষা গ্ৰহণ; (খ) প্ৰশিক্ষণ: কৰ্মস্থলীত প্ৰশিক্ষণ আৰু বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ; (গ) স্বাস্থ্যসেৱা: চিকিৎসাসেৱা, পুষ্টি আৰু স্বাস্থ্য সুৰক্ষা; (ঘ) প্ৰব্ৰজন: ভাল সুযোগৰ সন্ধানত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যোৱা।
২। ভাৰতত মহিলা শ্ৰমশক্তিৰ অংশগ্ৰহণ কম কিয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত মহিলা শ্ৰমশক্তিৰ অংশগ্ৰহণ কম হোৱাৰ কেইবাটাও কাৰণ আছে: (ক) সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক বাধা; (খ) শিক্ষাৰ অভাৱ; (গ) পাৰিবাৰিক দায়িত্বৰ বোজা; (ঘ) কৰ্মক্ষেত্ৰত নিৰাপত্তাৰ অভাৱ; (ঙ) শিশু যত্নৰ অভাৱনীয় সুব্যৱস্থা। এই কাৰণসমূহৰ বাবে মহিলাসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমশক্তিত প্ৰৱেশ কৰিব পৰা নাপায় বা কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্টতহে কাম কৰিব পায়।
৩। ভাৰতত কৃষি খণ্টত ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা কিয় বেছি?
উত্তৰঃ ভাৰতত কৃষি খণ্টত ছদ্ম বেৰোজগাৰিতা বেছি হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে — (ক) পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যই কৃষিত নিয়োজিত হয় যদিও সকলোৰে প্ৰয়োজন নাই; (খ) গ্ৰামীণ অঞ্চলত কৃষিৰ বিকল্প কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ কম; (গ) অবিভক্ত পৰিয়াল ব্যৱস্থাত ভূমি ভাগ-বতৰা কৰা হয় আৰু অধিক শ্ৰমিকে কাম কৰিব লগা হয়। ফলত পৰিয়ালটো খোৱাপিন্ধা কৰিব পাৰিলেও আৰ্থিক উন্নতি নহয়।
৪। ‘সৰ্ব শিক্ষা অভিযান’ কি? ইয়াৰ লক্ষ্য কি?
উত্তৰঃ সৰ্ব শিক্ষা অভিযান হৈছে ভাৰত চৰকাৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্যসূচী যাৰ লক্ষ্য হৈছে ৬ৰ পৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো শিশুলৈ বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক প্ৰাথমিক শিক্ষা নিশ্চিত কৰা। এই অভিযানে বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি বৃদ্ধি কৰা, বিদ্যালয় ত্যাগৰ হাৰ হ্ৰাস কৰা আৰু শিক্ষাৰ গুণগত মান উন্নত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ২০০২ চনৰ ৮৬তম সাংবিধানিক সংশোধনীৰ জৰিয়তে ৬ৰ পৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ শিশুৰ বাবে শিক্ষাক মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।
৫। মানৱ সম্পদ উন্নয়নত ভাৰত চৰকাৰৰ পদক্ষেপসমূহ কি?
উত্তৰঃ ভাৰত চৰকাৰে মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ বাবে বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে:
- শিক্ষা ক্ষেত্ৰত: সৰ্ব শিক্ষা অভিযান, মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি, ৰাষ্ট্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা অভিযান, উচ্চশিক্ষাত বৃত্তি প্ৰদান।
- স্বাস্থ্য ক্ষেত্ৰত: ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য নীতি, প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন, আয়ুষ্মান ভাৰত আঁচনি, টীকাকৰণ কাৰ্যক্ৰম।
- দক্ষতা বিকাশত: প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (PMKVY), ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা উন্নয়ন নিগম (NSDC)।
- মহিলা উন্নয়নত: বেটি বচাও বেটি পঢ়াও, মহিলা স্ব-সহায় গোট, মাতৃত্ব সুবিধা আঁচনি।