সাৰাংশ: কলা (Tissues) অধ্যায়টোত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহ গঠন কৰা বিভিন্ন ধৰণৰ কলাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। কলা হ’ল একে গঠন, আকৃতি আৰু কাৰ্য সম্পন্ন কোষৰ এটা সমষ্টি যি একেলগে কাম কৰি এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য সম্পাদন কৰে। বহুকোষী জীৱৰ দেহত কলাৰ প্ৰয়োজন হয় কাৰণ দেহৰ বিভিন্ন অংশত শ্ৰম বিভাজন (Division of Labour) সম্ভৱ হয়। উদ্ভিদৰ কলাক মুখ্যত দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — বিভজ্যোতক কলা (Meristematic Tissue) আৰু স্থায়ী কলা (Permanent Tissue)। বিভজ্যোতক কলাই উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে আৰু স্থায়ী কলাই উদ্ভিদৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশ গঠন কৰে।
স্থায়ী কলাক আকৌ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — সৰল কলা (Simple Tissue) আৰু জটিল কলা (Complex Tissue)। সৰল কলাৰ ভিতৰত আছে পেৰেনকাইমা, কলেনকাইমা আৰু স্ক্লেৰেনকাইমা। জটিল কলাৰ ভিতৰত আছে জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম। প্ৰাণীৰ কলাক মুখ্যত চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — আবৰণী কলা (Epithelial Tissue), সংযোজক কলা (Connective Tissue), মাংসপেশী কলা (Muscular Tissue) আৰু স্নায়ু কলা (Nervous Tissue)। প্ৰতিটো কলাই নিজৰ বিশেষ গঠন অনুযায়ী নিজৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰে। উদ্ভিদৰ বাহিৰৰ আৱৰণ বা ছাল হিচাপে এপিডাৰমিছ কলাই কাম কৰে। বয়স বাড়াৰ লগে লগে উদ্ভিদৰ বাহিৰৰ আৱৰণ কৰ্ক কলাই (Cork) ঢাকি ধৰে।
প্ৰাণীৰ আবৰণী কলা পাঁচ প্ৰকাৰৰ — স্কোৱামাছ, কিউবয়েডাল, কলামনাৰ, চিলিয়েটেড আৰু গ্ৰন্থিময়। সংযোজক কলাত তেজ, হাড়, তৰুণাস্থি, টেণ্ডন, লিগামেণ্ট, এৰিঅলাৰ আৰু অ্যাডিপোজ কলা অন্তৰ্ভুক্ত। মাংসপেশী কলা তিনি প্ৰকাৰৰ — ৰেখাঙ্কিত বা ঐচ্ছিক, মসৃণ বা অনৈচ্ছিক আৰু হৃদপেশী। স্নায়ু কলা নিউৰনেৰে গঠিত আৰু ই সমগ্ৰ শৰীৰত তথ্য আদান-প্ৰদান কৰে। এই অধ্যায়টি ASSEB-ৰ নৱম শ্ৰেণীৰ পৰীক্ষাৰ বাবে অতন্ত্ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
Summary: The chapter “Tissues” (কলা) deals with the different types of tissues found in plants and animals. A tissue is defined as a group of cells that are similar in structure, origin, and function, working together to perform a specific task. In multicellular organisms, tissues enable division of labour, making life processes more efficient. Plant tissues are broadly classified into two types: Meristematic Tissue (responsible for growth) and Permanent Tissue (formed from meristematic cells that have lost the ability to divide). Meristematic tissues are further classified as apical, lateral, and intercalary based on their location.
Permanent tissues are of two types: Simple Permanent Tissues (parenchyma, collenchyma, sclerenchyma) and Complex Permanent Tissues (xylem and phloem). Parenchyma provides storage and buoyancy; collenchyma gives flexibility; sclerenchyma provides mechanical strength. Xylem transports water and minerals upward; phloem transports food manufactured by leaves to all parts. The epidermis covers the plant body, and cork replaces epidermis in older plants. Animal tissues are classified into four main types: Epithelial Tissue (lining and covering), Connective Tissue (support and binding), Muscular Tissue (movement), and Nervous Tissue (communication).
Epithelial tissue includes squamous, cuboidal, columnar, ciliated, and glandular types. Connective tissues include blood, bone, cartilage, tendons, ligaments, areolar, and adipose tissue. Muscular tissue is of three types — striated (voluntary), smooth (involuntary), and cardiac. Nervous tissue consists of neurons that transmit impulses throughout the body. The neuron is the structural and functional unit of the nervous system, with a cell body, axon, and dendrites. This chapter is very important for the ASSEB Class 9 examination and forms the basis for understanding organ systems in higher classes.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-text Questions)
পৃষ্ঠা ৬৯ (Page 69)
১। কলা কি?
উত্তৰঃ একোটা নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য সম্পন্ন কৰা একে গঠন, আকৃতি আৰু উৎপত্তিৰ কোষৰ সমষ্টিকেই কলা বোলে। অৰ্থাৎ একে ধৰণৰ কোষসমূহে একেলগে একোটা নিৰ্দিষ্ট কাম কৰে আৰু এই কোষসমষ্টিক কলা বোলা হয়।
২। বহুকোষী জীৱৰ ক্ষেত্ৰত কলাৰ উপযোগিতা কি?
উত্তৰঃ বহুকোষী জীৱৰ ক্ষেত্ৰত কলাৰ উপযোগিতা হ’ল — (ক) কলাই শ্ৰম বিভাজন (Division of Labour) নিশ্চিত কৰে, ফলত জীৱনৰ বিভিন্ন কাৰ্য দক্ষতাৰে সম্পন্ন হয়। (খ) কলাই দেহক গঠনমূলক দৃঢ়তা আৰু যান্ত্ৰিক শক্তি প্ৰদান কৰে। (গ) কলাই বিভিন্ন কোষসমূহক একেলগে ধৰি ৰাখে, ফলত জটিল অংগ (Organ) গঠন সম্ভৱ হয়। (ঘ) কলাই শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
পৃষ্ঠা ৭৪ (Page 74)
১। সৰল কলাৰ প্ৰকাৰবোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সৰল কলা তিনি প্ৰকাৰৰ — (ক) পেৰেনকাইমা (Parenchyma) (খ) কলেনকাইমা (Collenchyma) (গ) স্ক্লেৰেনকাইমা (Sclerenchyma)
২। অগ্ৰস্থ বিভজ্যোতক কলা ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ অগ্ৰস্থ বিভজ্যোতক কলা (Apical Meristem) উদ্ভিদৰ কাণ্ড আৰু মূলৰ অগ্ৰভাগত (বাঢ়নি বিন্দুত) পোৱা যায়। এই কলাই উদ্ভিদৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
৩। নাৰিকলৰ আঁহ কোন কলাৰে গঠিত?
উত্তৰঃ নাৰিকলৰ আঁহ স্ক্লেৰেনকাইমা কলাৰে গঠিত। এই কলাৰ কোষবেৰত লিগনিন জমা হৈ থাকে আৰু এই কোষবোৰ মৃত কোষ। এই কলা অতি কঠিন আৰু ই উদ্ভিদক যান্ত্ৰিক শক্তি প্ৰদান কৰে।
৪। ফ্লোৱেমৰ উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ফ্লোৱেম চাৰিটা উপাদানেৰে গঠিত — (ক) চালনীনলী (Sieve Tubes) (খ) সঙ্গী কোষ (Companion Cells) (গ) ফ্লোৱেম আঁহ (Phloem Fibres) (ঘ) ফ্লোৱেম পেৰেনকাইমা (Phloem Parenchyma)
পৃষ্ঠা ৭৮ (Page 78)
১। আমাৰ শৰীৰৰ কোন কলাই চলন-ক্ষমতা প্ৰদান কৰে?
উত্তৰঃ আমাৰ শৰীৰৰ মাংসপেশী কলা (Muscular Tissue) আৰু স্নায়ু কলা (Nervous Tissue) একেলগে চলন-ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। মাংসপেশী কলাই সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণৰ দ্বাৰা চলন সম্ভৱ কৰে, আৰু স্নায়ু কলাই মস্তিষ্কৰ পৰা সংকেত প্ৰেৰণ কৰে।
২। নিউৰনৰ গঠন কেনে?
উত্তৰঃ নিউৰন হ’ল স্নায়ু কলাৰ গঠনমূলক আৰু কাৰ্যমূলক এককটো। নিউৰনৰ গঠন নিম্নৰূপ — (ক) কোষ দেহ (Cell Body): ইয়াত নিউক্লিয়াছ আৰু চাইট’প্লাজম থাকে। (খ) ডেনড্ৰাইট (Dendrites): কোষ দেহৰ পৰা বাহিৰলৈ আহা চুটি চুটি শাখা-প্ৰশাখা। ইয়ে স্নায়ু সংকেত গ্ৰহণ কৰে। (গ) অ্যাক্সন (Axon): কোষ দেহৰ পৰা বাহিৰলৈ আহা এডাল দীঘল তন্তু। এই তন্তু ১ মিটাৰ দৈৰ্ঘ্যলৈকে হ’ব পাৰে। ইয়ে স্নায়ু সংকেত অন্য নিউৰনলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
৩। হৃদপেশীৰ তিনিটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ হৃদপেশীৰ তিনিটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য হ’ল — (ক) হৃদপেশীৰ কোষবোৰ বেলেনাকৃতিৰ আৰু শাখা-প্ৰশাখাযুক্ত (Cylindrical and Branched)। (খ) প্ৰতিটো কোষত মাত্ৰ এটা নিউক্লিয়াছ থাকে (Uninucleate)। (গ) হৃদপেশী অনৈচ্ছিক (Involuntary) — অৰ্থাৎ এই পেশীৰ সংকোচন-প্ৰসাৰণ আমাৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। ই সমগ্ৰ জীৱনকাল ধৰি ছন্দোবদ্ধভাৱে কাম কৰে।
৪। এৰিঅলাৰ কলাৰ কাৰ্য কি কি?
উত্তৰঃ এৰিঅলাৰ কলাৰ কাৰ্যসমূহ হ’ল — (ক) এই কলাই অংগসমূহৰ মাজৰ খালী স্থান পূৰণ কৰে। (খ) ই আভ্যন্তৰীণ অংগসমূহক সহায় আৰু সংযোগ প্ৰদান কৰে। (গ) ই কলা মেৰামতিত (Tissue Repair) সহায় কৰে। (ঘ) ই শৰীৰৰ প্ৰতিৰক্ষা তন্ত্ৰত অংশগ্ৰহণ কৰে।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। কলা (Tissue) শব্দটোৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ একে গঠন আৰু কাৰ্যৰ কোষৰ এটা সমষ্টি যি একেলগে মিলি একোটা নিৰ্দিষ্ট কাম সম্পাদন কৰে তাকেই কলা (Tissue) বোলে। কলাই উচ্চতৰ জীৱৰ শৰীৰত শ্ৰম বিভাজন নিশ্চিত কৰে।
২। জাইলেম কলা কেইবিধ উপাদানৰে গঠিত? সেইবিলাকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ জাইলেম কলা চাৰিবিধ উপাদানেৰে গঠিত — (ক) ট্ৰেকিড (Tracheids): দীঘলীয়া, মোটা কোষবেৰযুক্ত মৃত কোষ। ইয়ে পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহণ কৰে। (খ) নলিকা বা ভেছেল (Vessels): বেলেনাকৃতিৰ নলিকা। ইয়েও পানী আৰু খনিজ পদাৰ্থ পৰিবহণ কৰে। (গ) জাইলেম আঁহ (Xylem Fibres): যান্ত্ৰিক সহায় প্ৰদান কৰে। (ঘ) জাইলেম পেৰেনকাইমা (Xylem Parenchyma): খাদ্য সঞ্চয় কৰে।
৩। উদ্ভিদত সৰল কলা আৰু জটিল কলাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সৰল কলা আৰু জটিল কলাৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল —
| সৰল কলা (Simple Tissue) | জটিল কলা (Complex Tissue) |
|---|---|
| একে ধৰণৰ কোষেৰে গঠিত। | একাধিক ধৰণৰ কোষেৰে গঠিত। |
| একে ধৰণৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰে। | বিভিন্ন ধৰণৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰে। |
| উদাহৰণ: পেৰেনকাইমা, কলেনকাইমা, স্ক্লেৰেনকাইমা। | উদাহৰণ: জাইলেম, ফ্লোৱেম। |
| মুখ্যত সঞ্চয় আৰু সহায় প্ৰদান কৰে। | মুখ্যত পদাৰ্থ পৰিবহণ কৰে। |
৪। কোষবেৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পেৰেনকাইমা, কলেনকাইমা আৰু স্ক্লেৰেনকাইমাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
| বিষয় | পেৰেনকাইমা | কলেনকাইমা | স্ক্লেৰেনকাইমা |
|---|---|---|---|
| কোষবেৰ | পাতল চেলুলোজ কোষবেৰ। | কোণত পেকটিনৰ দ্বাৰা মোটা। | লিগনিনৰ দ্বাৰা অতি মোটা আৰু কঠিন। |
| কোষৰ অৱস্থা | জীৱিত কোষ। | জীৱিত কোষ। | মৃত কোষ। |
| আন্তঃকোষীয় ফাক | থাকে। | কম থাকে। | নাথাকে। |
| কাৰ্য | সঞ্চয় আৰু সালোক সংশ্লেষণ। | নমনীয়তা প্ৰদান কৰে। | যান্ত্ৰিক শক্তি প্ৰদান কৰে। |
| উদাহৰণ | পাতৰ মেছ’ফিল। | কাণ্ডৰ বাহিৰৰ অংশ। | নাৰিকলৰ আঁহ, হাড়ীকলা। |
৫। পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ (Stomata) কাৰ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ কাৰ্যসমূহ হ’ল — (ক) বাষ্পমোচন (Transpiration): পাতৰ পৰা পানীৰ বাষ্প বাহিৰ কৰে। (খ) গেছ বিনিময় (Gaseous Exchange): সালোক সংশ্লেষণৰ বাবে CO₂ গ্ৰহণ আৰু O₂ বাহিৰ কৰে; শ্বসনৰ বাবে O₂ গ্ৰহণ আৰু CO₂ বাহিৰ কৰে। (গ) পানী গ্ৰহণ: বায়বীয় আৰ্দ্ৰতাৰ পৰা পানী শোষণ কৰে।
৬। তিনি ধৰণৰ পেশী তন্তুৰ (Muscle Fibres) মাজৰ পাৰ্থক্য চিত্ৰৰ সহায়ত দেখুওৱা।
উত্তৰঃ তিনি ধৰণৰ পেশী তন্তুৰ পাৰ্থক্য তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল —
| বিষয় | ৰেখাঙ্কিত পেশী (Striated) | মসৃণ পেশী (Smooth) | হৃদপেশী (Cardiac) |
|---|---|---|---|
| আকৃতি | দীঘল, বেলেনাকৃতি, শাখাহীন। | তৰ্কু আকৃতি (Spindle-shaped), শাখাহীন। | বেলেনাকৃতি, শাখাযুক্ত। |
| নিউক্লিয়াছ | একাধিক (Multinucleate)। | একটা (Uninucleate)। | একটা (Uninucleate)। |
| ৰেখা | আঁতি আছে (Striated)। | আঁতি নাই (Non-striated)। | আঁতি আছে (Striated)। |
| নিয়ন্ত্ৰণ | ঐচ্ছিক (Voluntary)। | অনৈচ্ছিক (Involuntary)। | অনৈচ্ছিক (Involuntary)। |
| অৱস্থান | কংকালৰ সাথে যুক্ত। | পাকস্থলী, অন্ত্ৰ আদিৰ বেৰত। | হৃদযন্ত্ৰত। |
| ক্লান্তি | সোনকালে ক্লান্ত হয়। | ক্লান্ত নহয়। | ক্লান্ত নহয়। |
৭। হৃদপেশীৰ নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ হৃদপেশীৰ নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য হ’ল হৃদযন্ত্ৰক ছন্দোবদ্ধভাৱে (Rhythmically) সংকুচিত আৰু প্ৰসাৰিত কৰা। এই ছন্দোবদ্ধ সংকোচন-প্ৰসাৰণৰ ফলতেই হৃদযন্ত্ৰই পাম্পৰ দৰে সমগ্ৰ শৰীৰলৈ তেজ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰে। হৃদপেশী সমগ্ৰ জীৱনকাল ধৰি বিৰতিহীনভাৱে কাম কৰে।
৮। গঠন আৰু অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰেখাঙ্কিত, অৰেখাঙ্কিত আৰু হৃদপেশীৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰঃ (৬ নং প্ৰশ্নৰ তালিকা চোৱা — সম্পূৰ্ণ তুলনামূলক বিৱৰণ ওপৰৰ তালিকাত দিয়া হৈছে।)
৯। নিউৰনৰ একটা নামাংকিত চিত্ৰ অঁকা।
উত্তৰঃ নিউৰনৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল: কোষ দেহ (Cell Body / Cyton) — ইয়াত নিউক্লিয়াছ থাকে; ডেনড্ৰাইট (Dendrites) — কোষ দেহৰ পৰা আহা চুটি চুটি প্ৰবৰ্ধ, যি সংকেত গ্ৰহণ কৰে; অ্যাক্সন (Axon) — কোষ দেহৰ পৰা আহা এডাল দীঘল তন্তু, যি সংকেত প্ৰেৰণ কৰে; মায়েলিন আৱৰণ (Myelin Sheath) — অ্যাক্সনক আৱৰি ধৰে; অ্যাক্সন প্ৰান্ত (Axon Terminals) — যিয়ে পৰৱৰ্তী নিউৰনলৈ সংকেত প্ৰেৰণ কৰে।
১০। তলত দিয়াবোৰৰ নাম দিয়া —
(ক) মুখগহ্বৰৰ ভিতৰৰ আৱৰণত থকা কলা।
উত্তৰঃ স্কোৱামাছ আবৰণী কলা (Squamous Epithelial Tissue)।
(খ) মাংসপেশীক হাড়ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা কলা।
উত্তৰঃ টেণ্ডন (Tendon) — এক প্ৰকাৰৰ ঘন নিয়মিত সংযোজক কলা।
(গ) উদ্ভিদত খাদ্য পৰিবহণ কৰা কলা।
উত্তৰঃ ফ্লোৱেম (Phloem) কলা।
(ঘ) শৰীৰত চৰ্বি সঞ্চয় কৰা কলা।
উত্তৰঃ অ্যাডিপোজ কলা (Adipose Tissue)।
(ঙ) তৰল মাধ্যমযুক্ত সংযোজক কলা।
উত্তৰঃ তেজ (Blood) — একমাত্ৰ তৰল সংযোজক কলা।
(চ) মগজুত থকা কলা।
উত্তৰঃ স্নায়ু কলা (Nervous Tissue)।
১১। তলত দিয়াবোৰত থকা কলাৰ প্ৰকাৰ চিনাক্ত কৰা —
(ক) ছাল (Skin)
উত্তৰঃ স্তৰীভূত শিংযুক্ত স্কোৱামাছ আবৰণী কলা (Stratified Squamous Epithelial Tissue)।
(খ) গছৰ বাকলি (Bark of Tree)
উত্তৰঃ কৰ্ক বা সুবেৰিন কলা (Cork / Protective Tissue)।
(গ) হাড় (Bone)
উত্তৰঃ সংযোজক কলা (Connective Tissue) — হাড় কলা বা অস্থি কলা (Osseous Tissue)।
(ঘ) বৃক্কৰ নলিকাৰ আস্তৰণ (Lining of Kidney Tubule)
উত্তৰঃ কিউবয়েডাল আবৰণী কলা (Cuboidal Epithelial Tissue)।
(ঙ) ভাস্কুলাৰ বাণ্ডেল (Vascular Bundle)
উত্তৰঃ জটিল স্থায়ী কলা (Complex Permanent Tissue) — জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম।
১২। পেৰেনকাইমা কলা শৰীৰৰ কোন কোন অংশত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ পেৰেনকাইমা কলা উদ্ভিদৰ তলত দিয়া অংশত পোৱা যায় — (ক) মূল আৰু কাণ্ডৰ কৰ্টেক্স আৰু মজ্জাত (Cortex and Pith)। (খ) সেউজীয়া পাতৰ মেছ’ফিলত — এই বিশেষ পেৰেনকাইমাক ক্লোৰেনকাইমা বোলে কাৰণ ইয়াত ক্লোৰ’ফিল থাকে। (গ) জলজ উদ্ভিদত বায়ু কোষযুক্ত বিশেষ পেৰেনকাইমা থাকে যাক এৰেনকাইমা (Aerenchyma) বোলে। (ঘ) ফল আৰু বীজৰ সংৰক্ষণশীল অংশত।
১৩। উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত এপিডাৰমিছৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত এপিডাৰমিছৰ ভূমিকাসমূহ হ’ল — (ক) সুৰক্ষা প্ৰদান: এপিডাৰমিছে উদ্ভিদৰ সমগ্ৰ বাহ্যিক অংশ আৱৰি ৰাখে আৰু যান্ত্ৰিক আঘাত আৰু অণুজীৱৰ আক্ৰমণৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। (খ) বাষ্পমোচন নিয়ন্ত্ৰণ: কিউটিকলযুক্ত এপিডাৰমিছে পানীৰ অতিৰিক্ত বাষ্পীভৱন ৰোধ কৰে। (গ) পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ মাজেৰে গেছ বিনিময় সম্ভৱ কৰে। (ঘ) মূলৰ এপিডাৰমিছত মূলৰোম (Root Hair) থাকে যি মাটিৰ পৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ শোষণ কৰে। (ঙ) শিকড়ৰ এপিডাৰমিছে পানী শোষণত সহায় কৰে।
১৪। কৰ্ক কেনেকৈ সুৰক্ষামূলক কলা হিচাপে কাম কৰে?
উত্তৰঃ কৰ্ক নিম্নলিখিত কাৰণত সুৰক্ষামূলক কলা হিচাপে কাম কৰে — (ক) কৰ্কৰ কোষবোৰ মৃত আৰু ইহতৰ মাজত কোনো আন্তঃকোষীয় ফাক নাই, ফলত গেছ আৰু পানী ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে। (খ) কৰ্কৰ কোষবেৰত চুবেৰিন (Suberin) নামৰ এক জৈৱ পদাৰ্থ জমা হোৱাৰ ফলত ই জলৰোধী (Impermeable) হৈ পৰে। (গ) কৰ্কে উদ্ভিদক পোক-পতংগ, যান্ত্ৰিক আঘাত আৰু তাপমাত্ৰাৰ চৰম পৰিৱৰ্তনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। (ঘ) বয়স বাড়াৰ লগে লগে গছৰ কাণ্ডত এপিডাৰমিছ সলনি হৈ কৰ্ক তৈয়াৰ হয়।
১৫। তলৰ তালিকাখন সম্পূৰ্ণ কৰা।
| কলাৰ প্ৰকাৰ | অৱস্থান | কাৰ্য | বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|---|
| আবৰণী কলা (Epithelial Tissue) | ছাল, মুখগহ্বৰ, খাদ্যনলী, বৃক্কৰ নলিকা। | আৱৰণ আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান; ছেকন আৰু শোষণ। | কোষবোৰ ঠেসাঠেসিকৈ সজোৱা; ভিত্তি পদৰ (Basement Membrane) ওপৰত থাকে। |
| সংযোজক কলা (Connective Tissue) | হাড়, তেজ, টেণ্ডন, লিগামেণ্ট, চৰ্বি। | অংগ সংযোগ কৰে, সহায় প্ৰদান কৰে, পৰিবহণ কৰে। | কোষবোৰৰ মাজত মাট্ৰিক্স (Matrix) থাকে। |
| মাংসপেশী কলা (Muscular Tissue) | কংকালৰ সৈতে, পাকস্থলী-অন্ত্ৰৰ বেৰত, হৃদযন্ত্ৰত। | চলন আৰু গতি সম্ভৱ কৰে। | সংকোচন-প্ৰসাৰণ ক্ষমতাসম্পন্ন; পেশী তন্তু বা মায়’ফাইব্ৰিল থাকে। |
| স্নায়ু কলা (Nervous Tissue) | মগজু, মেৰুদণ্ড, স্নায়ুসমূহ। | তথ্য গ্ৰহণ আৰু প্ৰেৰণ কৰে; শৰীৰৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। | নিউৰনেৰে গঠিত; অ্যাক্সন আৰু ডেনড্ৰাইট থাকে। |
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Very Short Answer Type)
১। কলা কাক বোলে?
উত্তৰঃ একে গঠন, উৎপত্তি আৰু কাৰ্যৰ কোষৰ সমষ্টিকে কলা বোলে।
২। বিভজ্যোতক কলা কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি কলাৰ কোষবোৰ বিভাজনৰ ক্ষমতা বজাই ৰাখে আৰু উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে তাকে বিভজ্যোতক কলা বোলে।
৩। বিভজ্যোতক কলা কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ বিভজ্যোতক কলা তিন প্ৰকাৰৰ — (ক) অগ্ৰস্থ বিভজ্যোতক (Apical Meristem), (খ) পাৰ্শ্বীয় বিভজ্যোতক (Lateral Meristem) আৰু (গ) অন্তৰ্বৰ্তী বিভজ্যোতক (Intercalary Meristem)।
৪। কোন কলাই উদ্ভিদৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে?
উত্তৰঃ অগ্ৰস্থ বিভজ্যোতক কলা (Apical Meristem) উদ্ভিদৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে।
৫। কোন কলাই উদ্ভিদৰ পৰিধি (Girth) বৃদ্ধি কৰে?
উত্তৰঃ পাৰ্শ্বীয় বিভজ্যোতক কলা (Lateral Meristem / Cambium) উদ্ভিদৰ পৰিধি বৃদ্ধি কৰে।
৬। পেৰেনকাইমাৰ বিশেষ ৰূপ দুটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (ক) ক্লোৰেনকাইমা (Chlorenchyma) — ক্লোৰ’প্লাষ্টযুক্ত পেৰেনকাইমা সালোক সংশ্লেষণ কৰে। (খ) এৰেনকাইমা (Aerenchyma) — বায়ুকোষযুক্ত পেৰেনকাইমা জলজ উদ্ভিদত ভাসমানতা প্ৰদান কৰে।
৭। কোন কলাই উদ্ভিদক নমনীয়তা প্ৰদান কৰে?
উত্তৰঃ কলেনকাইমা কলাই উদ্ভিদক নমনীয়তা প্ৰদান কৰে।
৮। এপিডাৰমিছ কলাৰ পৃষ্ঠত কি থাকে আৰু কিয়?
উত্তৰঃ এপিডাৰমিছ কলাৰ পৃষ্ঠত মমজাতীয় কিউটিন (Cutin) নামৰ পদাৰ্থৰ আৱৰণ থাকে। এই কিউটিকলে পানীৰ অতিৰিক্ত বাষ্পীভৱন ৰোধ কৰে আৰু উদ্ভিদক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
৯। কোনটো প্ৰাণী কলাক তৰল সংযোজক কলা বোলে?
উত্তৰঃ তেজ (Blood) হ’ল তৰল সংযোজক কলা।
১০। স্নায়ু কলাৰ কাৰ্যমূলক এককক কি বোলে?
উত্তৰঃ স্নায়ু কলাৰ কাৰ্যমূলক আৰু গঠনমূলক এককক নিউৰন (Neuron) বোলে।
১১। কোন কলাই হাড় আৰু মাংসপেশীক সংযুক্ত কৰে?
উত্তৰঃ টেণ্ডন (Tendon) নামৰ সংযোজক কলাই হাড় আৰু মাংসপেশীক সংযুক্ত কৰে।
১২। কোন কলাই দুখন হাড়ক সংযুক্ত কৰে?
উত্তৰঃ লিগামেণ্ট (Ligament) নামৰ সংযোজক কলাই দুখন হাড়ক সংযুক্ত কৰে।
১৩। কোচিলাৰ আবৰণী কলা কি?
উত্তৰঃ শ্বাসনলীৰ আস্তৰণত চিলিয়াযুক্ত কলামনাৰ আবৰণী কলা (Ciliated Columnar Epithelial Tissue) থাকে যি ধূলি-বালি বাহিৰ কৰে।
১৪। গ্ৰন্থিময় আবৰণী কলা কোন ঠাইত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ গ্ৰন্থিময় আবৰণী কলা (Glandular Epithelium) লালটিগ্ৰন্থি, অগ্ন্যাশয়, ঘামগ্ৰন্থি আৰু তৈলগ্ৰন্থিত পোৱা যায়।
১৫। তৰুণাস্থি (Cartilage) কি ধৰণৰ কলা?
উত্তৰঃ তৰুণাস্থি এক প্ৰকাৰৰ সংযোজক কলা। ইয়াত কণ্ড্ৰিন (Chondrin) নামৰ মাট্ৰিক্স থাকে। ই কঠিন কিন্তু নমনীয়। কাণৰ পিনা, নাকৰ ডগা, ট্ৰেকিয়াৰ বেৰত তৰুণাস্থি পোৱা যায়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Type)
১। উদ্ভিদ কলা আৰু প্ৰাণী কলাৰ মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদ কলা আৰু প্ৰাণী কলাৰ মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য — (ক) উদ্ভিদ কলাৰ বেছিভাগ কোষৰ কোষবেৰ থাকে, কিন্তু প্ৰাণী কলাৰ কোষৰ কোষবেৰ নাথাকে। (খ) উদ্ভিদ কলাৰ বিভজ্যোতক কলাৰ কোষ বিভাজন কৰিব পাৰে, কিন্তু প্ৰাণী কলাৰ বেছিভাগ পৰিপক্ক কোষে বিভাজন কৰিব নোৱাৰে।
২। স্থায়ী কলা কাক বোলে? ইয়াক কেই ভাগত ভাগ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বিভজ্যোতক কলাৰ পৰা উৎপন্ন হৈ যিবোৰ কোষে বিভাজনৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলায় আৰু নিৰ্দিষ্ট আকৃতি গ্ৰহণ কৰে তাকে স্থায়ী কলা বোলে। স্থায়ী কলাক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — (ক) সৰল স্থায়ী কলা (Simple Permanent Tissue): পেৰেনকাইমা, কলেনকাইমা, স্ক্লেৰেনকাইমা। (খ) জটিল স্থায়ী কলা (Complex Permanent Tissue): জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম।
৩। জাইলেম আৰু ফ্লোৱেমৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| জাইলেম (Xylem) | ফ্লোৱেম (Phloem) |
|---|---|
| পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহণ কৰে। | সালোক সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত খাদ্য পৰিবহণ কৰে। |
| পৰিবহণ মূলতঃ উপৰলৈ (Upward) হয়। | পৰিবহণ দুয়ো দিশলৈ হ’ব পাৰে। |
| ট্ৰেকিড, নলিকা, জাইলেম আঁহ আৰু জাইলেম পেৰেনকাইমাৰে গঠিত। | চালনীনলী, সঙ্গী কোষ, ফ্লোৱেম আঁহ আৰু ফ্লোৱেম পেৰেনকাইমাৰে গঠিত। |
| বেছিভাগ উপাদান মৃত কোষ। | বেছিভাগ উপাদান জীৱিত কোষ। |
৪। আবৰণী কলাৰ পাঁচটা প্ৰকাৰৰ নাম আৰু অৱস্থান লিখা।
উত্তৰঃ আবৰণী কলাৰ পাঁচটা প্ৰকাৰ আৰু অৱস্থান —
| প্ৰকাৰ | অৱস্থান |
|---|---|
| স্কোৱামাছ আবৰণী (Squamous Epithelium) | মুখগহ্বৰ, খাদ্যনলী, ৰক্তনলীৰ আস্তৰণ। |
| কিউবয়েডাল আবৰণী (Cuboidal Epithelium) | বৃক্কৰ নলিকা, লালটিগ্ৰন্থি, থাইৰয়েড গ্ৰন্থি। |
| কলামনাৰ আবৰণী (Columnar Epithelium) | পাকস্থলী আৰু অন্ত্ৰৰ আস্তৰণ। |
| চিলিয়েটেড আবৰণী (Ciliated Epithelium) | শ্বাসনলী, ব্ৰংকাছ, ডিম্বনলী। |
| গ্ৰন্থিময় আবৰণী (Glandular Epithelium) | লালটিগ্ৰন্থি, অগ্ন্যাশয়, ঘামগ্ৰন্থি। |
৫। সংযোজক কলাৰ মুখ্য প্ৰকাৰবোৰ আৰু ইয়াৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ সংযোজক কলাৰ মুখ্য প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্য —
- তেজ (Blood): অক্সিজেন, পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ আৰু হৰমন পৰিবহণ কৰে; ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰে।
- হাড় (Bone): দেহক আকাৰ দিয়ে, অংগ ৰক্ষা কৰে, মাংসপেশীৰ সংলগ্নতাৰ বিন্দু হৈছে।
- তৰুণাস্থি (Cartilage): সন্ধিত হাড়ৰ মাজৰ ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰে; কাণৰ পিনা, নাকৰ আকৃতি দিয়ে।
- টেণ্ডন (Tendon): মাংসপেশীক হাড়ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
- লিগামেণ্ট (Ligament): দুখন হাড়ক সংযুক্ত কৰে।
- এৰিঅলাৰ কলা (Areolar Tissue): অংগৰ মাজৰ খালী স্থান পূৰণ কৰে; কলা মেৰামতিত সহায় কৰে।
- অ্যাডিপোজ কলা (Adipose Tissue): চৰ্বি সঞ্চয় কৰে; তাপ ৰোধক হিচাপে কাম কৰে।
৬। স্নায়ু কলাৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ স্নায়ু কলা নিউৰন নামৰ বিশেষ কোষেৰে গঠিত। নিউৰনৰ তিনিটা প্ৰধান অংশ — (ক) চাইটন বা কোষ দেহ (Cyton/Cell Body): নিউক্লিয়াছ আৰু চাইট’প্লাজম থাকে। (খ) ডেনড্ৰাইট (Dendrites): চুটি শাখাযুক্ত প্ৰবৰ্ধ যি সংকেত গ্ৰহণ কৰে। (গ) অ্যাক্সন (Axon): দীঘল তন্তু যি সংকেত প্ৰেৰণ কৰে। স্নায়ু কলাৰ কাৰ্য: মগজু, মেৰুদণ্ড আৰু শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ মাজত স্নায়ু সংকেত প্ৰেৰণ কৰা। সংবেদনশীল অনুভৱ (যেনে ব্যথা, তাপ) মগজুলৈ প্ৰেৰণ কৰা আৰু মগজুৰ পৰা মাংসপেশীলৈ নিৰ্দেশ পঠোৱা।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Type)
১। উদ্ভিদৰ বিভজ্যোতক কলা কাক বোলে? ইয়াৰ প্ৰকাৰভেদ আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ যি কলাৰ কোষবোৰ বিভাজনৰ ক্ষমতা বজাই ৰাখে আৰু উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে তাকে বিভজ্যোতক কলা (Meristematic Tissue) বোলে। এই কোষবোৰ পাতল কোষবেৰযুক্ত, জীৱিত আৰু ঘন চাইট’প্লাজমযুক্ত।
অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিভজ্যোতক কলা তিন প্ৰকাৰৰ —
(ক) অগ্ৰস্থ বিভজ্যোতক কলা (Apical Meristem): মূল আৰু কাণ্ডৰ অগ্ৰভাগত অৱস্থিত। এই কলাই উদ্ভিদৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
(খ) পাৰ্শ্বীয় বিভজ্যোতক কলা (Lateral Meristem / Cambium): কাণ্ডৰ পাৰ্শ্বত অৱস্থিত। এই কলাই উদ্ভিদৰ পৰিধি বৃদ্ধি কৰে। এই কলাই নতুন কাষ্ঠ (Wood) আৰু ফ্লোৱেম তৈয়াৰ কৰে।
(গ) অন্তৰ্বৰ্তী বিভজ্যোতক কলা (Intercalary Meristem): পাতৰ গুৰিত আৰু পৰ্বৰ মাজত অৱস্থিত। এই কলাই পাত আৰু আন্তঃপৰ্বৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
বিভজ্যোতক কলাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ: কোষবোৰ পাতল কোষবেৰযুক্ত; নিউক্লিয়াছ বৃহৎ আৰু কেন্দ্ৰত অৱস্থিত; ভেক্যুওল অতি সৰু বা নাথাকে; কোষবোৰ ঘন চাইট’প্লাজমযুক্ত আৰু বিভাজনৰ ক্ষমতাসম্পন্ন।
২। উদ্ভিদৰ সৰল স্থায়ী কলাৰ প্ৰকাৰভেদ আৰু কাৰ্য বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সৰল স্থায়ী কলা তিন প্ৰকাৰৰ —
(ক) পেৰেনকাইমা (Parenchyma):
- এই কলাৰ কোষবোৰ জীৱিত, আয়তক্ষেত্ৰাকাৰ বা ডিম্বাকৃতিৰ।
- কোষবেৰ পাতল চেলুলোজৰে গঠিত।
- কোষবোৰৰ মাজত আন্তঃকোষীয় ফাক থাকে।
- কাৰ্য: খাদ্য আৰু পানী সঞ্চয় কৰে; ক্লোৰ’প্লাষ্ট থাকিলে সালোক সংশ্লেষণ কৰে (তেতিয়া ক্লোৰেনকাইমা বোলা হয়); জলজ উদ্ভিদত বায়ুকোষযুক্ত এৰেনকাইমা ভাসমানতা প্ৰদান কৰে।
(খ) কলেনকাইমা (Collenchyma):
- এই কলাৰ কোষবোৰ জীৱিত আৰু দীঘলীয়া।
- কোষৰ কোণবোৰত পেকটিন আৰু চেলুলোজৰ দ্বাৰা মোটা।
- কোষবোৰৰ মাজত খুব কম আন্তঃকোষীয় ফাক থাকে।
- কাৰ্য: কোমল কাণ্ড আৰু পাতৰ বোঁটাক নমনীয় যান্ত্ৰিক সহায় প্ৰদান কৰে; উদ্ভিদক বতাহত বাঁকিবলৈ আৰু পুনৰ সোজ হ’বলৈ সহায় কৰে।
(গ) স্ক্লেৰেনকাইমা (Sclerenchyma):
- এই কলাৰ কোষবোৰ মৃত।
- কোষবেৰত লিগনিন (Lignin) জমা হোৱাৰ ফলত অতি মোটা আৰু কঠিন।
- কোষবোৰৰ মাজত কোনো আন্তঃকোষীয় ফাক নাথাকে।
- কাৰ্য: উদ্ভিদক যান্ত্ৰিক শক্তি আৰু দৃঢ়তা প্ৰদান কৰে; নাৰিকলৰ আঁহ, বাঁহৰ কাণ্ড, বীজৰ আৱৰণ ইত্যাদিত থাকে।
৩। প্ৰাণীৰ সংযোজক কলা কাক বোলে? ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যি কলাই শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ আৰু কলাক পৰস্পৰে সংযুক্ত কৰি ৰাখে আৰু শৰীৰক সহায় আৰু দৃঢ়তা প্ৰদান কৰে তাকে সংযোজক কলা বোলে। সংযোজক কলাৰ কোষবোৰৰ মাজত মাট্ৰিক্স (Matrix) নামৰ আন্তঃকোষীয় পদাৰ্থ থাকে।
সংযোজক কলাৰ প্ৰকাৰ —
(ক) তেজ (Blood): তৰল মাট্ৰিক্স (প্লাজমা) থকা সংযোজক কলা। তেজত লাল ৰক্তকণিকা (RBC), বগা ৰক্তকণিকা (WBC) আৰু অনুচক্ৰিকা (Platelets) থাকে। কাৰ্য: অক্সিজেন, পুষ্টি পৰিবহণ; ৰোগ প্ৰতিৰোধ; তেজ গোটমৰা।
(খ) হাড় (Bone / Osseous Tissue): কঠিন মাট্ৰিক্স থকা সংযোজক কলা। ইয়াত কেলছিয়াম আৰু ফছফৰাছ লৱণ থাকে। কাৰ্য: দেহক আকাৰ দিয়ে; গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ ৰক্ষা কৰে; মাংসপেশী সংলগ্নতাৰ বিন্দু হিচাপে কাম কৰে।
(গ) তৰুণাস্থি (Cartilage): কণ্ড্ৰিন মাট্ৰিক্সযুক্ত সংযোজক কলা। কঠিন কিন্তু নমনীয়। কাণৰ পিনা, নাকৰ ডগা, সন্ধিত পোৱা যায়। কাৰ্য: হাড়ৰ মাজৰ ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰে; আঘাতৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে।
(ঘ) টেণ্ডন (Tendon): ঘন নিয়মিত সংযোজক কলা। মাংসপেশীক হাড়ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
(ঙ) লিগামেণ্ট (Ligament): লোচদাৰ কিন্তু দৃঢ় সংযোজক কলা। দুখন হাড়ক সংযুক্ত কৰে।
(চ) এৰিঅলাৰ কলা (Areolar Tissue): অংগৰ মাজৰ খালী স্থান পূৰণ কৰে; কলা মেৰামতিত সহায় কৰে; শৰীৰৰ সুৰক্ষা তন্ত্ৰত অংশ লয়।
(ছ) অ্যাডিপোজ কলা (Adipose Tissue): চৰ্বি সঞ্চয় কৰে; তাপ ৰোধক; শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগৰ চাৰিওফালে থাকে।
৪। উদ্ভিদ কলাৰ এটা সম্পূৰ্ণ তুলনামূলক বিৱৰণ দিয়া।
| কলাৰ নাম | কোষৰ অৱস্থা | কোষবেৰ | কাৰ্য | উদাহৰণ |
|---|---|---|---|---|
| পেৰেনকাইমা | জীৱিত | পাতল চেলুলোজ | সঞ্চয়, সালোক সংশ্লেষণ | পাতৰ মেছ’ফিল |
| কলেনকাইমা | জীৱিত | কোণে পেকটিনৰ দ্বাৰা মোটা | নমনীয়তা আৰু সহায় | কাণ্ডৰ বাহিৰভাগ |
| স্ক্লেৰেনকাইমা | মৃত | লিগনিনৰ দ্বাৰা অতি মোটা | যান্ত্ৰিক শক্তি | নাৰিকলৰ আঁহ |
| জাইলেম | বেছিভাগ মৃত | লিগনিনযুক্ত মোটা | পানী পৰিবহণ | কাণ্ড আৰু মূলৰ ভাস্কুলাৰ বাণ্ডেল |
| ফ্লোৱেম | জীৱিত | পাতল | খাদ্য পৰিবহণ | কাণ্ড আৰু পাতৰ শিৰা |
| এপিডাৰমিছ | জীৱিত | কিউটিনযুক্ত | সুৰক্ষা, গেছ বিনিময় | পাতৰ বাহিৰভাগ |
| কৰ্ক | মৃত | চুবেৰিনযুক্ত | সুৰক্ষা, জলৰোধী | পুৰণি গছৰ বাকলি |
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। কলা (Tissue) কি?
(ক) এটা মাত্ৰ কোষ (খ) একে গঠন আৰু কাৰ্যৰ কোষৰ সমষ্টি (গ) বিভিন্ন গঠনৰ কোষৰ সমষ্টি (ঘ) কোষবিহীন পদাৰ্থ
উত্তৰঃ (খ) একে গঠন আৰু কাৰ্যৰ কোষৰ সমষ্টি।
২। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ বাবে দায়ী কলা কি?
(ক) স্থায়ী কলা (খ) আবৰণী কলা (গ) বিভজ্যোতক কলা (ঘ) সংযোজক কলা
উত্তৰঃ (গ) বিভজ্যোতক কলা।
৩। নাৰিকলৰ আঁহ কোন কলাৰে গঠিত?
(ক) পেৰেনকাইমা (খ) কলেনকাইমা (গ) স্ক্লেৰেনকাইমা (ঘ) এপিডাৰমিছ
উত্তৰঃ (গ) স্ক্লেৰেনকাইমা।
৪। উদ্ভিদত পানী পৰিবহণ কোন কলাই কৰে?
(ক) ফ্লোৱেম (খ) জাইলেম (গ) পেৰেনকাইমা (ঘ) এপিডাৰমিছ
উত্তৰঃ (খ) জাইলেম।
৫। উদ্ভিদত খাদ্য পৰিবহণ কোন কলাই কৰে?
(ক) জাইলেম (খ) এপিডাৰমিছ (গ) ফ্লোৱেম (ঘ) পেৰেনকাইমা
উত্তৰঃ (গ) ফ্লোৱেম।
৬। প্ৰাণীৰ কলা কেই প্ৰকাৰৰ?
(ক) দুই (খ) তিনি (গ) চাৰি (ঘ) পাঁচ
উত্তৰঃ (গ) চাৰি।
৭। মুখগহ্বৰৰ আৱৰণত কোন কলা থাকে?
(ক) কিউবয়েডাল আবৰণী (খ) কলামনাৰ আবৰণী (গ) স্কোৱামাছ আবৰণী (ঘ) চিলিয়েটেড আবৰণী
উত্তৰঃ (গ) স্কোৱামাছ আবৰণী।
৮। শৰীৰৰ একমাত্ৰ তৰল সংযোজক কলা কি?
(ক) লিম্ফ (খ) তৰুণাস্থি (গ) তেজ (ঘ) এৰিঅলাৰ কলা
উত্তৰঃ (গ) তেজ।
৯। হৃদপেশীৰ কোষত নিউক্লিয়াছৰ সংখ্যা কিমান?
(ক) একাধিক (খ) শূন্য (গ) এটা (ঘ) দুটা
উত্তৰঃ (গ) এটা (Uninucleate)।
১০। মাংসপেশীক হাড়ৰ সৈতে কোন কলাই সংযুক্ত কৰে?
(ক) লিগামেণ্ট (খ) টেণ্ডন (গ) তৰুণাস্থি (ঘ) এৰিঅলাৰ কলা
উত্তৰঃ (খ) টেণ্ডন।
১১। নিউৰনৰ দীঘল প্ৰবৰ্ধক কি বোলে?
(ক) ডেনড্ৰাইট (খ) সিনেপচ (গ) অ্যাক্সন (ঘ) মায়েলিন
উত্তৰঃ (গ) অ্যাক্সন।
১২। বৃক্কৰ নলিকাৰ আস্তৰণত কোন কলা থাকে?
(ক) স্কোৱামাছ আবৰণী (খ) কিউবয়েডাল আবৰণী (গ) কলামনাৰ আবৰণী (ঘ) চিলিয়েটেড আবৰণী
উত্তৰঃ (খ) কিউবয়েডাল আবৰণী।
১৩। ৰেখাঙ্কিত পেশীৰ নিউক্লিয়াছ কিমান?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) একাধিক (ঘ) নাথাকে
উত্তৰঃ (গ) একাধিক (Multinucleate)।
১৪। উদ্ভিদৰ কোন কলাই নমনীয়তা প্ৰদান কৰে?
(ক) পেৰেনকাইমা (খ) স্ক্লেৰেনকাইমা (গ) কলেনকাইমা (ঘ) এপিডাৰমিছ
উত্তৰঃ (গ) কলেনকাইমা।
১৫। কৰ্কৰ কোষবেৰত কোন পদাৰ্থ জমা হৈ ইয়াক জলৰোধী কৰে?
(ক) লিগনিন (খ) পেকটিন (গ) চেলুলোজ (ঘ) চুবেৰিন
উত্তৰঃ (ঘ) চুবেৰিন।
উদ্ভিদ কলা আৰু প্ৰাণী কলাৰ তুলনামূলক তালিকা
| বিষয় | উদ্ভিদ কলা | প্ৰাণী কলা |
|---|---|---|
| কোষবেৰ | চেলুলোজৰ কোষবেৰ থাকে। | কোষবেৰ নাথাকে। |
| বিভাজন ক্ষমতা | বিভজ্যোতক কলাই বিভাজন কৰিব পাৰে। | পৰিপক্ক কোষে সাধাৰণতে বিভাজন কৰিব নোৱাৰে। |
| কলাৰ প্ৰধান ভাগ | বিভজ্যোতক আৰু স্থায়ী। | আবৰণী, সংযোজক, মাংসপেশী আৰু স্নায়ু। |
| জীৱিত/মৃত কোষ | জীৱিত আৰু মৃত উভয় প্ৰকাৰ আছে। | বেছিভাগ জীৱিত কোষ। |
| পৰিবহণ কলা | জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম। | তেজ আৰু লিম্ফ। |
| সুৰক্ষামূলক কলা | এপিডাৰমিছ আৰু কৰ্ক। | আবৰণী কলা (Epithelial Tissue)। |
মনত ৰাখিবলগীয়া গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
- কলা (Tissue) = একে গঠন + একে কাৰ্যৰ কোষৰ সমষ্টি।
- উদ্ভিদ কলা: বিভজ্যোতক (Meristematic) + স্থায়ী (Permanent)।
- বিভজ্যোতক কলা ৩ প্ৰকাৰ: অগ্ৰস্থ, পাৰ্শ্বীয়, অন্তৰ্বৰ্তী।
- সৰল স্থায়ী কলা ৩ প্ৰকাৰ: পেৰেনকাইমা, কলেনকাইমা, স্ক্লেৰেনকাইমা।
- জটিল স্থায়ী কলা ২ প্ৰকাৰ: জাইলেম (পানী), ফ্লোৱেম (খাদ্য)।
- জাইলেম: ট্ৰেকিড + নলিকা + জাইলেম আঁহ + জাইলেম পেৰেনকাইমা।
- ফ্লোৱেম: চালনীনলী + সঙ্গী কোষ + ফ্লোৱেম আঁহ + ফ্লোৱেম পেৰেনকাইমা।
- প্ৰাণী কলা ৪ প্ৰকাৰ: আবৰণী, সংযোজক, মাংসপেশী, স্নায়ু।
- আবৰণী কলা ৫ প্ৰকাৰ: স্কোৱামাছ, কিউবয়েডাল, কলামনাৰ, চিলিয়েটেড, গ্ৰন্থিময়।
- মাংসপেশী কলা ৩ প্ৰকাৰ: ৰেখাঙ্কিত (ঐচ্ছিক), মসৃণ (অনৈচ্ছিক), হৃদপেশী (অনৈচ্ছিক)।
- টেণ্ডন = মাংসপেশী + হাড় সংযোগ; লিগামেণ্ট = হাড় + হাড় সংযোগ।
- তেজ = তৰল সংযোজক কলা।
- নিউৰন = স্নায়ু কলাৰ গঠনমূলক একক।
- কৰ্কৰ কোষবেৰত চুবেৰিন থাকে — জলৰোধী।
- স্ক্লেৰেনকাইমাৰ কোষবেৰত লিগনিন থাকে — অতি কঠিন।