সাৰাংশ: “জীৱনৰ মূলগত একক” অধ্যায়টোত কোষৰ বিষয়ে বিস্তাৰিত আলোচনা কৰা হৈছে। কোষ হৈছে সকলো জীৱন্ত প্ৰাণীৰ গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মূলগত একক। ১৬৬৫ চনত ৰবাৰ্ট হুকে নিজৰ তৈয়াৰী অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰেৰে কৰ্কৰ পাতলীয়া চামি পৰীক্ষা কৰাৰ সময়ত মৌমাখিৰ চাকৰ নিচিনা কোঠাসদৃশ গঠন দেখা পাইছিল আৰু সেইবোৰক ‘কোষ’ (Cell) বুলি নামকৰণ কৰিছিল। পিছত শ্লাইডেন, শোৱান আৰু ভিৰ্চ’ৰ গৱেষণাৰ ভিত্তিত কোষ তত্ত্ব প্ৰতিষ্ঠা হয়, যিয়ে কয় যে সকলো জীৱ এক বা একাধিক কোষেৰে গঠিত, কোষেই হৈছে জীৱনৰ মূলগত একক, আৰু সকলো নতুন কোষ পূৰ্বৱৰ্তী কোষৰ পৰাই উৎপত্তি হয়।
কোষক মূলতঃ দুভাগত ভাগ কৰা হৈছে — আদিকোষীয় (Prokaryotic) আৰু সুকোষীয় (Eukaryotic)। আদিকোষীয় কোষত কোনো আৱৰণযুক্ত কোষকেন্দ্ৰ নাথাকে; ব্যক্টেৰিয়া আৰু নীলা-সেউজীয়া শেলুৱৈ এনে কোষেৰে গঠিত। সুকোষীয় কোষত সুগঠিত আৱৰণযুক্ত কোষকেন্দ্ৰ (Nucleus) থাকে। কোষৰ মুখ্য অংশসমূহ হৈছে — কোষাৱৰণ (Cell Membrane), কোষপ্ৰাচীৰ (Cell Wall, কেৱল উদ্ভিদ কোষত), কোষদ্ৰব্য (Cytoplasm) আৰু কোষকেন্দ্ৰ (Nucleus)। কোষাৱৰণ হৈছে এক অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ যি কোষলৈ পদাৰ্থৰ আহ-যাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। কোষদ্ৰব্যত বিভিন্ন কোষ-অংগাণু (Organelles) থাকে যেনে মাইট’কণ্ড্ৰিয়া, প্লাষ্টিড, এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলাম, গলগি বস্তু, লাইছ’জম, ভেকুওল, ৰাইব’জম আদি।
অভিস্ৰৱণ (Osmosis) আৰু ব্যাপন (Diffusion) হৈছে কোষত পদাৰ্থ চলাচলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি। উদ্ভিদ কোষক হাইপাৰট’নিক দ্ৰৱণত ৰাখিলে কোষাৱৰণ কোষপ্ৰাচীৰৰ পৰা আঁতৰি যায়, যাক প্লাজম’লাইছিছ বোলে। কোষকেন্দ্ৰই কোষৰ সকলো কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। মাইট’কণ্ড্ৰিয়াক কোষৰ শক্তি-কেন্দ্ৰ বোলা হয় কাৰণ ই ATP উৎপাদন কৰে। প্লাষ্টিড কেৱল উদ্ভিদ কোষত থাকে আৰু সালোক-সংশ্লেষণত সহায় কৰে। গলগি বস্তু কোষৰ পৰিবহণ ব্যৱস্থা হিচাপে কাৰ্য কৰে। লাইছ’জমক কোষৰ ‘আত্মহত্যাৰ থলী’ (Suicide Bags) বোলা হয় কাৰণ ইয়াত থকা পাচক উৎসেচকে কোষৰ নিজৰ বিষয়বস্তুকেই ভাঙি পেলাব পাৰে।
Summary: The chapter “The Fundamental Unit of Life” provides a detailed study of the cell, which is the basic structural and functional unit of all living organisms. Robert Hooke first discovered cells in 1665 by observing cork tissue under a self-made microscope, noting honeycomb-like chambers he called ‘cells.’ The Cell Theory, developed by Schleiden, Schwann, and Virchow, states that all living organisms are composed of one or more cells, that the cell is the basic unit of life, and that all cells arise from pre-existing cells. Cells are broadly classified into prokaryotic (lacking a membrane-bound nucleus, e.g., bacteria and blue-green algae) and eukaryotic (having a well-defined nucleus with a nuclear membrane).
The major components of a cell are the cell membrane (a selectively permeable phospholipid bilayer described by the fluid mosaic model), the cell wall (present only in plant cells, made of cellulose), cytoplasm, and the nucleus. The nucleus contains chromatin material (DNA and proteins), a nucleolus, and is surrounded by a double-layered nuclear envelope with nuclear pores. Key organelles found in the cytoplasm include: mitochondria (the powerhouse of the cell, producing ATP), plastids (found only in plant cells; chloroplasts for photosynthesis), endoplasmic reticulum (rough ER with ribosomes for protein synthesis; smooth ER for lipid synthesis), Golgi apparatus (for processing and packaging proteins), lysosomes (called suicide bags, containing digestive enzymes), vacuoles (large central vacuole in plant cells for storage and maintaining turgidity), ribosomes (the site of protein synthesis), and centrosome (found in animal cells, involved in cell division).
Substances move in and out of cells through diffusion (movement of substances from a region of higher concentration to lower concentration) and osmosis (movement of water across a semipermeable membrane from a region of higher water concentration to lower water concentration). When a plant cell is placed in a hypertonic solution, it loses water and the cell membrane shrinks away from the cell wall — a phenomenon called plasmolysis. The differences between plant and animal cells are significant: plant cells have a cell wall, plastids, and a large central vacuole, while animal cells have centrioles and lysosomes but lack a cell wall, plastids, and large vacuoles. Understanding the cell is fundamental to understanding all biological processes and life itself.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-Text Questions)
পৃষ্ঠা নং ৫৯ (Page No. 59)
১। কোষ আৱিষ্কাৰ কোনে আৰু কেনেকৈ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৰবাৰ্ট হুকে ১৬৬৫ চনত কোষ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ নিজে তৈয়াৰ কৰা এক আদিম অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰেৰে কৰ্কৰ পাতলীয়া চামি পৰীক্ষা কৰাৰ সময়ত মৌমাখিৰ চাকৰ নিচিনা অসংখ্য কুঠুৰিসদৃশ গঠন দেখা পাইছিল। তেওঁ এই কুঠুৰিবোৰক ‘কোষ’ (Cell) নাম দিছিল। আচলতে তেওঁ মৃত কোষৰ প্ৰাচীৰহে দেখা পাইছিল।
২। কোষক জীৱনৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যগত মূলগত একক কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ কোষক জীৱনৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যগত মূলগত একক বোলা হয় কাৰণ —
(ক) সকলো জীৱন্ত প্ৰাণী এক বা একাধিক কোষেৰে গঠিত।
(খ) একক কোষীয় জীৱৰ শৰীৰ মাত্ৰ এটা কোষেৰে গঠিত আৰু সেই এটা কোষেই জীৱনৰ সকলো কাৰ্য সম্পাদন কৰে।
(গ) বহুকোষীয় জীৱৰ শৰীৰৰ সকলো কাৰ্য কোষসমূহৰ দ্বাৰাই সম্পাদিত হয়।
(ঘ) কোষেই হৈছে জীৱনৰ ক্ষুদ্ৰতম গঠনগত একক যি সকলো জৈৱিক কাৰ্য স্বতন্ত্ৰভাৱে কৰিব পাৰে।
পৃষ্ঠা নং ৬১ (Page No. 61)
১। CO₂ আৰু পানীৰ নিচিনা পদাৰ্থবোৰ কোষৰ ভিতৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ কেনেকৈ চলাচল কৰে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ CO₂ আৰু পানীৰ নিচিনা পদাৰ্থবোৰ তলত দিয়া পদ্ধতিত কোষৰ ভিতৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ চলাচল কৰে —
(ক) ব্যাপন (Diffusion): CO₂ ব্যাপন পদ্ধতিৰে কোষাৱৰণৰ মাজেৰে চলাচল কৰে। কোষত সৃষ্ট CO₂ কোষৰ বাহিৰৰ তুলনাত কোষৰ ভিতৰত বেছি পৰিমাণে থাকে। সেয়েহে ব্যাপন পদ্ধতিৰে কোষৰ ভিতৰৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই যায়। ব্যাপন হৈছে অধিক গাঢ়তাৰ ঠাইৰ পৰা কম গাঢ়তাৰ ঠাইলৈ পদাৰ্থৰ চলাচল।
(খ) অভিস্ৰৱণ (Osmosis): পানী অভিস্ৰৱণ পদ্ধতিৰে কোষাৱৰণৰ মাজেদি চলাচল কৰে। কোষাৱৰণ অৰ্ধভেদ্য হোৱা বাবে কম গাঢ় দ্ৰৱণৰ পৰা অধিক গাঢ় দ্ৰৱণলৈ পানী প্ৰবাহিত হয়। যদি কোষৰ বাহিৰৰ দ্ৰৱণ কোষৰ ভিতৰৰ দ্ৰৱণতকৈ পাতল হয়, তেন্তে পানী কোষৰ বাহিৰৰ পৰা ভিতৰলৈ সোমাব। যদি কোষৰ বাহিৰৰ দ্ৰৱণ বেছি গাঢ় হয়, তেন্তে পানী কোষৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাব।
২। কোষাৱৰণখনক অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ কোষাৱৰণখনক অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ বোলা হয় কাৰণ এই আৱৰণখনে সকলো পদাৰ্থক কোষৰ মাজেৰে যাব দিয়া নকৰে — কিছুমান পদাৰ্থক সহজে যাব দিয়ে আৰু কিছুমান পদাৰ্থক আংশিকভাৱে বা একেবাৰেই যাব নিদিয়ে। ই পদাৰ্থৰ চলাচল বাছনিমূলকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তেইজন্য ইয়াক বাছনিমূলক আৱৰণ (Selectively Permeable Membrane) বুলিও কোৱা হয়।
পৃষ্ঠা নং ৬৩ (Page No. 63)
১। আদিকোষীয় আৰু সুকোষীয় কোষৰ মাজত তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ আদিকোষীয় আৰু সুকোষীয় কোষৰ মাজৰ পাৰ্থক্যবোৰ তলৰ তালিকাত দিয়া হৈছে —
| বৈশিষ্ট্য | আদিকোষীয় কোষ (Prokaryotic) | সুকোষীয় কোষ (Eukaryotic) |
|---|---|---|
| কোষকেন্দ্ৰ | আৱৰণযুক্ত কোষকেন্দ্ৰ নাই; কোষকেন্দ্ৰীয় দ্ৰৱ্য কোষদ্ৰব্যত মিহলি হৈ থাকে | সুগঠিত আৱৰণযুক্ত কোষকেন্দ্ৰ থাকে |
| কোষৰ আকাৰ | সাধাৰণতে সৰু (1–10 µm) | সাধাৰণতে ডাঙৰ (10–100 µm) |
| আৱৰণযুক্ত কোষ-অংগাণু | নাথাকে | মাইট’কণ্ড্ৰিয়া, গলগি বস্তু আদি থাকে |
| ৰাইব’জম | 70S ধৰণৰ (সৰু) | 80S ধৰণৰ (ডাঙৰ); মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত 70S |
| কোষ বিভাজন | দ্বিখণ্ডন (Binary Fission) | মাইট’ছিছ বা মেয়’ছিছ |
| উদাহৰণ | ব্যক্টেৰিয়া, নীলা-সেউজীয়া শেলুৱৈ | উদ্ভিদ কোষ, প্ৰাণী কোষ, ভেঁকুৰ, প্ৰটিষ্টা |
২। যদি কোষ-অংগাণুবোৰৰ সংগঠন নষ্ট হৈ যায় তেন্তে কি হ’ব?
উত্তৰঃ যদি কোষ-অংগাণুবোৰৰ সংগঠন নষ্ট হৈ যায়, তেন্তে কোষৰ জৈৱিক কাৰ্যসমূহ সম্পাদন হ’ব নোৱাৰিব। কোষৰ বিপাকীয় কাৰ্যবোৰ বন্ধ হৈ যাব, শক্তি উৎপাদন নহ’ব, প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ বাধাগ্ৰস্ত হ’ব, আৰু অৱশেষত কোষটো মৃত্যু মুখত পৰিব। কোষৰ সামগ্ৰিক কাৰ্যক্ষমতা সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ পাব।
পৃষ্ঠা নং ৬৫ (Page No. 65)
১। লাইছ’জমক কিয় আত্মহত্যাৰ থলী বোলা হয়?
উত্তৰঃ লাইছ’জমত অতি শক্তিশালী পাচক উৎসেচক থাকে। যেতিয়া কোষ কোনো কাৰণত ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় বা কোষৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যত বিঘিনি ঘটে, তেতিয়া লাইছ’জমৰ আৱৰণ ফাটি যায় আৰু ভিতৰৰ উৎসেচকবোৰ কোষদ্ৰব্যত মিহলি হৈ কোষৰ নিজৰ বিষয়বস্তু ভাঙি পেলায়। ইয়াৰ ফলত কোষটো মৃত্যুবৰণ কৰে। এই কাৰণতে লাইছ’জমক কোষৰ আত্মহত্যাৰ থলী (Suicide Bags) বোলা হয়।
২। কোষত প্ৰ’টিন কত সংশ্লেষিত হয়?
উত্তৰঃ কোষত প্ৰ’টিন ৰাইব’জমত (Ribosome) সংশ্লেষিত হয়। ৰাইব’জম হৈছে প্ৰ’টিন সংশ্লেষণৰ স্থল আৰু ইয়াক ‘প্ৰ’টিন কাৰখানা’ বুলিও কোৱা হয়। ৰাইব’জম এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলামৰ পৃষ্ঠত (ৰাফ ER) বা কোষদ্ৰব্যত মুক্ত অৱস্থাত থাকিব পাৰে।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Very Short Answer Questions)
১। কোষ কি?
উত্তৰঃ কোষ হৈছে সকলো জীৱন্ত প্ৰাণীৰ গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মূলগত একক। সকলো জীৱ এক বা একাধিক কোষেৰে গঠিত।
২। কোষ তত্ত্ব কি?
উত্তৰঃ কোষ তত্ত্ব (Cell Theory) মতে — (ক) সকলো জীৱ এক বা একাধিক কোষেৰে গঠিত; (খ) কোষেই হৈছে জীৱনৰ মূলগত আৰু গঠনগত একক; (গ) সকলো নতুন কোষ পূৰ্বৱৰ্তী কোষৰ পৰাই উৎপত্তি হয় (ভিৰ্চ’ৰ অৱদান)।
৩। কোষকেন্দ্ৰৰ কাম কি?
উত্তৰঃ কোষকেন্দ্ৰই কোষৰ সকলো জৈৱিক কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াত বংশগতিৰ তথ্য (DNA) থাকে আৰু কোষ বিভাজন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। সেয়ে ইয়াক কোষৰ ‘নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ’ বোলা হয়।
৪। মাইট’কণ্ড্ৰিয়াক কোষৰ ‘শক্তি কেন্দ্ৰ’ কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত কোষীয় শ্বসনক্ৰিয়া সংঘটিত হয় আৰু ATP (Adenosine Triphosphate) উৎপাদন হয়। ATP হৈছে কোষৰ শক্তি-মুদ্ৰা। সেয়েহে মাইট’কণ্ড্ৰিয়াক কোষৰ শক্তি কেন্দ্ৰ বা ‘পাৱাৰহাউছ অৱ দ্য চেল’ বোলা হয়।
৫। অভিস্ৰৱণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ মাজেদি কম গাঢ় দ্ৰৱণৰ পৰা অধিক গাঢ় দ্ৰৱণলৈ দ্ৰাৱক (সাধাৰণতে পানী) অণুৰ চলাচলক অভিস্ৰৱণ (Osmosis) বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়া দুয়ো ফালে গাঢ়তা সমান নোহোৱালৈকে চলে।
৬। ব্যাপন কাক বোলে?
উত্তৰঃ অধিক গাঢ়তাৰ অঞ্চলৰ পৰা কম গাঢ়তাৰ অঞ্চললৈ পদাৰ্থৰ অণুৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত চলাচলক ব্যাপন (Diffusion) বোলে। কোষত CO₂ ব্যাপন পদ্ধতিতে ওলাই যায়।
৭। প্লাজম’লাইছিছ কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদ কোষক হাইপাৰট’নিক দ্ৰৱণত ৰাখিলে, অভিস্ৰৱণৰ ফলত কোষৰ পানী বাহিৰলৈ ওলাই যায়। এই কাৰণে কোষদ্ৰব্য সংকুচিত হয় আৰু কোষাৱৰণ কোষপ্ৰাচীৰৰ পৰা আঁতৰি আহে। এই পৰিঘটনাটোক প্লাজম’লাইছিছ (Plasmolysis) বোলে।
৮। ৰাইব’জমৰ কাম কি?
উত্তৰঃ ৰাইব’জম হৈছে প্ৰ’টিন সংশ্লেষণৰ স্থান। ইয়াক ‘প্ৰ’টিন কাৰখানা’ (Protein Factory) বুলিও কোৱা হয়। ৰাইব’জম আৱৰণবিহীন অৰ্থাৎ কোষাৱৰণ নথকা অংগাণু।
৯। ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট কিহৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ ক্ল’ৰ’প্লাষ্টত ক্ল’ৰ’ফিল নামৰ সেউজীয়া ৰঞ্জক থাকে। এই ক্ল’ৰ’ফিলে সূৰ্যৰ পোহৰ শোষণ কৰে আৰু সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে CO₂ আৰু H₂O ৰ পৰা শৰ্কৰা উৎপাদন কৰে। ইয়াক ‘খাদ্য উৎপাদনৰ স্থান’ বুলিও কোৱা হয়।
১০। কোষপ্ৰাচীৰ কেৱল উদ্ভিদ কোষত কিয় পোৱা যায়?
উত্তৰঃ উদ্ভিদ কোষৰ কোষপ্ৰাচীৰ চেলুল’জৰে তৈয়াৰ এক কঠিন আৱৰণ। এই কোষপ্ৰাচীৰে উদ্ভিদ কোষক আকৃতি আৰু যান্ত্ৰিক সহায় প্ৰদান কৰে, অস্বাভাৱিক পানী গ্ৰহণৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। প্ৰাণী কোষত কোষপ্ৰাচীৰৰ প্ৰয়োজন নাই কাৰণ প্ৰাণীৰ কঙাল তন্ত্ৰ আৰু পেশীয়ে সুৰক্ষা আৰু আকৃতি প্ৰদান কৰে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
১। উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
| বৈশিষ্ট্য | উদ্ভিদ কোষ | প্ৰাণী কোষ |
|---|---|---|
| কোষপ্ৰাচীৰ | থাকে (চেলুল’জৰে তৈয়াৰ) | নাথাকে |
| প্লাষ্টিড | থাকে (ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট, ক্ৰম’প্লাষ্ট, লিউক’প্লাষ্ট) | নাথাকে |
| কেন্দ্ৰীয় শূন্যস্থান (Vacuole) | বৃহৎ, মধ্যস্থ শূন্যস্থান থাকে | সৰু বা নাথাকে |
| চেণ্ট্ৰ’জম | উচ্চ উদ্ভিদত নাথাকে | থাকে (কোষ বিভাজনত সহায় কৰে) |
| লাইছ’জম | বিৰল | প্ৰচুৰ পৰিমাণে থাকে |
| আকৃতি | সাধাৰণতে আয়তকাৰ | সাধাৰণতে গোলাকাৰ বা অনিয়মিত |
২। কোষাৱৰণৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কোষাৱৰণ (Cell Membrane বা Plasma Membrane) হৈছে কোষৰ বাহিৰৰ আৱৰণ। ই মূলতঃ ফছফ’লিপিড আৰু প্ৰ’টিনৰে গঠিত। ইয়াক ‘তৰল মোজাইক আৰ্হি’ (Fluid Mosaic Model) অনুসৰি ব্যাখ্যা কৰা হয়।
কাৰ্যসমূহ:
(ক) কোষৰ বিষয়বস্তু বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ পৰা আলাদা কৰি ৰাখে।
(খ) কোষলৈ পদাৰ্থৰ আহ-যাহ বাছনিমূলকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(গ) অভিস্ৰৱণ আৰু ব্যাপনৰ মাধ্যমেৰে পানী আৰু পুষ্টিদ্ৰব্য কোষত প্ৰৱেশ কৰায়।
(ঘ) কোষৰ আকৃতি বজাই ৰাখে।
৩। এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলামৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলাম (ER) হৈছে কোষদ্ৰব্যত থকা আৱৰণযুক্ত নলীকাৰ এক বিশাল জালিকা। ই দুধৰণৰ —
(ক) ৰাফ (Rough) ER: পৃষ্ঠত ৰাইব’জম থাকে; প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ আৰু পৰিবহণত সহায় কৰে।
(খ) স্মুথ (Smooth) ER: পৃষ্ঠত ৰাইব’জম নাথাকে; চৰ্বি আৰু স্টেৰইড হৰম’ন সংশ্লেষণত সহায় কৰে।
কাৰ্যসমূহ: প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বি সংশ্লেষণ, পদাৰ্থ পৰিবহণৰ পথ হিচাপে কাৰ্য কৰা, কোষকেন্দ্ৰৰ সৈতে সংযোগ ৰক্ষা কৰা। ইয়াক কোষৰ ‘কংকাল তন্ত্ৰ’ বুলিও কোৱা হয়।
৪। গলগি বস্তু (Golgi Apparatus) কি? ইয়াৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ গলগি বস্তু হৈছে চেপেটা থলীৰ (Cisternae) স্তূপেৰে গঠিত একচেট কোষ-অংগাণু। ইয়াক কেমিলো গলগিয়ে ১৮৯৮ চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
কাৰ্যসমূহ:
(ক) এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলামত সংশ্লেষিত প্ৰ’টিন আৰু লিপিড সংশোধন, প্যাকেজিং আৰু পাঠোৱাত সহায় কৰে।
(খ) লাইছ’জম গঠনত সহায় কৰে।
(গ) কোষীয় নিঃসৰণ পদাৰ্থ প্যাকেজিং আৰু পৰিবহণ কৰে।
(ঘ) কাৰ্ব’হাইড্ৰেট সংশ্লেষণ কৰে।
গলগি বস্তুক কোষৰ ‘ডাক কাৰ্যালয়’ বুলি কোৱা হয়।
৫। প্লাষ্টিড কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ প্লাষ্টিড কেৱল উদ্ভিদ কোষত পোৱা এক দ্বি-আৱৰণযুক্ত কোষ-অংগাণু। ইয়াৰ নিজস্ব DNA আৰু ৰাইব’জম থাকে।
প্ৰকাৰ:
(ক) ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট (Chloroplast): সেউজীয়া ৰঞ্জক (ক্ল’ৰ’ফিল) থাকে; সালোক-সংশ্লেষণত ব্যৱহাৰ হয়।
(খ) ক্ৰম’প্লাষ্ট (Chromoplast): বিভিন্ন ৰঙৰ ৰঞ্জক (হালধীয়া, কমলা, ৰঙা) থাকে; ফুল আৰু ফলৰ বৰণ প্ৰদান কৰে।
(গ) লিউক’প্লাষ্ট (Leucoplast): বৰণহীন; শৰ্কৰা, চৰ্বি আৰু প্ৰ’টিন সংৰক্ষণ কৰে।
৬। কোষকেন্দ্ৰৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কোষকেন্দ্ৰ (Nucleus) হৈছে কোষৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ গঠনৰ মুখ্য অংশসমূহ হৈছে —
(ক) কোষকেন্দ্ৰৰ আৱৰণ (Nuclear Envelope): দুটা আৱৰণেৰে গঠিত দ্বি-স্তৰীয় আৱৰণ; ইয়াত কোষকেন্দ্ৰৰ ছিদ্ৰ (Nuclear Pores) থাকে যিৰে পদাৰ্থ চলাচল কৰে।
(খ) ক্ৰমাটিন (Chromatin): DNA আৰু হিষ্ট’ন প্ৰ’টিনৰে গঠিত তন্তু; কোষ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰম’জম গঠন কৰে।
(গ) কোষকেন্দ্ৰিকা (Nucleolus): ৰাইব’জম সংশ্লেষণ কৰে; কোষকেন্দ্ৰৰ ভিতৰত ঘন গোলাকাৰ গঠন।
(ঘ) কোষকেন্দ্ৰীয় দ্ৰৱ্য (Nucleoplasm): কোষকেন্দ্ৰৰ ভিতৰৰ তৰল পদাৰ্থ।
৭। অভিস্ৰৱণ আৰু ব্যাপনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| বৈশিষ্ট্য | ব্যাপন (Diffusion) | অভিস্ৰৱণ (Osmosis) |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | অধিক গাঢ়তাৰ পৰা কম গাঢ়তালৈ যিকোনো পদাৰ্থৰ চলাচল | অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ মাজেৰে কম গাঢ় দ্ৰৱণৰ পৰা অধিক গাঢ় দ্ৰৱণলৈ পানীৰ চলাচল |
| আৱৰণ | আৱৰণৰ প্ৰয়োজন নহয় | অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ প্ৰয়োজন |
| পদাৰ্থ | যিকোনো গেছ বা তৰল পদাৰ্থ | কেৱল দ্ৰাৱক (সাধাৰণতে পানী) |
| উদাহৰণ | কোষত CO₂ ওলাই যোৱা | উদ্ভিদ কোষে পানী শোষণ কৰা |
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
১। কোষ তত্ত্ব কি? কোষ তত্ত্ব প্ৰতিষ্ঠাত শ্লাইডেন, শোৱান আৰু ভিৰ্চ’ৰ অৱদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কোষ তত্ত্ব (Cell Theory) হৈছে জীৱবিজ্ঞানৰ এক মূলভিত্তি তত্ত্ব যি সকলো জীৱনৰ কোষীয় প্ৰকৃতি ব্যাখ্যা কৰে।
কোষ তত্ত্বৰ মূলনীতিসমূহ:
(ক) সকলো জীৱন্ত প্ৰাণী এক বা একাধিক কোষেৰে গঠিত।
(খ) কোষেই হৈছে জীৱনৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যগত মূলগত একক।
(গ) সকলো নতুন কোষ পূৰ্বৱৰ্তী কোষৰ পৰাই উৎপত্তি হয়।
শ্লাইডেনৰ অৱদান (১৮৩৮): জাৰ্মান উদ্ভিদবিজ্ঞানী শ্লাইডেনে উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংশ অধ্যয়ন কৰি সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল যে সকলো উদ্ভিদ কোষেৰে গঠিত আৰু কোষেই উদ্ভিদ জীৱনৰ মূলগত একক।
শোৱানৰ অৱদান (১৮৩৯): জাৰ্মান প্ৰাণীবিজ্ঞানী শোৱানে প্ৰাণীৰ কোষ অধ্যয়ন কৰি শ্লাইডেনৰ সিদ্ধান্ত প্ৰাণীকোষৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য বুলি দেখুৱালে। তেওঁ কোষ তত্ত্ব (Cell Theory) উপস্থাপন কৰিলে।
ভিৰ্চ’ৰ অৱদান (১৮৫৫): জাৰ্মান চিকিৎসক ৰুডলফ ভিৰ্চ’ৱে কোষ তত্ত্বত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোজন কৰিলে — “Omnis cellula-e cellula” অৰ্থাৎ সকলো কোষ পূৰ্বৱৰ্তী কোষৰ পৰাই উৎপত্তি হয়। এই নীতিয়ে স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰাণ-উৎপত্তি মতবাদ খণ্ডন কৰিলে।
২। কোষাৱৰণৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিস্তাৰিতভাৱে বৰ্ণনা কৰা। কোষাৱৰণ ফাটি গ’লে কি হ’ব?
উত্তৰঃ কোষাৱৰণৰ গঠন:
কোষাৱৰণ (Plasma Membrane) হৈছে পাতল, নমনীয় আৱৰণ যি কোষৰ সকলো বিষয়বস্তু বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ পৰা আলাদা কৰি ৰাখে। ইয়াক তৰল মোজাইক আৰ্হি (Fluid Mosaic Model) অনুসৰি ব্যাখ্যা কৰা হয়।
কোষাৱৰণ মূলতঃ —
(ক) ফছফ’লিপিড দ্বি-স্তৰ: ফছফ’লিপিড অণুৰ দুটা স্তৰেৰে গঠিত; হাইড্ৰ’ফিলিক মূৰ বাহিৰলৈ আৰু হাইড্ৰ’ফ’বিক পুচ্ছ ভিতৰলৈ থাকে।
(খ) প্ৰ’টিন: ফছফ’লিপিড স্তৰত বিভিন্নভাৱে সন্নিৱিষ্ট প্ৰ’টিন অণু; কিছুমান সম্পূৰ্ণ স্তৰ ভেদ কৰে (ইন্টিগ্ৰেল প্ৰ’টিন), কিছুমান মাত্ৰ পৃষ্ঠত থাকে।
কাৰ্যসমূহ:
(ক) কোষৰ বিষয়বস্তু সুৰক্ষিত ৰাখে।
(খ) পদাৰ্থৰ চলাচল বাছনিমূলকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(গ) কোষৰ আকৃতি বজাই ৰাখে।
(ঘ) কোষৰ মাজত যোগাযোগত সহায় কৰে।
কোষাৱৰণ ফাটি গ’লে: কোষাৱৰণ ফাটি গ’লে কোষৰ ভিতৰৰ বিষয়বস্তু বাহিৰলৈ ওলাই যাব। কোষৰ pH, আয়ন-গাঢ়তা আদি নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱাব। বাহিৰৰ ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ আৰু জীৱাণু কোষত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিব। লাইছ’জমৰ উৎসেচক মুক্ত হ’ব আৰু কোষৰ নিজৰ বিষয়বস্তু ভাঙিব। অৱশেষত কোষটো মৃত্যুবৰণ কৰিব।
৩। গলগি বস্তু নাথাকিলে কি হ’ব? গলগি বস্তুৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিস্তাৰিতভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ গলগি বস্তুৰ গঠন:
গলগি বস্তু (Golgi Apparatus বা Golgi Complex) এটি কোষ-অংগাণু যি চেপেটা, থলী-সদৃশ আৱৰণৰ (Cisternae) স্তূপেৰে গঠিত। ইয়াৰ দুটা দিশ থাকে — ছিছ ফেছ (cis face, ER-মুখী) আৰু ট্ৰান্স ফেছ (trans face, কোষাৱৰণমুখী)।
কাৰ্যসমূহ:
(ক) ER-ৰ পৰা প্ৰ’টিন আৰু লিপিড গ্ৰহণ কৰি সংশোধন (glycosylation আদি) কৰে।
(খ) পদাৰ্থ প্যাকেজিং কৰি ভেছিকলত ভৰাই কোষাৱৰণ বা লাইছ’জমলৈ পাঠায়।
(গ) লাইছ’জম গঠনত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।
(ঘ) কোষৰ বাহিৰলৈ নিঃসৰণ হোৱা পদাৰ্থ (যেনে হৰম’ন, উৎসেচক) প্যাকেজ কৰে।
গলগি বস্তু নাথাকিলে: গলগি বস্তু নাথাকিলে কোষৰ প্ৰ’টিন সংশোধন আৰু পৰিবহণ সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হ’ব। লাইছ’জম গঠন হ’ব নোৱাৰিব ফলত পুৰণা কোষ-অংগাণু আঁতৰোৱা নহ’ব। কোষৰ নিঃসৰণ কাৰ্য বন্ধ হ’ব আৰু বিপাকীয় কাৰ্যৰ অব্যৱস্থা হ’ব। কোষ ক্ৰমান্বয়ে অকামিলা হৈ পৰিব আৰু মৃত্যু মুখত পৰিব।
৪। মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা। ইয়াক ‘কোষৰ শক্তি কেন্দ্ৰ’ কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ গঠন:
মাইট’কণ্ড্ৰিয়া হৈছে দ্বি-আৱৰণযুক্ত (Double Membrane) কোষ-অংগাণু। ইয়াৰ দুটা আৱৰণ থাকে —
(ক) বাহিৰৰ আৱৰণ: মসৃণ আৰু পাৰগম্য।
(খ) ভিতৰৰ আৱৰণ: অনেক ভাঁজ থাকে যাক ক্ৰিষ্টি (Cristae) বোলে; ক্ষেত্ৰফল বৃদ্ধি কৰি শক্তি উৎপাদনত সহায় কৰে।
ভিতৰৰ আৱৰণৰ মাজৰ তৰল পদাৰ্থক মেট্ৰিক্স (Matrix) বোলে; ইয়াত নিজস্ব DNA, ৰাইব’জম আৰু এনজাইম থাকে।
কাৰ্যসমূহ:
(ক) কোষীয় শ্বসনক্ৰিয়া সংঘটিত কৰি ATP উৎপাদন কৰে।
(খ) উত্তাপ উৎপাদন কৰে।
(গ) কোষ মৃত্যু (Apoptosis) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
কোষৰ শক্তি কেন্দ্ৰ: মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত কোষীয় শ্বসনক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা গ্লুক’জ আৰু অক্সিজেনৰ পৰা ATP (Adenosine Triphosphate) উৎপাদন হয়। ATP হৈছে কোষৰ শক্তি-মুদ্ৰা। প্ৰায় সকলো জৈৱিক কাৰ্যৰ বাবে ATP-ৰ প্ৰয়োজন। সেয়েহে মাইট’কণ্ড্ৰিয়াক কোষৰ ‘পাৱাৰহাউছ’ বা ‘শক্তি কেন্দ্ৰ’ বোলা হয়। মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ নিজস্ব DNA থকা বাবে ইয়াক আধা-স্বায়ত্তশাসিত অংগাণু বোলা হয়।
৫। অভিস্ৰৱণৰ প্ৰকাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা। এণ্ড’অভিস্ৰৱণ আৰু বহিৰ্অভিস্ৰৱণ কি?
উত্তৰঃ দ্ৰৱণৰ গাঢ়তাৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি অভিস্ৰৱণ তিনি ধৰণে ঘটিব পাৰে —
(ক) হাইপ’ট’নিক দ্ৰৱণ (Hypotonic Solution): কোষৰ বাহিৰৰ দ্ৰৱণ কোষৰ ভিতৰতকৈ পাতল। পানী বাহিৰৰ পৰা কোষৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে। কোষ ফুলি উঠে (স্ফীত হয়)। প্ৰাণী কোষত ই ফাটি যাব পাৰে — এই প্ৰক্ৰিয়াক হিমোলাইছিছ বোলে। উদ্ভিদ কোষ কোষপ্ৰাচীৰৰ বাবে নফাটে, টাৰগিড হয়।
(খ) আইছ’ট’নিক দ্ৰৱণ (Isotonic Solution): কোষৰ বাহিৰৰ আৰু ভিতৰৰ দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা সমান। নিখুঁত অভিস্ৰৱণ নহয়; কোষৰ আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন নহয়।
(গ) হাইপাৰট’নিক দ্ৰৱণ (Hypertonic Solution): কোষৰ বাহিৰৰ দ্ৰৱণ কোষৰ ভিতৰতকৈ গাঢ়। পানী কোষৰ ভিতৰৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলায়। কোষ সংকুচিত হয়। উদ্ভিদ কোষত প্লাজম’লাইছিছ ঘটে।
এণ্ড’অভিস্ৰৱণ (Endosmosis): পানী বাহিৰৰ পৰা কোষৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰা (হাইপ’ট’নিক পৰিৱেশত)।
বহিৰ্অভিস্ৰৱণ (Exosmosis): পানী কোষৰ ভিতৰৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই যোৱা (হাইপাৰট’নিক পৰিৱেশত)।
৬। অ্যামিবাই কেনেকৈ খাদ্য গ্ৰহণ কৰে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অ্যামিবা এককোষীয় জীৱ। ই এক বিশেষ পদ্ধতিত খাদ্য গ্ৰহণ কৰে যাক ফেগ’ছাইট’ছিছ (Phagocytosis) বা এণ্ড’ছাইট’ছিছ (Endocytosis) বোলে।
প্ৰক্ৰিয়া:
(ক) অ্যামিবাই খাদ্য কণা বা অণুজীৱ চিনাক্ত কৰে।
(খ) কোষাৱৰণৰ পৰা মিছা ভৰি (Pseudopodium) বাহিৰলৈ আহে।
(গ) দুটা মিছা ভৰিয়ে খাদ্য বস্তুটো চাৰিওফালে আগুৰি ধৰে।
(ঘ) কোষাৱৰণ খাদ্যক বেৰি ধৰি খাদ্য শূন্যস্থান (Food Vacuole) গঠন কৰে।
(ঙ) লাইছ’জমৰ উৎসেচকে খাদ্য হজম কৰে।
(চ) হজম হোৱা পদাৰ্থ কোষদ্ৰব্যত শোষিত হয় আৰু অপাচ্য পদাৰ্থ বাহিৰলৈ উলিয়াই দিয়া হয়।
এইদৰে কোষাৱৰণৰ নমনীয়তাই অ্যামিবাক খাদ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ সহায় কৰে।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। কোষ প্ৰথমে কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
(ক) আন্টনি ভান লিউৱেনহুক (খ) ৰবাৰ্ট হুক (গ) শ্লাইডেন (ঘ) ভিৰ্চ’
উত্তৰঃ (খ) ৰবাৰ্ট হুক।
২। কোষৰ ‘শক্তি কেন্দ্ৰ’ বোলা হয় কোনটোক?
(ক) ৰাইব’জম (খ) গলগি বস্তু (গ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (ঘ) লাইছ’জম
উত্তৰঃ (গ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া।
৩। তলৰ কোনটো কেৱল উদ্ভিদ কোষত পোৱা যায়?
(ক) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (খ) ৰাইব’জম (গ) লাইছ’জম (ঘ) প্লাষ্টিড
উত্তৰঃ (ঘ) প্লাষ্টিড।
৪। লাইছ’জমক কি বোলা হয়?
(ক) কোষৰ শক্তি কেন্দ্ৰ (খ) কোষৰ আত্মহত্যাৰ থলী (গ) কোষৰ প্ৰ’টিন কাৰখানা (ঘ) কোষৰ ডাক কাৰ্যালয়
উত্তৰঃ (খ) কোষৰ আত্মহত্যাৰ থলী।
৫। অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ মাজেদি পানীৰ চলাচলক কি বোলে?
(ক) ব্যাপন (খ) পৰিস্ৰৱণ (গ) অভিস্ৰৱণ (ঘ) শোষণ
উত্তৰঃ (গ) অভিস্ৰৱণ।
৬। উদ্ভিদ কোষৰ কোষপ্ৰাচীৰ কিহৰে তৈয়াৰ?
(ক) চিটিন (খ) চেলুল’জ (গ) পেকটিন (ঘ) হিমিচেলুল’জ
উত্তৰঃ (খ) চেলুল’জ।
৭। তলৰ কোনটো আদিকোষীয় জীৱৰ উদাহৰণ?
(ক) অ্যামিবা (খ) ভেঁকুৰ (গ) ব্যক্টেৰিয়া (ঘ) উদ্ভিদ
উত্তৰঃ (গ) ব্যক্টেৰিয়া।
৮। কোষত প্ৰ’টিন কত সংশ্লেষিত হয়?
(ক) গলগি বস্তু (খ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (গ) ৰাইব’জম (ঘ) লাইছ’জম
উত্তৰঃ (গ) ৰাইব’জম।
৯। হাইপাৰট’নিক দ্ৰৱণত উদ্ভিদ কোষৰ কোষাৱৰণ কোষপ্ৰাচীৰৰ পৰা আঁতৰি যোৱা পৰিঘটনাক কি বোলে?
(ক) হিমোলাইছিছ (খ) ট্ৰিউৰগোৰ (গ) প্লাজম’লাইছিছ (ঘ) এণ্ড’ছাইট’ছিছ
উত্তৰঃ (গ) প্লাজম’লাইছিছ।
১০। কোষকেন্দ্ৰিকাৰ (Nucleolus) মুখ্য কাৰ্য কি?
(ক) ATP উৎপাদন (খ) ৰাইব’জম উৎপাদন (গ) লিপিড সংশ্লেষণ (ঘ) DNA প্ৰতিলিপিকৰণ
উত্তৰঃ (খ) ৰাইব’জম উৎপাদন।
১১। তলৰ কোনটো কোষ-অংগাণুত নিজস্ব DNA থাকে?
(ক) গলগি বস্তু (খ) লাইছ’জম (গ) ভেকুওল (ঘ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া
উত্তৰঃ (ঘ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া।
১২। ক্ৰমাটিন (Chromatin) কিহৰে গঠিত?
(ক) RNA আৰু প্ৰ’টিন (খ) DNA আৰু হিষ্ট’ন প্ৰ’টিন (গ) চৰ্বি আৰু প্ৰ’টিন (ঘ) কেৱল DNA
উত্তৰঃ (খ) DNA আৰু হিষ্ট’ন প্ৰ’টিন।
১৩। তলৰ কোনটো প্ৰাণী কোষত পোৱা যায় কিন্তু উদ্ভিদ কোষত নাপাওঁ?
(ক) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (খ) ৰাইব’জম (গ) চেণ্ট্ৰ’জম (ঘ) ER
উত্তৰঃ (গ) চেণ্ট্ৰ’জম।
১৪। সালোক-সংশ্লেষণ কোথাত ঘটে?
(ক) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (খ) ৰাইব’জম (গ) ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট (ঘ) গলগি বস্তু
উত্তৰঃ (গ) ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট।
১৫। কোষাৱৰণৰ কোনটো আৰ্হিয়ে সঠিকভাৱে ইয়াৰ গঠন ব্যাখ্যা কৰে?
(ক) চেণ্ডৱিচ আৰ্হি (খ) তৰল মোজাইক আৰ্হি (গ) একক আৱৰণ আৰ্হি (ঘ) ট্ৰিলামিনাৰ আৰ্হি
উত্তৰঃ (খ) তৰল মোজাইক আৰ্হি।
কোষ-অংগাণুৰ তালিকা (Organelle Functions Table)
| কোষ-অংগাণু | গঠনৰ বিশেষত্ব | মুখ্য কাৰ্য | বিশেষ নাম |
|---|---|---|---|
| মাইট’কণ্ড্ৰিয়া | দ্বি-আৱৰণযুক্ত; ক্ৰিষ্টি আৰু মেট্ৰিক্স থাকে; নিজস্ব DNA আছে | ATP উৎপাদন (কোষীয় শ্বসন) | কোষৰ শক্তি কেন্দ্ৰ / পাৱাৰহাউছ |
| ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট | দ্বি-আৱৰণযুক্ত; থাইলাক’ইড আৰু গ্ৰেনা থাকে; ক্ল’ৰ’ফিল আছে | সালোক-সংশ্লেষণ | খাদ্য উৎপাদন কেন্দ্ৰ |
| ৰাইব’জম | আৱৰণবিহীন; দুটা উপ-একক (50S + 30S বা 60S + 40S) | প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ | প্ৰ’টিন কাৰখানা |
| গলগি বস্তু | চেপেটা থলী (Cisternae) ৰ স্তূপ | প্ৰ’টিন প্যাকেজিং আৰু পৰিবহণ, লাইছ’জম গঠন | কোষৰ ডাক কাৰ্যালয় |
| লাইছ’জম | একক আৱৰণযুক্ত; পাচক উৎসেচক থাকে | অন্তঃকোষীয় পাচন, পুৰণা অংগাণু আঁতৰোৱা | আত্মহত্যাৰ থলী (Suicide Bags) |
| এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলাম | আৱৰণযুক্ত নলীকাৰ জালিকা; ৰাফ ER-ত ৰাইব’জম আছে | প্ৰ’টিন আৰু লিপিড সংশ্লেষণ, পৰিবহণ | কোষৰ কংকাল তন্ত্ৰ |
| ভেকুওল | একক আৱৰণযুক্ত; উদ্ভিদত বৃহৎ কেন্দ্ৰীয় শূন্যস্থান | পানী, খাদ্য, বৰ্জ্য পদাৰ্থ সংৰক্ষণ; টাৰগোৰ চাপ বজাই ৰখা | — |
| চেণ্ট্ৰ’জম | কেৱল প্ৰাণী কোষত; দুটা চেণ্ট্ৰিওলেৰে গঠিত | কোষ বিভাজনৰ সময়ত স্পিণ্ডল তন্তু গঠন | — |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Important Questions)
১। ভেকুওলৰ কাৰ্য কি? উদ্ভিদ কোষত ভেকুওল কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ভেকুওল হৈছে একক আৱৰণযুক্ত (Tonoplast) থলী।
কাৰ্যসমূহ:
(ক) পানী, খাদ্য, বৰ্জ্য পদাৰ্থ, ৰঞ্জক আদি সংৰক্ষণ কৰে।
(খ) উদ্ভিদ কোষত টাৰগোৰ চাপ (Turgor Pressure) বজাই ৰখাত সহায় কৰে যাৰ বাবে উদ্ভিদ টান হৈ থাকে।
(গ) অৱাঞ্ছিত পদাৰ্থ বিচ্ছিন্ন কৰি ৰাখে।
(ঘ) কোষৰ pH নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
উদ্ভিদ কোষৰ কেন্দ্ৰীয় শূন্যস্থান বৃহৎ হোৱাৰ ফলত কোষকেন্দ্ৰ প্ৰান্তলৈ ঠেলি যায়। প্ৰাণী কোষত ভেকুওল সৰু আৰু অনেক থাকে।
২। ক্ৰম’জম কি? ক্ৰম’জম আৰু ক্ৰমাটিনৰ মাজত সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ ক্ৰম’জম হৈছে কোষকেন্দ্ৰত থকা সুতা-সদৃশ গঠন যিত বংশগতিৰ তথ্য (Genetic Information) থাকে। কোষ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰমাটিন তন্তু মোটা আৰু চুটি হৈ ক্ৰম’জমৰ ৰূপ লয়। বিভাজন নোহোৱা অৱস্থাত একেখিনি পদাৰ্থ ক্ৰমাটিন তন্তু হিচাপে থাকে।
অৰ্থাৎ ক্ৰমাটিন আৰু ক্ৰম’জম একেই পদাৰ্থ — DNA + হিষ্ট’ন প্ৰ’টিন — মাত্ৰ ভিন্ন অৱস্থাত ভিন্নভাৱে দেখা যায়। মানৱ দেহৰ প্ৰতিটো কোষত ৪৬ টা ক্ৰম’জম থাকে।
৩। কোষপ্ৰাচীৰ আৰু কোষাৱৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
| বৈশিষ্ট্য | কোষপ্ৰাচীৰ (Cell Wall) | কোষাৱৰণ (Cell Membrane) |
|---|---|---|
| উপস্থিতি | কেৱল উদ্ভিদ কোষত (আৰু ব্যক্টেৰিয়াত) | সকলো কোষত |
| গঠনকাৰী উপাদান | চেলুল’জ (উদ্ভিদত), পেপটিড’গ্লাইকান (ব্যক্টেৰিয়াত) | ফছফ’লিপিড আৰু প্ৰ’টিন |
| জীৱিত নে মৃত | মৃত পদাৰ্থৰে গঠিত (কোষৰ বাহিৰত) | জীৱিত আৰু বিপাকীয়ভাৱে সক্ৰিয় |
| পাৰগম্যতা | সম্পূৰ্ণ পাৰগম্য (Fully Permeable) | বাছনিমূলকভাৱে পাৰগম্য |
| কাৰ্য | যান্ত্ৰিক সুৰক্ষা আৰু আকৃতি প্ৰদান | পদাৰ্থ চলাচল নিয়ন্ত্ৰণ |
৪। একক কোষীয় জীৱ আৰু বহুকোষীয় জীৱৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ একক কোষীয় জীৱ (Unicellular Organisms) যেনে অ্যামিবা, প্যাৰামিচিয়াম, ব্যক্টেৰিয়া — এই জীৱবোৰৰ শৰীৰ মাত্ৰ এটা কোষেৰে গঠিত। সেই এটা কোষেই পুষ্টিগ্ৰহণ, শ্বসন, ৰেচন, প্ৰজনন আদি সকলো জীৱনৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰে। বহুকোষীয় জীৱ (Multicellular Organisms) যেনে মানুহ, উদ্ভিদ — এই জীৱবোৰৰ শৰীৰ অসংখ্য কোষেৰে গঠিত যিবোৰ বিশেষীভূত হৈ বিভিন্ন কাৰ্য সম্পাদন কৰে। একে কাৰ্য কৰা কোষবোৰ মিলি কলা (Tissue), কলা মিলি অঙ্গ (Organ) গঠন কৰে।
৫। এণ্ড’ছাইট’ছিছ আৰু এক্স’ছাইট’ছিছ কি?
উত্তৰঃ এণ্ড’ছাইট’ছিছ (Endocytosis): কোষাৱৰণৰ নমনীয়তাৰ সুবিধা লৈ কোষে বৃহৎ কণা বা তৰল পদাৰ্থ কোষৰ ভিতৰলৈ সোমাই লোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াক এণ্ড’ছাইট’ছিছ বোলে। ইয়াৰ দুটা প্ৰকাৰ: ফেগ’ছাইট’ছিছ (কঠিন কণা সোমোৱা) আৰু পিন’ছাইট’ছিছ (তৰল সোমোৱা)।
এক্স’ছাইট’ছিছ (Exocytosis): কোষৰ ভিতৰৰ পদাৰ্থ কোষাৱৰণৰ মাজেৰে বাহিৰলৈ নিৰ্গত হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াক এক্স’ছাইট’ছিছ বোলে। গলগি বস্তুত প্যাকেজড পদাৰ্থ এই পদ্ধতিত বাহিৰলৈ ওলায়।
৬। কোষকেন্দ্ৰ নথকা কোষৰ উদাহৰণ দিয়া আৰু ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আদিকোষীয় জীৱত কোষকেন্দ্ৰৰ আৱৰণ নাথাকে। উদাহৰণ: ব্যক্টেৰিয়া, নীলা-সেউজীয়া শেলুৱৈ। এই কোষবোৰত বংশগতিৰ পদাৰ্থ (DNA) কোষদ্ৰব্যত মুক্ত অৱস্থাত থাকে, ইয়াক কোষকেন্দ্ৰীয় দ্ৰৱ্য বা নিউক্লিঅইড অঞ্চল বোলে। সুকোষীয় জীৱতহে (যেনে উদ্ভিদ, প্ৰাণী) প্ৰকৃত কোষকেন্দ্ৰ থাকে। মানুহৰ পূৰ্ণবয়স্ক ৰঙা ৰক্তকণিকাতো কোষকেন্দ্ৰ নাথাকে।