সাৰাংশ: নৱম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞানৰ তৃতীয় অধ্যায় “পৰমাণু আৰু অণু”ত পদাৰ্থৰ মৌলিক গঠন সম্পৰ্কীয় মূল ধাৰণাসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। ৰাসায়নিক সংযোগৰ নিয়মসমূহ — ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়ম আৰু নিৰ্দিষ্ট অনুপাতৰ নিয়ম — এই অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিৰ মূল বিষয়। ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বই এই নিয়মসমূহ ব্যাখ্যা কৰে। এই তত্ত্ব অনুসৰি সকলো পদাৰ্থ অতি ক্ষুদ্ৰ কণাৰে গঠিত যাক পৰমাণু বোলে, আৰু পৰমাণু ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অবিভাজ্য আৰু অবিনশ্বৰ।
পৰমাণুৰ আকাৰ অতি সৰু — ব্যাসাৰ্ধ মাত্ৰ ১০⁻¹⁰ মিটাৰ মানৰ। পৰমাণুৰ ভৰ পৰমাণু ভৰ এককত (u) প্ৰকাশ কৰা হয়, য’ত ১ u = কাৰ্বন-১২ পৰমাণুৰ ভৰৰ ১/১২ অংশ। মৌলৰ পৰমাণুক সংকেতৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়। অণু হৈছে পদাৰ্থৰ স্বাধীনভাৱে থাকিব পৰা ক্ষুদ্ৰতম কণা যিয়ে পদাৰ্থৰ সকলো গুণ বহন কৰে। যৌগৰ অণুৰ সংকেত লিখিবলৈ যোজ্যতাৰ ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বহুপৰমাণুক আয়নবোৰ একাধিক পৰমাণুৰ সমষ্টিয়ে গঠিত আৱেশিত কণা।
মোল ধাৰণাটো ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিমাপ একক। ১ মোল পদাৰ্থত ৬.০২২ × ১০²³ টা কণা থাকে, এই সংখ্যাক আভোগাড্ৰো সংখ্যা বোলে। পদাৰ্থৰ মোলাৰ ভৰ হৈছে ১ মোল পদাৰ্থৰ গ্ৰামত প্ৰকাশিত ভৰ, যি সংখ্যাগতভাৱে পৰমাণু ভৰ বা আণৱিক ভৰৰ সমান।
Summary: Chapter 3 of Class 9 Science, “Atoms and Molecules,” deals with the fundamental building blocks of matter. The chapter opens with the laws of chemical combination — the Law of Conservation of Mass (matter can neither be created nor destroyed in a chemical reaction) and the Law of Constant Proportions (a pure chemical compound always contains the same elements in a fixed mass ratio). Dalton’s Atomic Theory explains these laws by proposing that all matter is made of indivisible, indestructible particles called atoms, and atoms of the same element are identical in mass and properties.
Atoms are extremely small particles with a radius of approximately 10⁻¹⁰ metres. Their masses are expressed in atomic mass units (u), where 1 u equals 1/12th the mass of a carbon-12 atom. Elements are represented by chemical symbols. A molecule is the smallest particle of a substance capable of independent existence while retaining the chemical properties of the substance. The chemical formula of a compound is determined using the valency of constituent elements. Polyatomic ions are groups of atoms carrying a net charge that act as a single unit in ionic compounds.
The mole concept is central to quantitative chemistry. One mole of any substance contains 6.022 × 10²³ particles (Avogadro’s number). The molar mass of a substance is its molecular or atomic mass expressed in grams per mole. Using moles, chemists can count atoms and molecules by weighing — converting between mass, moles, and number of particles using the molar mass and Avogadro’s number.
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়ম কি?
উত্তৰঃ ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়ম অনুসৰি কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পদাৰ্থৰ সৃষ্টি বা বিনাশ নহয়। অৰ্থাৎ বিক্ৰিয়কসমূহৰ মুঠ ভৰ আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থসমূহৰ মুঠ ভৰ সমান হয়।
২। নিৰ্দিষ্ট অনুপাতৰ নিয়ম কি?
উত্তৰঃ নিৰ্দিষ্ট অনুপাতৰ নিয়ম (প্ৰুষ্টৰ নিয়ম) অনুসৰি যিকোনো বিশুদ্ধ ৰাসায়নিক যৌগত গঠনকাৰী মৌলসমূহ সদায় নিৰ্দিষ্ট ভৰ অনুপাতত থাকে।
৩। পৰমাণু কি?
উত্তৰঃ পৰমাণু হৈছে মৌলৰ ক্ষুদ্ৰতম কণা যিয়ে মৌলৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম বহন কৰে আৰু ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে।
৪। ১ u (পৰমাণু ভৰ একক) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ কাৰ্বন-১২ আইছ’টপৰ এটা পৰমাণুৰ ভৰৰ ১/১২ অংশক ১ u (পৰমাণু ভৰ একক বা amu) বোলে।
৫। অণু কি?
উত্তৰঃ অণু হৈছে পদাৰ্থৰ ক্ষুদ্ৰতম কণা যি স্বাধীনভাৱে থাকিব পাৰে আৰু পদাৰ্থৰ সকলো ৰাসায়নিক ধৰ্ম ধাৰণ কৰে।
৬। আভোগাড্ৰো সংখ্যা কি?
উত্তৰঃ আভোগাড্ৰো সংখ্যা হৈছে ৬.০২২ × ১০²³। ১ মোল পদাৰ্থত থকা কণাৰ সংখ্যাক আভোগাড্ৰো সংখ্যা (Nₐ) বোলে।
৭। মোল কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো পদাৰ্থৰ যিমান পৰিমাণত ৬.০২২ × ১০²³ টা কণা (পৰমাণু, অণু বা আয়ন) থাকে তাক ১ মোল বোলে।
৮। মোলাৰ ভৰ কি?
উত্তৰঃ কোনো পদাৰ্থৰ ১ মোলৰ গ্ৰামত প্ৰকাশিত ভৰক মোলাৰ ভৰ বোলে। ইয়াৰ মান সংখ্যাগতভাৱে পৰমাণু ভৰ বা আণৱিক ভৰৰ সমান, কিন্তু একক g/mol।
৯। যোজ্যতা (Valency) কি?
উত্তৰঃ কোনো মৌলৰ এটা পৰমাণুৱে হাইড্ৰজেনৰ কেইটা পৰমাণুৰ সৈতে যুক্ত হ’ব পাৰে বা কিমানটা হাইড্ৰজেনৰ পৰমাণুৰ ঠাই লʼব পাৰে সেই সংখ্যাকে সেই মৌলৰ যোজ্যতা বোলে।
১০। বহুপৰমাণুক আয়ন কি?
উত্তৰঃ একাধিক পৰমাণুৰ দলে মিলি যেতিয়া এটা আৱেশিত কণা গঠন কৰে তাক বহুপৰমাণুক আয়ন বোলে। উদাহৰণ: OH⁻ (হাইড্ৰক্সাইড), SO₄²⁻ (ছালফেট), NH₄⁺ (আমোনিয়াম)।
১১। ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্ব কোনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল?
উত্তৰঃ জন ডাল্টনে ১৮০৮ চনত পৰমাণু তত্ত্ব প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
১২। হাইড্ৰজেনৰ পৰমাণু ভৰ কিমান?
উত্তৰঃ হাইড্ৰজেনৰ পৰমাণু ভৰ ১ u।
১৩। আণৱিক সংকেতৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ আণৱিক সংকেতে (i) পদাৰ্থটো কোন মৌলৰ পৰমাণুৰে গঠিত, (ii) প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণু কিমানটা আছে, আৰু (iii) অণুটোৰ আণৱিক ভৰ কিমান তাক প্ৰকাশ কৰে।
১৪। আয়নীয় যৌগৰ সংকেত কিদৰে লিখা হয়?
উত্তৰঃ আয়নীয় যৌগৰ সংকেত লিখোঁতে ধনাত্মক আয়নটো আগত আৰু ঋণাত্মক আয়নটো পিছত লিখা হয়। তাৰ পিছত ক্ৰছ-যোজ্যতা পদ্ধতিৰে অনুপাত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
১৫। CO₂ অণুত কিমানটা পৰমাণু আছে?
উত্তৰঃ CO₂ অণুত মুঠ তিনিটা পৰমাণু আছে — এটা কাৰ্বন (C) পৰমাণু আৰু দুটা অক্সিজেন (O) পৰমাণু।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বৰ মূল স্বীকার্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বৰ মূল স্বীকার্যসমূহ হৈছে —
- সকলো পদাৰ্থই অতি সূক্ষ্ম অবিভাজ্য কণাৰে গঠিত, এই কণাবোৰক পৰমাণু বোলে।
- একে মৌলৰ সকলো পৰমাণুৰ আকাৰ, ভৰ আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম একে।
- বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুৰ আকাৰ, ভৰ আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম পৃথক।
- পৰমাণু সৃষ্টি বা বিনষ্ট কৰিব নোৱাৰি; ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পৰমাণুৰ পুনৰ বিন্যাস ঘটে মাত্ৰ।
- বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুবোৰ নিৰ্দিষ্ট পূৰ্ণ সংখ্যা অনুপাতত মিলিত হৈ যৌগ গঠন কৰে।
২। ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বই ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়ম আৰু নিৰ্দিষ্ট অনুপাতৰ নিয়ম কিদৰে ব্যাখ্যা কৰে?
উত্তৰঃ ডাল্টনৰ তত্ত্ব অনুসৰি পৰমাণু অবিনশ্বৰ — সিহঁত সৃষ্টি বা বিনষ্ট হ’ব নোৱাৰে। ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত কেৱল পৰমাণুৰ পুনৰ সংযোজন ঘটে। সেইবাবে বিক্ৰিয়কৰ মুঠ পৰমাণু আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ মুঠ পৰমাণু একে থাকে, অৰ্থাৎ মুঠ ভৰৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয় — এইদৰে ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়ম ব্যাখ্যা হয়। আনহাতে, একে মৌলৰ পৰমাণুবোৰ সদায় নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত যুক্ত হয় বাবে যৌগত মৌলৰ ভৰৰ অনুপাত সদায় নিৰ্দিষ্ট থাকে — এইদৰে নিৰ্দিষ্ট অনুপাতৰ নিয়ম ব্যাখ্যা হয়।
৩। পৰমাণু আকাৰত কিমান সৰু? উদাহৰণ দি বুজোৱা।
উত্তৰঃ পৰমাণুৰ ব্যাসাৰ্ধ মাত্ৰ প্ৰায় ১০⁻¹⁰ মিটাৰ অৰ্থাৎ ১ মিটাৰৰ এক দহ কোটি ভাগৰ এভাগ। হাইড্ৰজেনৰ পৰমাণুৰ ব্যাসাৰ্ধ প্ৰায় ১.২ × ১০⁻¹⁰ মিটাৰ। এটা সরল অনুমান হিচাপে: যদি ১০ কোটি হাইড্ৰজেন পৰমাণু এৰে এৰে ৰখা হয়, তেন্তে ইহঁতৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য মাত্ৰ ১ চেমি হ’ব।
৪। মৌলৰ ৰাসায়নিক সংকেত লিখাৰ নিয়মসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মৌলৰ ৰাসায়নিক সংকেত লিখাৰ নিয়মসমূহ হৈছে —
- মৌলৰ ইংৰাজী বা লেটিন নামৰ প্ৰথম আখৰটো ডাঙৰ আখৰেৰে লিখা হয়। যেনে: N (নাইট্ৰজেন), O (অক্সিজেন)।
- যদি দুটা মৌলৰ সংকেতৰ প্ৰথম আখৰ একে হয়, তেন্তে দ্বিতীয় এটা আখৰ সৰু আখৰেৰে লগ কৰি লিখা হয়। যেনে: Co (কোবাল্ট), Cu (কপাৰ/তাম), Ca (কেলছিয়াম)।
- কিছুমান মৌলৰ সংকেত তিনিটা আখৰেৰেও লিখা হয়। যেনে: মৌলৰ লেটিন নামৰ পৰাও সংকেত লোৱা হয়।
৫। মৌলৰ অণু আৰু যৌগৰ অণুৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| মৌলৰ অণু | যৌগৰ অণু |
|---|---|
| একে মৌলৰ পৰমাণুৰে গঠিত। | দুই বা তাতোধিক বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুৰে গঠিত। |
| উদাহৰণ: H₂, O₂, N₂, Cl₂, S₈, P₄ | উদাহৰণ: H₂O, NH₃, HCl, NaCl |
| এটামাত্ৰ মৌলৰ পৰমাণু থাকে। | দুটা বা তাতোধিক মৌলৰ পৰমাণু নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত থাকে। |
৬। ক্ৰছ-যোজ্যতা পদ্ধতিৰে আয়নীয় যৌগৰ সংকেত কিদৰে লিখা হয় উদাহৰণসহ বুজোৱা।
উত্তৰঃ ক্ৰছ-যোজ্যতা পদ্ধতিত ধনাত্মক আয়নৰ আৱেশ সংখ্যাটো ঋণাত্মক আয়নৰ চাবস্ক্ৰিপ্ট হিচাপে আৰু ঋণাত্মক আয়নৰ আৱেশ সংখ্যাটো ধনাত্মক আয়নৰ চাবস্ক্ৰিপ্ট হিচাপে লিখা হয়। যদি দুয়োটা সংখ্যাৰ মধ্যৱৰ্তী গ.সা.গু. থাকে তেন্তে সৰল কৰা হয়।
উদাহৰণ: ম্যাগনেছিয়াম ক্লোৰাইড — Mg²⁺ আৰু Cl⁻। Mg-ৰ যোজ্যতা ২, Cl-ৰ যোজ্যতা ১। ক্ৰছ কৰিলে: MgCl₂। উত্তৰ: MgCl₂।
৭। আণৱিক ভৰ কি? H₂O-ৰ আণৱিক ভৰ গণনা কৰা।
উত্তৰঃ কোনো পদাৰ্থৰ অণু এটা গঠন কৰা সকলো পৰমাণুৰ পৰমাণু ভৰৰ যোগফলক সেই পদাৰ্থৰ আণৱিক ভৰ বোলে।
H₂O-ৰ আণৱিক ভৰ: H-ৰ পৰমাণু ভৰ = ১ u, O-ৰ পৰমাণু ভৰ = ১৬ u
আণৱিক ভৰ = (২ × ১) + ১৬ = ২ + ১৬ = ১৮ u
৮। মোল ধাৰণাটো কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ পৰমাণু আৰু অণু অতি ক্ষুদ্ৰ আৰু এককভাৱে গণনা কৰিব নোৱাৰি। ব্যৱহাৰিক ৰসায়নত গ্ৰামত ভৰ জোখা হয়। মোল হৈছে সেই সংযোগী একক যি কণাৰ সংখ্যাক ভৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে। মোল জানিলে পৰীক্ষাগাৰত ব্যৱহাৰযোগ্য পৰিমাণৰে পৰমাণু/অণুৰ সঠিক সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বই ৰাসায়নিক সংযোগৰ নিয়মসমূহ সফলভাৱে ব্যাখ্যা কৰিছিল যদিও পিছৰ আৱিষ্কাৰসমূহে এই তত্ত্বৰ কিছুমান দুৰ্বলতা উন্মোচন কৰিলে।
- পৰমাণু অবিভাজ্য নহয় — ইলেক্ট্ৰন, প্ৰ’টন আৰু নিউট্ৰন আদি উপপৰমাণু কণাৰে পৰমাণু গঠিত।
- একে মৌলৰ পৰমাণুৰ ভৰ সদায় একে নহয় — আইছ’টপৰ আৱিষ্কাৰে দেখুৱাইছে যে একে মৌলৰ পৰমাণুৰ নিউট্ৰন সংখ্যা বেলেগ হʼব পাৰে।
- বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণু একে ভৰৰ হʼব পাৰে — এই কণাবোৰক আইছ’বাৰ বোলা হয়।
- ডাল্টনৰ তত্ত্বই তেজস্ক্ৰিয় বিভাজনৰ ব্যাখ্যা দিব নোৱাৰে, য’ত এটা মৌল সম্পূৰ্ণ বেলেগ মৌললৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
- বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুৰ আৱেশ নিৰপেক্ষতাৰ কথা তত্ত্বত উল্লেখ নাছিল।
২। পৰমাণু ভৰ একক (u) ব্যাখ্যা কৰা। বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণু ভৰ কিদৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়?
উত্তৰঃ পৰমাণুৰ ভৰ অতি কম হোৱাৰ বাবে কিলোগ্ৰাম বা গ্ৰাম এককত প্ৰকাশ কৰা অসুবিধাজনক। সেইবাবে পৰমাণু ভৰ একক (atomic mass unit, u বা amu) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ১²C আইছ’টপৰ এটা পৰমাণুৰ ভৰৰ ঠিক ১/১২ ভাগক ১ u বা ১ amu বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে।
অৰ্থাৎ ১ u = ১.৬৬ × ১০⁻²⁴ গ্ৰাম (প্ৰায়)। বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণু ভৰ ১²C-ৰ পৰমাণু ভৰৰ তুলনাত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে, অক্সিজেনৰ পৰমাণু ভৰ ১৬ u মানে অক্সিজেনৰ এটা পৰমাণু ১²C পৰমাণুৰ তুলনাত ১৬/১২ = ৪/৩ গুণ গধুৰ।
৩। মোল ধাৰণাটো বিশদভাৱে বুজাই লিখা। কণাৰ সংখ্যা, ভৰ আৰু মোলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ মোল হৈছে পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ SI একক। ১ মোলত সদায় ৬.০২২ × ১০²³ টা কণা থাকে (আভোগাড্ৰো সংখ্যা, Nₐ)। এই কণা পৰমাণু, অণু, আয়ন বা ইলেক্ট্ৰন যিকোনো হ’ব পাৰে।
মোল, ভৰ আৰু কণাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক:
- কণাৰ সংখ্যা = মোলৰ সংখ্যা × ৬.০২২ × ১০²³
- মোলৰ সংখ্যা = ভৰ (গ্ৰামত) ÷ মোলাৰ ভৰ (g/mol)
- মোলাৰ ভৰ = পৰমাণু ভৰ বা আণৱিক ভৰ (সংখ্যাগতভাৱে একে, কিন্তু একক g/mol)
উদাহৰণ: কাৰ্বনৰ মোলাৰ ভৰ = ১২ g/mol। সুতৰাং ১২ g কাৰ্বনত ১ মোল বা ৬.০২২ × ১০²³ টা কাৰ্বন পৰমাণু আছে।
৪। তলৰ যৌগসমূহৰ সংকেত লিখা: (ক) এলুমিনিয়াম ক্লোৰাইড, (খ) কেলছিয়াম অক্সাইড, (গ) ছডিয়াম ছালফেট, (ঘ) ম্যাগনেছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড, (ঙ) অ্যামোনিয়াম নাইট্ৰেট।
উত্তৰঃ
- (ক) এলুমিনিয়াম ক্লোৰাইড: Al³⁺ আৰু Cl⁻ → AlCl₃
- (খ) কেলছিয়াম অক্সাইড: Ca²⁺ আৰু O²⁻ → CaO
- (গ) ছডিয়াম ছালফেট: Na⁺ আৰু SO₄²⁻ → Na₂SO₄
- (ঘ) ম্যাগনেছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড: Mg²⁺ আৰু OH⁻ → Mg(OH)₂
- (ঙ) অ্যামোনিয়াম নাইট্ৰেট: NH₄⁺ আৰু NO₃⁻ → NH₄NO₃
সংখ্যাত্মক প্ৰশ্নোত্তৰ (Numerical Problems)
১। ৫.৩ গ্ৰাম ছডিয়াম কাৰ্বনেট (Na₂CO₃) আৰু ৬ গ্ৰাম ইথানয়িক এছিডৰ বিক্ৰিয়াত ২.২ গ্ৰাম CO₂, ০.৯ গ্ৰাম পানী আৰু ৮.২ গ্ৰাম ছডিয়াম ইথান’য়েট উৎপন্ন হৈছে। ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়ম পৰীক্ষা কৰা।
উত্তৰঃ
বিক্ৰিয়কৰ মুঠ ভৰ = ৫.৩ + ৬.০ = ১১.৩ গ্ৰাম
বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ মুঠ ভৰ = ২.২ + ০.৯ + ৮.২ = ১১.৩ গ্ৰাম
বিক্ৰিয়কৰ মুঠ ভৰ = বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ মুঠ ভৰ = ১১.৩ গ্ৰাম।
সুতৰাং পৰ্যবেক্ষণটো ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়মৰ সৈতে মিলে। ✓
২। তলৰ পদাৰ্থসমূহৰ আণৱিক ভৰ গণনা কৰা: (ক) H₂, (খ) O₂, (গ) CO₂, (ঘ) CH₄, (ঙ) NH₃, (চ) H₂SO₄, (ছ) HNO₃।
উত্তৰঃ [H = 1 u, C = 12 u, N = 14 u, O = 16 u, S = 32 u]
- (ক) H₂ = 2 × 1 = 2 u
- (খ) O₂ = 2 × 16 = 32 u
- (গ) CO₂ = 12 + (2 × 16) = 12 + 32 = 44 u
- (ঘ) CH₄ = 12 + (4 × 1) = 12 + 4 = 16 u
- (ঙ) NH₃ = 14 + (3 × 1) = 14 + 3 = 17 u
- (চ) H₂SO₄ = (2 × 1) + 32 + (4 × 16) = 2 + 32 + 64 = 98 u
- (ছ) HNO₃ = 1 + 14 + (3 × 16) = 1 + 14 + 48 = 63 u
৩। তলৰ পদাৰ্থসমূহৰ মোলাৰ ভৰ লিখা: (ক) N পৰমাণু, (খ) N₂ অণু, (গ) NaCl, (ঘ) H₂O।
উত্তৰঃ
- (ক) N পৰমাণু: পৰমাণু ভৰ = 14 u → মোলাৰ ভৰ = 14 g/mol
- (খ) N₂ অণু: আণৱিক ভৰ = 2 × 14 = 28 u → মোলাৰ ভৰ = 28 g/mol
- (গ) NaCl: 23 + 35.5 = 58.5 u → মোলাৰ ভৰ = 58.5 g/mol
- (ঘ) H₂O: (2 × 1) + 16 = 18 u → মোলাৰ ভৰ = 18 g/mol
৪। ৩২ গ্ৰাম সালফাৰত কিমান মোল আছে? সালফাৰৰ পৰমাণু ভৰ 32 u।
উত্তৰঃ
মোলৰ সংখ্যা = ভৰ ÷ মোলাৰ ভৰ
= ৩২ g ÷ ৩২ g/mol
= ১ মোল
৫। ১২ গ্ৰাম অক্সিজেন গেছ (O₂)-ত কিমান মোল আছে?
উত্তৰঃ
O₂-ৰ মোলাৰ ভৰ = ২ × ১৬ = ৩২ g/mol
মোলৰ সংখ্যা = ১২ ÷ ৩২ = ০.৩৭৫ মোল
৬। ০.৫ মোল অক্সিজেন পৰমাণুত কিমানটা পৰমাণু আছে?
উত্তৰঃ
কণাৰ সংখ্যা = মোল × আভোগাড্ৰো সংখ্যা
= ০.৫ × ৬.০২২ × ১০²³
= ৩.০১১ × ১০²³ টা পৰমাণু
৭। ৯ গ্ৰাম পানীত কিমানটা অণু আছে?
উত্তৰঃ
H₂O-ৰ মোলাৰ ভৰ = ১৮ g/mol
মোলৰ সংখ্যা = ৯ ÷ ১৮ = ০.৫ মোল
অণুৰ সংখ্যা = ০.৫ × ৬.০২২ × ১০²³
= ৩.০১১ × ১০²³ টা অণু
৮। ২৩ গ্ৰাম ছডিয়ামত কিমানটা পৰমাণু আছে? (Na = 23 u)
উত্তৰঃ
Na-ৰ মোলাৰ ভৰ = ২৩ g/mol
মোলৰ সংখ্যা = ২৩ ÷ ২৩ = ১ মোল
পৰমাণুৰ সংখ্যা = ১ × ৬.০২২ × ১০²³
= ৬.০২২ × ১০²³ টা পৰমাণু
৯। NH₃-ৰ আণৱিক ভৰ ১৭ u। ৩৪ গ্ৰাম NH₃-ত কিমান মোল অণু আছে?
উত্তৰঃ
NH₃-ৰ মোলাৰ ভৰ = ১৭ g/mol
মোলৰ সংখ্যা = ৩৪ ÷ ১৭ = ২ মোল
১০। H₂S অণুত থকা পৰমাণুৰ সংখ্যা উল্লেখ কৰা আৰু PO₄³⁻ আয়নত থকা পৰমাণুৰ সংখ্যা গণনা কৰা।
উত্তৰঃ
H₂S অণুত মুঠ তিনিটা পৰমাণু আছে — দুটা হাইড্ৰজেন আৰু এটা ছালফাৰ।
PO₄³⁻ আয়নত মুঠ পাঁচটা পৰমাণু আছে — এটা ফছফৰাছ (P) আৰু চাৰিটা অক্সিজেন (O)।
গুৰুত্বপূৰ্ণ তালিকাসমূহ (Important Tables)
তালিকা ১: কিছুমান সাধাৰণ মৌলৰ সংকেত আৰু পৰমাণু ভৰ
| মৌলৰ নাম | সংকেত | পৰমাণু ভৰ (u) |
|---|---|---|
| হাইড্ৰজেন | H | 1 |
| হিলিয়াম | He | 4 |
| কাৰ্বন | C | 12 |
| নাইট্ৰজেন | N | 14 |
| অক্সিজেন | O | 16 |
| ছডিয়াম | Na | 23 |
| ম্যাগনেছিয়াম | Mg | 24 |
| এলুমিনিয়াম | Al | 27 |
| ছিলিকন | Si | 28 |
| ছালফাৰ | S | 32 |
| ক্লোৰিন | Cl | 35.5 |
| পটাছিয়াম | K | 39 |
| কেলছিয়াম | Ca | 40 |
| আইৰন (লোহা) | Fe | 56 |
| কপাৰ (তাম) | Cu | 63.5 |
| জিংক | Zn | 65 |
| চিলভাৰ (ৰূপ) | Ag | 108 |
| গোল্ড (সোণ) | Au | 197 |
তালিকা ২: কিছুমান সাধাৰণ মৌল আৰু মূলকৰ যোজ্যতা
| মৌল / মূলক | সংকেত / সংকেত | যোজ্যতা / আৱেশ |
|---|---|---|
| হাইড্ৰজেন | H | 1 |
| ছডিয়াম | Na⁺ | +1 |
| পটাছিয়াম | K⁺ | +1 |
| ছিলভাৰ | Ag⁺ | +1 |
| ম্যাগনেছিয়াম | Mg²⁺ | +2 |
| কেলছিয়াম | Ca²⁺ | +2 |
| আইৰন (II) | Fe²⁺ | +2 |
| আইৰন (III) | Fe³⁺ | +3 |
| কপাৰ (I) | Cu⁺ | +1 |
| কপাৰ (II) | Cu²⁺ | +2 |
| এলুমিনিয়াম | Al³⁺ | +3 |
| ক্লোৰাইড | Cl⁻ | -1 |
| ব্ৰ’মাইড | Br⁻ | -1 |
| অক্সাইড | O²⁻ | -2 |
| ছালফাইড | S²⁻ | -2 |
তালিকা ৩: সাধাৰণ বহুপৰমাণুক আয়ন
| আয়নৰ নাম | সংকেত | আৱেশ |
|---|---|---|
| অ্যামোনিয়াম | NH₄⁺ | +1 |
| হাইড্ৰক্সাইড | OH⁻ | -1 |
| নাইট্ৰেট | NO₃⁻ | -1 |
| হাইড্ৰজেন কাৰ্বনেট | HCO₃⁻ | -1 |
| কাৰ্বনেট | CO₃²⁻ | -2 |
| ছালফেট | SO₄²⁻ | -2 |
| ছালফাইট | SO₃²⁻ | -2 |
| ফছফেট | PO₄³⁻ | -3 |
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। ‘পৰমাণু’ অবিভাজ্য বুলি কোনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল?
(ক) বোৰ (খ) ৰাদাৰফোৰ্ড (গ) আইনষ্টাইন (ঘ) ডাল্টন
উত্তৰঃ (ঘ) ডাল্টন
২। ১ পৰমাণু ভৰ একক (u) সমান —
(ক) কাৰ্বন-১২ পৰমাণুৰ ১/৬ ভৰ (খ) কাৰ্বন-১২ পৰমাণুৰ ১/১২ ভৰ (গ) হাইড্ৰজেন পৰমাণুৰ ভৰ (ঘ) অক্সিজেন পৰমাণুৰ ভৰ
উত্তৰঃ (খ) কাৰ্বন-১২ পৰমাণুৰ ১/১২ ভৰ
৩। ক্লোৰিনৰ পৰমাণু ভৰ কিমান?
(ক) 23 u (খ) 35.5 u (গ) 32 u (ঘ) 35 u
উত্তৰঃ (খ) 35.5 u
৪। আভোগাড্ৰো সংখ্যাৰ মান কিমান?
(ক) 7.022 × 10²³ (খ) 6.022 × 10²³ (গ) 60.22 × 10²³ (ঘ) 6.022 × 10²²
উত্তৰঃ (খ) 6.022 × 10²³
৫। সোণৰ ৰাসায়নিক সংকেত কি?
(ক) Ag (খ) Go (গ) Au (ঘ) Ar
উত্তৰঃ (গ) Au
৬। NH₃-ৰ আণৱিক ভৰ কিমান?
(ক) 14 u (খ) 15 u (গ) 16 u (ঘ) 17 u
উত্তৰঃ (ঘ) 17 u
৭। তলৰ কোনটো বহুপৰমাণুক আয়ন?
(ক) Na⁺ (খ) Cl⁻ (গ) SO₄²⁻ (ঘ) Mg²⁺
উত্তৰঃ (গ) SO₄²⁻
৮। ১৮ গ্ৰাম পানীত (H₂O) কিমান মোল আছে?
(ক) 2 মোল (খ) 1 মোল (গ) 0.5 মোল (ঘ) 18 মোল
উত্তৰঃ (খ) 1 মোল [H₂O-ৰ মোলাৰ ভৰ = 18 g/mol; ১৮ ÷ ১৮ = ১]
৯। কোনটো মৌলৰ পৰমাণু স্বাধীনভাৱে থাকিব পাৰে?
(ক) হাইড্ৰজেন (খ) অক্সিজেন (গ) নিয়ন (ঘ) নাইট্ৰজেন
উত্তৰঃ (গ) নিয়ন [নিষ্ক্ৰিয় গেছ হোৱাৰ বাবে একপৰমাণুক অৱস্থায় থাকে]
১০। অ্যামোনিয়াত নাইট্ৰজেন আৰু হাইড্ৰজেনৰ ভৰ অনুপাত কত?
(ক) 14:1 (খ) 14:3 (গ) 1:3 (ঘ) 3:14
উত্তৰঃ (খ) 14:3 [NH₃-ত N = 14 u, H = 3 × 1 = 3 u; অনুপাত = 14:3]
১১। ম্যাগনেছিয়াম ক্লোৰাইডৰ সঠিক সংকেত কোনটো?
(ক) MgCl (খ) Mg₂Cl (গ) MgCl₂ (ঘ) Mg₂Cl₂
উত্তৰঃ (গ) MgCl₂ [Mg-ৰ যোজ্যতা 2, Cl-ৰ যোজ্যতা 1; ক্ৰছ কৰিলে MgCl₂]
১২। ১ মোল কাৰ্বনৰ ভৰ কিমান?
(ক) 6 g (খ) 12 g (গ) 24 g (ঘ) 1 g
উত্তৰঃ (খ) 12 g [কাৰ্বনৰ মোলাৰ ভৰ = 12 g/mol]
১৩। H₂SO₄-ৰ আণৱিক ভৰ কিমান?
(ক) 49 u (খ) 98 u (গ) 64 u (ঘ) 96 u
উত্তৰঃ (খ) 98 u [(2×1) + 32 + (4×16) = 2 + 32 + 64 = 98 u]
১৪। ভৰ সংৰক্ষণৰ নিয়ম কোনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল?
(ক) প্ৰুষ্ট (খ) আভোগাড্ৰো (গ) লাভোৱাজিয়ে (ঘ) ডাল্টন
উত্তৰঃ (গ) লাভোৱাজিয়ে
১৫। নিৰ্দিষ্ট অনুপাতৰ নিয়ম কোনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল?
(ক) ডাল্টন (খ) প্ৰুষ্ট (গ) আভোগাড্ৰো (ঘ) লাভোৱাজিয়ে
উত্তৰঃ (খ) প্ৰুষ্ট