সাৰাংশ: আমাৰ চাৰিওফালে থকা পদাৰ্থবোৰ বিশুদ্ধ নে মিশ্ৰণ — এই প্ৰশ্নটোৱেই এই অধ্যায়ৰ মূল বিষয়। বিশুদ্ধ পদাৰ্থ মানে হৈছে এনে এটি পদাৰ্থ যি কেৱল এক প্ৰকাৰৰ কণিকাৰে গঠিত আৰু ইয়াৰ সংযুতি সকলো অংশত একে। সোণ, লো, পানী, ছালফাৰ আদি বিশুদ্ধ পদাৰ্থৰ উদাহৰণ। আনহাতে, দুই বা তাতোধিক পদাৰ্থ মিলি যি গঠন হয় তাকে মিশ্ৰণ বোলা হয়। মিশ্ৰণ দুই প্ৰকাৰৰ — সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ আৰু বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণ। সমসত্ত্ব মিশ্ৰণত সকলো অংশত সংযুতি একে হয় (যেনে — নিমখ-পানীৰ দ্ৰৱণ), কিন্তু বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণত সংযুতি সকলো অংশত সমান নহয় (যেনে — বালি আৰু লোৰ গুড়িৰ মিশ্ৰণ)।
দ্ৰৱণ হৈছে এক সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ য’ত দ্ৰৱণকাৰী (solvent) আৰু দ্ৰৱ (solute) থাকে। দ্ৰৱণৰ কণিকাৰ আকাৰ ১ nm তকৈ কম হোৱাৰ কাৰণে সিহঁত খালি চকুৰে দেখা নাযায় আৰু দ্ৰৱণ স্বচ্ছ হয়। ইফালে, কলয়ড মিশ্ৰণৰ কণিকাৰ আকাৰ ১-১০০০ nm ৰ ভিতৰত হয় আৰু সেইবোৰে টিণ্ডল প্ৰভাৱ (Tyndall Effect) দেখুৱায়। দুগ্ধ, ধোঁৱা, কুঁৱলি আদি কলয়ডৰ উদাহৰণ। নিলম্বন (Suspension) হৈছে বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণ য’ত কণিকাৰ আকাৰ ১০০০ nm-তকৈ বেছি হয় আৰু সিহঁত কিছু সময়ৰ পাছত তলত পৰি যায়।
মিশ্ৰণৰ পৰা উপাদানসমূহ বেলেগ কৰিবলৈ বিভিন্ন পৃথকীকৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বাষ্পীভৱন (Evaporation), পাতন (Distillation), ভগ্নাংশিক পাতন (Fractional Distillation), ক্ৰোমাটোগ্ৰাফি (Chromatography), কেন্দ্ৰাভিসাৰী পদ্ধতি (Centrifugation), পৰিস্ৰাৱণ (Filtration), উৰ্ধ্বপাতন (Sublimation), চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic Separation) আদি এই পদ্ধতিসমূহ। বিশুদ্ধ পদাৰ্থক পুনৰ মৌল (Element) আৰু যৌগ (Compound)ত ভাগ কৰা হয়। মৌল হৈছে এনে বিশুদ্ধ পদাৰ্থ যাক ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে ভাঙি সহজতৰ পদাৰ্থত পৰিণত কৰিব নোৱাৰি। যৌগ হৈছে দুই বা তাতোধিক মৌলৰ ৰাসায়নিক সংযোগত গঠিত পদাৰ্থ।
Summary: This chapter, “Is Matter Around Us Pure?”, explores the fundamental classification of matter into pure substances and mixtures. A pure substance contains only one kind of particles throughout and has a fixed composition, such as gold, iron, water, and sulphur. A mixture, on the other hand, is formed by combining two or more substances. Mixtures are classified as homogeneous (uniform composition, like salt water) and heterogeneous (non-uniform composition, like sand and iron filings). Solutions are homogeneous mixtures where particles are smaller than 1 nm, making them transparent and stable. Colloidal mixtures have particles between 1-1000 nm and exhibit the Tyndall Effect, while suspensions have large particles (greater than 1000 nm) that settle on standing.
The chapter covers several methods of separating mixtures, each suited to particular types of mixtures. Evaporation separates a dissolved solid from a liquid. Distillation separates liquids with significantly different boiling points. Fractional distillation separates miscible liquids with close boiling points. Chromatography separates dissolved substances based on how quickly they move through an absorbent material. Centrifugation separates substances of different densities. Sublimation removes a component that converts directly to vapour. Magnetic separation uses a magnet to separate magnetic substances from non-magnetic ones.
Pure substances are further classified into elements and compounds. Elements are pure substances that cannot be broken down into simpler substances by chemical methods, and are made of only one kind of atoms. They are classified into metals (e.g., iron, copper, gold), non-metals (e.g., sulphur, carbon, oxygen), and metalloids (e.g., silicon, germanium). Compounds are formed by the chemical combination of two or more elements in a fixed ratio, and their properties are entirely different from their constituent elements. The chapter also distinguishes between physical changes (reversible, no new substance formed) and chemical changes (usually irreversible, new substances with new properties are formed).
পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (In-Text Questions)
পৃষ্ঠা ১৫ – প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পদাৰ্থ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পদাৰ্থ হৈছে এনে বিশুদ্ধ একক জাতৰ দ্ৰব্য যাক ভৌতিক পদ্ধতিৰে অন্য ধৰণৰ দ্ৰব্যত পৰিণত কৰিব নোৱাৰি। পদাৰ্থৰ নিৰ্দিষ্ট গলনাংক আৰু স্ফুটনাংক থাকে। উদাহৰণ: চেনি, ছডিয়াম ক্লৰাইড, সোণ, হীৰা ইত্যাদি।
২। সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ আৰু বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ | বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণ |
|---|---|
| সকলো অংশত সংযুতি একে। | সকলো অংশত সংযুতি একে নহয়। |
| উপাদানসমূহৰ মাজত কোনো দৃশ্যমান সীমাৰেখা নাথাকে। | উপাদানসমূহৰ মাজত দৃশ্যমান সীমাৰেখা থাকিব পাৰে। |
| উদাহৰণ: চেনি-পানীৰ দ্ৰৱণ, নিমখ-পানীৰ দ্ৰৱণ। | উদাহৰণ: বালি আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ, তেল আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ। |
পৃষ্ঠা ১৮ – প্ৰশ্নোত্তৰ
১। দ্ৰৱণ, নিলম্বন আৰু কলয়ডৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| বিষয় | দ্ৰৱণ | কলয়ড | নিলম্বন |
|---|---|---|---|
| মিশ্ৰণৰ প্ৰকৃতি | সমসত্ত্ব | সমসত্ত্ব দেখা যায় কিন্তু প্ৰকৃততে বিষমসত্ত্ব | বিষমসত্ত্ব |
| কণিকাৰ আকাৰ | ১ nm তকৈ কম | ১ – ১০০০ nm | ১০০০ nm তকৈ বেছি |
| টিণ্ডল প্ৰভাৱ | নাদেখুৱায় | দেখুৱায় | দেখুৱাব পাৰে |
| স্থিতিশীলতা | স্থিতিশীল, তললৈ নামি নাযায় | মোটামুটি স্থিতিশীল | অস্থিতিশীল, তললৈ নামি যায় |
| পৰিস্ৰাৱণ | ফিল্টাৰ কাগজেৰে পৃথক হয় না | সাধাৰণ ফিল্টাৰেৰে পৃথক হয় না | ফিল্টাৰ কাগজেৰে পৃথক হয় |
| উদাহৰণ | নিমখ-পানী, চেনি-পানী | গাখীৰ, কুঁৱলি, ধোঁৱা | বালি আৰু পানী |
২। পানীৰ নমুনা বিশুদ্ধ নে অবিশুদ্ধ — কিদৰে নিৰ্ণয় কৰিবা?
উত্তৰঃ যদি পানীৰ নমুনা বিশুদ্ধ হয়, তেন্তে ই ১০০°C (স্বাভাৱিক বায়ুমণ্ডলীয় চাপত) উষ্ণতাত উতলিব। বিশুদ্ধ পানীৰ স্ফুটনাংক একেবাৰে স্থিৰ। যদি স্ফুটনাংক ১০০°C তকৈ বেছি হয়, তেন্তে পানীটো অবিশুদ্ধ।
পৃষ্ঠা ২৪ – প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰা বিশুদ্ধ পানী পোৱাৰ পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰা বিশুদ্ধ পানী পোৱাৰ বাবে পাতন (Distillation) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সমুদ্ৰৰ পানী গৰম কৰিলে বাষ্প হয় আৰু সেই বাষ্প ঠান্ডা কৰিলে বিশুদ্ধ পানী পোৱা যায়। নিমখ আদি অদ্ৰৱ্য বোতলত ৰৈ যায়।
২। তেজৰ পৰা ঔষধ পৃথক কৰিবলৈ কি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ তেজৰ পৰা ঔষধ পৃথক কৰিবলৈ ক্ৰোমাটোগ্ৰাফি (Chromatography) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পৃষ্ঠা ২৮ – প্ৰশ্নোত্তৰ
১। কাৰ্বন ডাই অক্সাইড কোনটো শ্ৰেণীৰ বিশুদ্ধ পদাৰ্থ — মৌল নে যৌগ?
উত্তৰঃ কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO₂) এটি যৌগ কাৰণ ইয়াত দুটি ভিন্ন মৌল — কাৰ্বন (C) আৰু অক্সিজেন (O) — নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত ৰাসায়নিকভাৱে মিলিত হৈছে।
২। তলত উল্লেখ কৰা পদাৰ্থবোৰক মৌল, যৌগ আৰু মিশ্ৰণত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা — লো, তেজাবী পানীৰ দ্ৰৱণ, চিনি, বালি, ছডিয়াম আৰু কাৰ্বন।
উত্তৰঃ
- মৌল: লো (Fe), ছডিয়াম (Na), কাৰ্বন (C)
- যৌগ: চিনি (C₁₂H₂₂O₁₁)
- মিশ্ৰণ: তেজাবী পানীৰ দ্ৰৱণ (সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ), বালি (বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণ)
৩। তলত দিয়া পৰিৱৰ্তনবোৰক ভৌতিক বা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা — কাঠ কটা, মাখন গলোৱা, পঁচা গোন্ধ নিৰ্গত হোৱা, নতুন বস্তু তৈয়াৰ হোৱা।
উত্তৰঃ
- ভৌতিক পৰিৱৰ্তন: কাঠ কটা, মাখন গলোৱা
- ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন: পঁচা গোন্ধ নিৰ্গত হোৱা, নতুন বস্তু তৈয়াৰ হোৱা
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বিশুদ্ধ পদাৰ্থ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি পদাৰ্থত কেৱল এক প্ৰকাৰৰ কণিকা থাকে আৰু যাৰ সংযুতি সকলো অংশত একে তাক বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বোলা হয়। বিশুদ্ধ পদাৰ্থৰ নিৰ্দিষ্ট গলনাংক আৰু স্ফুটনাংক থাকে। উদাহৰণ: সোণ, পানী, চেনি।
২। মিশ্ৰণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুই বা তাতোধিক পদাৰ্থ যেতিয়া যিকোনো অনুপাতত মিলিত হয় আৰু তাৰ প্ৰতিটো উপাদানে নিজৰ পৃথক বৈশিষ্ট্য বজাই ৰাখে, তেনে মিলিত পদাৰ্থক মিশ্ৰণ বোলা হয়।
৩। দ্ৰৱ আৰু দ্ৰৱণকাৰী কি?
উত্তৰঃ দ্ৰৱণত যে পদাৰ্থটো দ্ৰৱীভূত হয় সেইটোক দ্ৰৱ (Solute) বোলা হয় আৰু যে মাধ্যমত দ্ৰৱ মিলিত হয় তাক দ্ৰৱণকাৰী (Solvent) বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে নিমখ-পানীৰ দ্ৰৱণত নিমখ হৈছে দ্ৰৱ আৰু পানী হৈছে দ্ৰৱণকাৰী।
৪। টিণ্ডল প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ কলয়ড মিশ্ৰণৰ মাজেদি পোহৰ পাৰ হওঁতে কলয়ডৰ কণিকাবোৰে পোহৰ বিকীৰণ কৰে আৰু পোহৰৰ পথটো দেখা যায় — এই পৰিঘটনাকে টিণ্ডল প্ৰভাৱ (Tyndall Effect) বোলা হয়। ধূলিময় কোঠাত জানালাৰে সোমোৱা পোহৰৰ পথ দেখা যোৱাটো টিণ্ডল প্ৰভাৱৰ উদাহৰণ।
৫। মৌল কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মৌল হৈছে এনে বিশুদ্ধ পদাৰ্থ যাক ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে অন্য কোনো সহজতৰ পদাৰ্থত বিভক্ত কৰিব নোৱাৰি। উদাহৰণ: সোণ (Au), লো (Fe), অক্সিজেন (O₂), কাৰ্বন (C), হাইড্ৰজেন (H₂) ইত্যাদি।
৬। যৌগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুই বা তাতোধিক মৌল নিৰ্দিষ্ট ভৰ অনুপাতত ৰাসায়নিকভাৱে মিলিত হৈ যি পদাৰ্থ গঠন কৰে, তাক যৌগ বোলে। যৌগৰ ধৰ্ম তাৰ গঠনকাৰী মৌলবোৰৰ ধৰ্মৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বেলেগ। উদাহৰণ: পানী (H₂O), ছডিয়াম ক্লৰাইড (NaCl), কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO₂)।
৭। নিলম্বন (Suspension) কাক বোলে?
উত্তৰঃ নিলম্বন হৈছে এক বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণ য’ত কণিকাবোৰৰ আকাৰ ১০০০ nm তকৈ বেছি হয়। কণিকাবোৰ খালি চকুৰে দেখা যায় আৰু কিছু সময়ৰ পাছত তলত পৰি যায়। উদাহৰণ: বালি আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ, চকৰ আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ।
৮। কলয়ড কাক বোলে?
উত্তৰঃ কলয়ড হৈছে এনে মিশ্ৰণ য’ত কণিকাৰ আকাৰ ১ nm ৰ পৰা ১০০০ nm ৰ ভিতৰত থাকে। সিহঁত সাধাৰণ দৃষ্টিত দেখা নাযায় কিন্তু টিণ্ডল প্ৰভাৱ দেখুৱায়। উদাহৰণ: গাখীৰ, কুঁৱলি, জেলাটিন দ্ৰৱণ।
৯। দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা (Concentration) কিদৰে গণনা কৰা হয়?
উত্তৰঃ দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা তলৰ সূত্ৰৰে গণনা কৰা হয়:
গাঢ়তা (%) = (দ্ৰৱৰ ভৰ / দ্ৰৱণৰ মুঠ ভৰ) × ১০০
উদাহৰণ: ১০০ গ্ৰাম পানীত ১০ গ্ৰাম নিমখ দ্ৰৱীভূত কৰিলে গাঢ়তা = (১০ / ১১০) × ১০০ = ৯.০৯%
১০। ধাতু আৰু অধাতুৰ মাজত দুটি পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| ধাতু | অধাতু |
|---|---|
| সাধাৰণতে ঘৰৰ উষ্ণতাত কঠিন অৱস্থাত থাকে (পাৰা বাদে)। | ঘৰৰ উষ্ণতাত কঠিন, তৰল বা গেছীয় হ’ব পাৰে। |
| চকচকীয়া, তাপ আৰু বিদ্যুৎৰ সুপৰিবাহক। | সাধাৰণতে চকচকীয়া নহয় আৰু তাপ ও বিদ্যুৎৰ কুপৰিবাহক (কাৰ্বন — গ্ৰেফাইট বাদে)। |
| উদাহৰণ: লো, তামৰ, সোণ, ৰূপ। | উদাহৰণ: ছালফাৰ, ক্লৰিন, অক্সিজেন। |
১১। উৰ্ধ্বপাতন (Sublimation) কি? এটি উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াত কিছু পদাৰ্থ গৰম কৰিলে তৰল অৱস্থাত নাহৈ পোনে পোনে কঠিন অৱস্থাৰ পৰা গেছীয় অৱস্থালৈ পৰিণত হয়, তাকে উৰ্ধ্বপাতন বোলা হয়। কৰ্পূৰ, আয়’ড’, অমনিয়াম ক্লৰাইড আদি উৰ্ধ্বপাতনযোগ্য পদাৰ্থ। উদাহৰণ: কৰ্পূৰ আৰু নিমখৰ মিশ্ৰণ গৰম কৰিলে কৰ্পূৰ বাষ্প হৈ যায় আৰু নিমখ অৱশিষ্ট হিচাপে ৰয়।
১২। কেন্দ্ৰাভিসাৰী পদ্ধতি (Centrifugation) কি?
উত্তৰঃ যি পদ্ধতিত অতি দ্ৰুতবেগে ঘূৰ্ণন কৰি ঘনত্বৰ পাৰ্থক্যৰ ভিত্তিত মিশ্ৰণৰ উপাদান পৃথক কৰা হয়, তাক কেন্দ্ৰাভিসাৰী পদ্ধতি বোলা হয়। ঘূৰ্ণনৰ ফলত গধুৰ কণিকা তললৈ নামি যায় আৰু পাতল উপাদান ওপৰত থাকে। গাখীৰৰ পৰা মাখন পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১৩। ক্ৰোমাটোগ্ৰাফি কি?
উত্তৰঃ ক্ৰোমাটোগ্ৰাফি হৈছে এনে এটি পদ্ধতি যাৰ দ্বাৰা মিশ্ৰণৰ উপাদানবোৰক এক শোষক মাধ্যমৰ মাজেদি পৃথক কৰিব পাৰি কাৰণ বিভিন্ন উপাদানে বিভিন্ন হাৰত শোষক মাধ্যমৰ মাজেদি গতি কৰে। উদাহৰণ: তেজৰ পৰা ঔষধ পৃথক কৰা, খাদ্যৰ পৰা ৰং পৃথক কৰা।
১৪। ভগ্নাংশিক পাতন (Fractional Distillation) কি?
উত্তৰঃ যি পদ্ধতিত কাছাকাছি স্ফুটনাংক থকা (পাৰ্থক্য ২৫°C তকৈ কম) মিশ্ৰণীয় তৰল পদাৰ্থবোৰ পৃথক কৰা হয়, তাক ভগ্নাংশিক পাতন বোলে। কেৰাছিন আৰু পেট্ৰোল বা ক্ৰুড অইলৰ পৰা বিভিন্ন উপাদান পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১৫। মিশ্ৰধাতু (Alloy) কি?
উত্তৰঃ মিশ্ৰধাতু হৈছে দুই বা তাতোধিক ধাতু বা ধাতু আৰু অধাতুৰ সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ। মিশ্ৰধাতুক ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব নোৱাৰি। উদাহৰণ: পিতল (তামৰ ৭০% + দস্তা ৩০%), ব্ৰঞ্জ (তামৰ + টিন), ইস্পাত (লো + কাৰ্বন)।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পৃথকীকৰণৰ পদ্ধতি উল্লেখ কৰি তলত দিয়া মিশ্ৰণৰ উপাদান কিদৰে পৃথক কৰিবা লিখা:
(ক) বালি আৰু নিমখ
উত্তৰঃ প্ৰথমে মিশ্ৰণটো পানীত মিহলাই নিমখ দ্ৰৱীভূত কৰা হয়। তাৰপিছত পৰিস্ৰাৱণ (Filtration) পদ্ধতিৰে বালি পৃথক কৰা হয়। দ্ৰৱীভূত নিমখ পাতন (Evaporation) পদ্ধতিৰে পুনৰ পোৱা যায়।
(খ) গাখীৰৰ পৰা মাখন
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰাভিসাৰী পদ্ধতি (Centrifugation) ব্যৱহাৰ কৰি গাখীৰৰ পৰা মাখন পৃথক কৰা হয়। অতি দ্ৰুতগতিত ঘূৰ্ণন কৰিলে মাখন ওপৰলৈ উঠি আহে।
(গ) কৰ্পূৰ আৰু নিমখৰ মিশ্ৰণ
উত্তৰঃ উৰ্ধ্বপাতন (Sublimation) পদ্ধতিৰে কৰ্পূৰ আৰু নিমখৰ মিশ্ৰণ পৃথক কৰা হয়। মিশ্ৰণ গৰম কৰিলে কৰ্পূৰ বাষ্প হৈ ওপৰত থকা ঠান্ডা পৃষ্ঠত জমা হয় আৰু নিমখ পিছত ৰৈ যায়।
(ঘ) সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ
উত্তৰঃ বাষ্পীভৱন (Evaporation) পদ্ধতিৰে সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ পৃথক কৰা হয়। সমুদ্ৰৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ যালে নিমখ থাকি যায়।
(ঙ) চাহৰ পৰা চাহপাত
উত্তৰঃ পৰিস্ৰাৱণ (Filtration) পদ্ধতিৰে চাহৰ পৰা চাহপাত পৃথক কৰা হয়। ফিল্টাৰ কাগজত চাহ ঢালিলে চাহপাত ফিল্টাৰ কাগজত ৰৈ যায় আৰু তৰল চাহ তললৈ যায়।
(চ) লোৰ গুড়ি আৰু বালি
উত্তৰঃ চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic Separation) পদ্ধতিৰে লোৰ গুড়ি আৰু বালি পৃথক কৰা হয়। চুম্বক আনিলে লোৰ গুড়ি আকৰ্ষিত হৈ পৃথক হয়।
২। তলত দিয়া পৰিৱৰ্তনবোৰ ভৌতিক নে ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন বুলি কৈ কাৰণ দিয়া:
উত্তৰঃ
| পৰিৱৰ্তন | প্ৰকাৰ | কাৰণ |
|---|---|---|
| কাঠ কটা | ভৌতিক পৰিৱৰ্তন | কোনো নতুন পদাৰ্থ গঠন নহয়, কেৱল আকাৰ সলনি হয়। |
| মাখন গলোৱা | ভৌতিক পৰিৱৰ্তন | কোনো নতুন পদাৰ্থ গঠন নহয়, কেৱল অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন হয়। |
| পানী উতলোৱা | ভৌতিক পৰিৱৰ্তন | কোনো নতুন পদাৰ্থ গঠন নহয়, কেৱল অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন হয়। |
| কাগজ পোৰা | ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন | নতুন পদাৰ্থ (ছাই, CO₂) গঠন হয়, পৰিৱৰ্তন অপ্ৰতিবৰ্তনযোগ্য। |
| লো মামৰ খোৱা | ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন | নতুন পদাৰ্থ (লোৰ অক্সাইড) গঠন হয়। |
| খাদ্য ৰান্ধা | ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন | খাদ্যৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম সলনি হয়, নতুন পদাৰ্থ গঠন হয়। |
| চেনি গলোৱা | ভৌতিক পৰিৱৰ্তন | কোনো নতুন পদাৰ্থ গঠন নহয়। |
| খাদ্য হজম হোৱা | ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন | নতুন পদাৰ্থ গঠন হয়, জৈৱ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া ঘটে। |
৩। দ্ৰৱণ কাক বোলে? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ দুই বা তাতোধিক পদাৰ্থৰ সমসত্ত্ব মিশ্ৰণকে দ্ৰৱণ বোলে। দ্ৰৱণৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ:
- দ্ৰৱণ সমসত্ত্ব — সকলো অংশত সংযুতি একে।
- দ্ৰৱণত দ্ৰৱৰ কণিকাৰ আকাৰ ১ nm তকৈ কম।
- দ্ৰৱণ স্বচ্ছ — পোহৰ সহজে পাৰ হয়।
- দ্ৰৱণৰ কণিকাবোৰ ফিল্টাৰ কাগজৰ মাজেদি পাৰ হয়।
- দ্ৰৱণ স্থিতিশীল — কণিকাবোৰ তললৈ নামি নাযায়।
- দ্ৰৱণে টিণ্ডল প্ৰভাৱ নদেখুৱায়।
৪। মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজন কিদৰে কৰা হয়?
উত্তৰঃ মৌলক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়:
- ধাতু (Metals): চকচকীয়া, তাপ আৰু বিদ্যুৎৰ সুপৰিবাহক, আঘাত আৰু টানত প্ৰসাৰযোগ্য। উদাহৰণ: লো, তামৰ, সোণ, ৰূপ, ছডিয়াম।
- অধাতু (Non-metals): সাধাৰণতে চকচকীয়া নহয়, তাপ ও বিদ্যুৎৰ কুপৰিবাহক। উদাহৰণ: ছালফাৰ, ফছফৰাছ, অক্সিজেন, নাইট্ৰজেন, হাইড্ৰজেন, ক্লৰিন।
- অৰ্ধধাতু বা উপধাতু (Metalloids): ধাতু আৰু অধাতু উভয়ৰে বৈশিষ্ট্য প্ৰদৰ্শন কৰে। উদাহৰণ: ছিলিকন (Si), জাৰ্মেনিয়াম (Ge), আৰ্ছেনিক (As)।
৫। মিশ্ৰণ আৰু যৌগৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| মিশ্ৰণ | যৌগ |
|---|---|
| দুই বা তাতোধিক পদাৰ্থ যিকোনো অনুপাতত মিলিত হয়। | দুই বা তাতোধিক মৌল নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত ৰাসায়নিকভাৱে মিলিত হয়। |
| উপাদানবোৰৰ ধৰ্ম বজাই থাকে। | গঠনকাৰী মৌলৰ ধৰ্মৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বেলেগ ধৰ্ম থাকে। |
| ভৌতিক পদ্ধতিৰে উপাদান পৃথক কৰিব পাৰি। | ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰেহে উপাদান পৃথক কৰিব পাৰি। |
| গঠনৰ সময়ত শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন নহ’ব পাৰে। | গঠনৰ সময়ত শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন হয়। |
| উদাহৰণ: বায়ু, সমুদ্ৰৰ পানী। | উদাহৰণ: পানী (H₂O), নিমখ (NaCl)। |
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। দ্ৰৱণ, কলয়ড আৰু নিলম্বনৰ মাজত পাৰ্থক্য বিতংকৈ লিখা।
উত্তৰঃ দ্ৰৱণ, কলয়ড আৰু নিলম্বন হৈছে তিনি ধৰণৰ মিশ্ৰণ যিবোৰৰ কণিকাৰ আকাৰ আৰু ধৰ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বৈশিষ্ট্য বেলেগ বেলেগ হয়।
দ্ৰৱণ (Solution): দ্ৰৱণ হৈছে সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ য’ত দ্ৰৱৰ কণিকাৰ আকাৰ ১ nm তকৈ কম। দ্ৰৱণ সম্পূৰ্ণৰূপে স্বচ্ছ। কণিকাবোৰ ফিল্টাৰ কাগজ আৰু আধা-পাৰগম্য পৰ্দাৰ মাজেদি সহজে পাৰ হয়। দ্ৰৱণ স্থিতিশীল আৰু কণিকাবোৰ তললৈ নামি নাযায়। টিণ্ডল প্ৰভাৱ নাদেখুৱায়। উদাহৰণ: চেনি-পানী, নিমখ-পানী, মদ-পানী।
কলয়ড (Colloid): কলয়ড এনে মিশ্ৰণ য’ত কণিকাৰ আকাৰ ১ nm ৰ পৰা ১০০০ nm ৰ ভিতৰত থাকে। কলয়ড চকুত সমসত্ত্ব দেখা যায় কিন্তু প্ৰকৃততে বিষমসত্ত্ব। ই টিণ্ডল প্ৰভাৱ দেখুৱায়। কলয়ডৰ কণিকা ফিল্টাৰ কাগজৰ মাজেদি পাৰ হয় কিন্তু আধা-পাৰগম্য পৰ্দাৰ মাজেদি পাৰ নহয়। কলয়ড সাধাৰণতে স্থিতিশীল। উদাহৰণ: গাখীৰ, মাড়, কুঁৱলি, ধোঁৱা, ক্ৰিম।
নিলম্বন (Suspension): নিলম্বন বিষমসত্ত্ব মিশ্ৰণ য’ত কণিকাৰ আকাৰ ১০০০ nm তকৈ বেছি। কণিকাবোৰ খালি চকুৰে দেখা যায়। ই টিণ্ডল প্ৰভাৱ দেখুৱাব পাৰে। নিলম্বন অস্থিতিশীল — কিছু সময়ৰ পাছত কণিকাবোৰ তলত জমা হয়। কণিকাবোৰ ফিল্টাৰ কাগজে ধৰে। উদাহৰণ: চকৰ আৰু পানী, বালি আৰু পানী, ৰক্তকণিকা আৰু পানী।
২। মিশ্ৰণ পৃথক কৰাৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ বিতংকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মিশ্ৰণৰ উপাদান পৃথক কৰিবলৈ বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই পদ্ধতিসমূহ মিশ্ৰণৰ উপাদানবোৰৰ ভৌতিক ধৰ্মৰ পৃথকতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
(১) পৰিস্ৰাৱণ (Filtration): এই পদ্ধতিত এক ফিল্টাৰ কাগজেৰে মিশ্ৰণটো পাৰ কৰা হয়। কঠিন কণিকাবোৰ ফিল্টাৰ কাগজত ৰৈ যায় আৰু তৰল অংশ ফিল্ট্ৰেট হিচাপে পাৰ হয়। চাহপাতৰ পৰা চাহ পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
(২) বাষ্পীভৱন (Evaporation): এই পদ্ধতিত দ্ৰৱণটো গৰম কৰি তৰল অংশ বাষ্প হৈ যাবলৈ দিয়া হয় আৰু কঠিন দ্ৰৱ থাকি যায়। সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
(৩) পাতন (Distillation): দ্ৰৱণটো গৰম কৰিলে তৰল বাষ্প হয় আৰু সেই বাষ্প ঠান্ডা কৰিলে (Condenser ৰ জৰিয়তে) বিশুদ্ধ তৰল পোৱা যায়। সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰা বিশুদ্ধ পানী পোৱাৰ বাবে এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
(৪) ভগ্নাংশিক পাতন (Fractional Distillation): কাছাকাছি স্ফুটনাংক (পাৰ্থক্য ২৫°C তকৈ কম) থকা মিশ্ৰণীয় তৰলবোৰ পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়। কেৰাছিন-পেট্ৰোল আৰু বায়ুৰ পৰা নাইট্ৰজেন ও অক্সিজেন পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
(৫) ক্ৰোমাটোগ্ৰাফি (Chromatography): এই পদ্ধতিত মিশ্ৰণটো এক শোষক মাধ্যমৰ মাজেদি পাৰ কৰা হয়। বিভিন্ন উপাদানে বিভিন্ন হাৰত শোষক মাধ্যমৰ মাজেদি গতি কৰে আৰু পৃথক হয়। তেজৰ পৰা ঔষধ, ফুলৰ পৰা ৰং পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
(৬) কেন্দ্ৰাভিসাৰী পদ্ধতি (Centrifugation): মিশ্ৰণটো অতি দ্ৰুতগতিত ঘূৰাই গধুৰ কণিকাবোৰ তললৈ আৰু পাতল কণিকা ওপৰলৈ পৃথক কৰা হয়। গাখীৰৰ পৰা মাখন পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
(৭) উৰ্ধ্বপাতন (Sublimation): যেতিয়া মিশ্ৰণৰ এটি উপাদান উৰ্ধ্বপাতনযোগ্য হয়, তেতিয়া গৰম কৰিলে সেই উপাদান পোনে পোনে বাষ্প হৈ যায় আৰু ঠান্ডা পৃষ্ঠত পুনৰ কঠিন হয়। কৰ্পূৰ আৰু নিমখৰ মিশ্ৰণ পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
(৮) চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic Separation): যেতিয়া মিশ্ৰণৰ এটি উপাদান চুম্বকীয় হয়, তেতিয়া চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰি সেই উপাদান পৃথক কৰা হয়। লোৰ গুড়ি আৰু বালিৰ মিশ্ৰণ পৃথক কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ হয়।
৩। ভৌতিক পৰিৱৰ্তন আৰু ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
ভৌতিক পৰিৱৰ্তন (Physical Change): যি পৰিৱৰ্তনত পদাৰ্থৰ কেৱল ভৌতিক ধৰ্মৰ (আকৃতি, আকাৰ, অৱস্থা) পৰিৱৰ্তন হয় কিন্তু কোনো নতুন পদাৰ্থ গঠন নহয় আৰু পৰিৱৰ্তনটো প্ৰায়ে পুনৰুদ্ধাৰযোগ্য, তাক ভৌতিক পৰিৱৰ্তন বোলে।
বৈশিষ্ট্য:
- কোনো নতুন পদাৰ্থ গঠন নহয়।
- পৰিৱৰ্তনটো সাধাৰণতে পুনৰুদ্ধাৰযোগ্য।
- পদাৰ্থৰ সংযুতি অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
- সাধাৰণতে শক্তি শোষণ বা নিৰ্গমন তুলনামূলকভাৱে কম।
উদাহৰণ: মাখন গলোৱা, কাগজ কটা, পানী ঠান্ডা হৈ বৰফ হোৱা, চেনি দ্ৰৱীভূত হোৱা, কাঁচ ভাঙা।
ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (Chemical Change): যি পৰিৱৰ্তনত পদাৰ্থৰ ৰাসায়নিক সংযুতি সলনি হয় আৰু নতুন ধৰ্ম থকা নতুন পদাৰ্থ গঠন হয়, তাক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন বোলে।
বৈশিষ্ট্য:
- নতুন পদাৰ্থ গঠন হয়।
- পৰিৱৰ্তনটো সাধাৰণতে অপ্ৰতিবৰ্তনযোগ্য।
- পদাৰ্থৰ সংযুতি সলনি হয়।
- তাপ, পোহৰ, গেছ নিৰ্গমন বা বৰ্ণ পৰিৱৰ্তন হ’ব পাৰে।
- শক্তিৰ শোষণ বা নিৰ্গমন বেছি।
উদাহৰণ: কাঠ পোৰা, লো মামৰ খোৱা, খাদ্য পচা, দুগ্ধ টেঙা হোৱা, বিস্ফোৰণ ঘটা, ধাতুৰ জাৰণ।
৪। বিশুদ্ধ পদাৰ্থক মৌল আৰু যৌগত ভাগ কৰি বিতংকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশুদ্ধ পদাৰ্থক দুটি ভাগত ভাগ কৰা হয় — মৌল আৰু যৌগ।
মৌল (Element): মৌল হৈছে এনে বিশুদ্ধ পদাৰ্থ যাক ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে সহজতৰ পদাৰ্থত বিভক্ত কৰিব নোৱাৰি। মৌলবোৰ মাত্ৰ এক প্ৰকাৰৰ পৰমাণুৰে গঠিত। বৰ্তমান ১১৮টি মৌল আৱিষ্কৃত হৈছে। মৌলক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি:
- ধাতু: লো (Fe), তামৰ (Cu), সোণ (Au), ৰূপ (Ag), পাৰা (Hg), ছডিয়াম (Na)।
- অধাতু: অক্সিজেন (O), নাইট্ৰজেন (N), কাৰ্বন (C), ছালফাৰ (S), ক্লৰিন (Cl), ব্ৰমিন (Br)।
- অৰ্ধধাতু: ছিলিকন (Si), জাৰ্মেনিয়াম (Ge), আৰ্ছেনিক (As)।
যৌগ (Compound): দুই বা তাতোধিক মৌল যেতিয়া নিৰ্দিষ্ট ভৰ অনুপাতত ৰাসায়নিকভাৱে মিলিত হৈ নতুন পদাৰ্থ গঠন কৰে, তাক যৌগ বোলে। যৌগৰ ধৰ্ম তাৰ গঠনকাৰী মৌলৰ ধৰ্মৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বেলেগ। যৌগক কেৱল ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰেহে উপাদান মৌলত বিভক্ত কৰিব পাৰি। উদাহৰণ: পানী (H₂O) — হাইড্ৰজেন আৰু অক্সিজেনৰ দ্বাৰা গঠিত; নিমখ (NaCl) — ছডিয়াম আৰু ক্লৰিনৰ দ্বাৰা গঠিত।
মিশ্ৰণ আৰু যৌগৰ তুলনা:
| বিষয় | মিশ্ৰণ | যৌগ |
|---|---|---|
| অনুপাত | যিকোনো অনুপাতত মিলিত হয় | নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত মিলিত হয় |
| পৃথকীকৰণ | ভৌতিক পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি | কেৱল ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি |
| ধৰ্ম | উপাদানৰ ধৰ্ম বজাই থাকে | উপাদানৰ ধৰ্মৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বেলেগ |
| শক্তি পৰিৱৰ্তন | গঠনৰ সময়ত সাধাৰণতে শক্তি পৰিৱৰ্তন নহয় | গঠনৰ সময়ত শক্তি শোষণ বা নিৰ্গমন হয় |
৫। দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা বুলিলে কি বুজা? 293K উষ্ণতাত 100 mL পানীত 36 g NaCl দ্ৰৱীভূত কৰি সংপৃক্ত দ্ৰৱণ তৈয়াৰ কৰা হ’ল। এই দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা শতকৰায় নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা হৈছে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ দ্ৰৱণত থকা দ্ৰৱৰ পৰিমাণ।
দিয়া আছে: দ্ৰৱৰ ভৰ (NaCl) = 36 g, দ্ৰৱণকাৰীৰ ভৰ (পানী) = 100 g
দ্ৰৱণৰ মুঠ ভৰ = 36 + 100 = 136 g
গাঢ়তা (%) = (দ্ৰৱৰ ভৰ / দ্ৰৱণৰ মুঠ ভৰ) × 100
গাঢ়তা = (36 / 136) × 100 = 26.47%
সেয়েহে দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা = 26.47%
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
১। মিশ্ৰধাতু (Alloy) কোনটো শ্ৰেণীৰ মিশ্ৰণ?
উত্তৰঃ (খ) সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ
২। পিতলত (Brass) কি কি থাকে?
উত্তৰঃ (ক) ৭০% তামৰ আৰু ৩০% দস্তা
৩। বায়ুত নাইট্ৰজেনৰ পৰিমাণ কিমান?
উত্তৰঃ (গ) ৭৮%
৪। ‘মিল্ক অফ মেগনেছিয়া’ কোনটো প্ৰকাৰৰ মিশ্ৰণ?
উত্তৰঃ (খ) নিলম্বন (Suspension)
৫। গাখীৰৰ পৰা মাখন পৃথক কৰিবলৈ কি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ (ঘ) কেন্দ্ৰাভিসাৰী পদ্ধতি (Centrifugation)
৬। তলৰ কোনটো অৰ্ধধাতুৰ উদাহৰণ নহয়?
উত্তৰঃ (গ) অক্সিজেন — এইটো অধাতু।
৭। কোনটো অধাতু চকচকীয়া?
উত্তৰঃ (ঘ) আয়’ড (Iodine)
৮। কোনটো ধাতু ঘৰৰ উষ্ণতাত তৰল অৱস্থাত থাকে?
উত্তৰঃ (খ) পাৰা (Mercury)
৯। তেজৰ পৰা ঔষধ পৃথক কৰিবলৈ কি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ (ক) ক্ৰোমাটোগ্ৰাফি
১০। এলক’হল আৰু আয়’ডৰ মিশ্ৰণক কি বোলা হয়?
উত্তৰঃ (খ) টিংচাৰ অফ আয়’ড (Tincture of Iodine)
১১। কোনটো ধাতু হাতৰ তলুৱাত গলি যায়?
উত্তৰঃ (খ) চিজিয়াম (Cesium) — ইয়াৰ গলনাংক মাত্ৰ ২৮.৫°C।
১২। ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ উদাহৰণ কোনটো?
উত্তৰঃ (গ) লো মামৰ খোৱা (Rusting of Iron)
১৩। কোনটো তৰল অধাতু?
উত্তৰঃ (ক) ব্ৰমিন (Bromine)
১৪। মিশ্ৰণৰ উদাহৰণ কোনটো?
উত্তৰঃ (গ) সমুদ্ৰৰ পানী (Seawater)
১৫। টিণ্ডল প্ৰভাৱ কোনটোৱে দেখুৱায়?
উত্তৰঃ (গ) কলয়ড (Colloid)
১৬। পাতন (Distillation) পদ্ধতিত কিহৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৃথক কৰা হয়?
উত্তৰঃ (ক) স্ফুটনাংক (Boiling Point)
১৭। কোনটো বিশুদ্ধ পদাৰ্থ?
উত্তৰঃ (খ) হীৰা (Diamond) — ইয়াত কেৱল কাৰ্বন পৰমাণু আছে।
১৮। নিমখ-পানীৰ দ্ৰৱণত দ্ৰৱ কোনটো?
উত্তৰঃ (ক) নিমখ (Sodium Chloride)
১৯। কোনটো সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ?
উত্তৰঃ (গ) বায়ু (Air) — বায়ু বিভিন্ন গেছৰ সমসত্ত্ব মিশ্ৰণ।
২০। কোনটো পদ্ধতিৰে কৰ্পূৰ আৰু নিমখ পৃথক কৰা হয়?
উত্তৰঃ (ঘ) উৰ্ধ্বপাতন (Sublimation)
গুৰুত্বপূৰ্ণ তুলনামূলক তালিকা
বিশুদ্ধ পদাৰ্থ আৰু মিশ্ৰণৰ পাৰ্থক্য
| বিশুদ্ধ পদাৰ্থ | মিশ্ৰণ |
|---|---|
| কেৱল এক প্ৰকাৰৰ কণিকাৰে গঠিত। | দুই বা তাতোধিক পদাৰ্থৰে গঠিত। |
| নিৰ্দিষ্ট গলনাংক আৰু স্ফুটনাংক থাকে। | নিৰ্দিষ্ট গলনাংক বা স্ফুটনাংক নাথাকে। |
| সংযুতি সৰ্বদা একে। | সংযুতি পৰিৱৰ্তনযোগ্য। |
| উদাহৰণ: সোণ, পানী, চেনি, NaCl। | উদাহৰণ: বায়ু, সমুদ্ৰৰ পানী, নিমখ-বালিৰ মিশ্ৰণ। |
মৌল আৰু যৌগৰ পাৰ্থক্য
| মৌল | যৌগ |
|---|---|
| এক প্ৰকাৰৰ পৰমাণুৰে গঠিত। | দুই বা তাতোধিক প্ৰকাৰৰ পৰমাণুৰে গঠিত। |
| ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব নোৱাৰি। | ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি। |
| সংযুতি পৰিৱৰ্তন নহয়। | সকলো যৌগৰ নিৰ্দিষ্ট সংযুতি থাকে। |
| উদাহৰণ: H₂, O₂, Fe, Au, Cu। | উদাহৰণ: H₂O, NaCl, CO₂, H₂SO₄। |
ধাতু, অধাতু আৰু অৰ্ধধাতুৰ তুলনা
| বৈশিষ্ট্য | ধাতু | অধাতু | অৰ্ধধাতু |
|---|---|---|---|
| চকচকীয়া | হয় | সাধাৰণতে নহয় (আয়’ড বাদে) | আংশিকভাৱে হয় |
| তাপ পৰিবাহিতা | সু-পৰিবাহক | কু-পৰিবাহক | আংশিক পৰিবাহক |
| বিদ্যুৎ পৰিবাহিতা | সু-পৰিবাহক | কু-পৰিবাহক | অৰ্ধপৰিবাহক |
| অৱস্থা (ঘৰৰ উষ্ণতাত) | কঠিন (পাৰা বাদে) | কঠিন, তৰল বা গেছীয় | কঠিন |
| উদাহৰণ | Fe, Cu, Au, Ag, Na | S, P, O₂, N₂, Cl₂, Br | Si, Ge, As, Sb |
পৃথকীকৰণ পদ্ধতিৰ সাৰণী
| পদ্ধতি | কোন ধৰণৰ মিশ্ৰণত ব্যৱহাৰ হয় | নীতি | উদাহৰণ |
|---|---|---|---|
| পৰিস্ৰাৱণ | কঠিন-তৰল | কণিকাৰ আকাৰৰ পাৰ্থক্য | চাহৰ পৰা চাহপাত |
| বাষ্পীভৱন | কঠিন-তৰল দ্ৰৱণ | স্ফুটনাংকৰ পাৰ্থক্য | নিমখ-পানীৰ পৰা নিমখ |
| পাতন | মিশ্ৰণীয় তৰল | স্ফুটনাংকৰ পাৰ্থক্য (>25°C) | সমুদ্ৰৰ পানীৰ পৰা বিশুদ্ধ পানী |
| ভগ্নাংশিক পাতন | মিশ্ৰণীয় তৰল | স্ফুটনাংকৰ পাৰ্থক্য (<25°C) | কেৰাছিন-পেট্ৰোল |
| কেন্দ্ৰাভিসাৰী | কলয়ড, মিশ্ৰণ | ঘনত্বৰ পাৰ্থক্য | গাখীৰৰ পৰা মাখন |
| উৰ্ধ্বপাতন | কঠিন-কঠিন | উৰ্ধ্বপাতনযোগ্যতা | কৰ্পূৰ আৰু নিমখ |
| ক্ৰোমাটোগ্ৰাফি | দ্ৰৱণ | শোষণ হাৰৰ পাৰ্থক্য | তেজৰ পৰা ঔষধ |
| চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ | কঠিন-কঠিন | চুম্বকীয় ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য | লো গুড়ি আৰু বালি |