সাৰাংশ: “খাদ্য সম্পদৰ উন্নতি” (Improvement in Food Resources) অধ্যায়টো ASSEB নৱম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ পঞ্চদশ অধ্যায়। এই অধ্যায়ত মানুহৰ খাদ্য সম্পদ উন্নয়নৰ বিভিন্ন দিশ — শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়ন, শস্য উৎপাদন উন্নয়ন, শস্য সুৰক্ষা আৰু পশুপালন — সম্পৰ্কে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ভাৰতে ১.২ বিলিয়নতকৈও অধিক জনসংখ্যাৰ খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ কৃষি উৎপাদন ক্ৰমাগত বৃদ্ধি কৰিব লাগিব। খাদ্যশস্যক দুটা মুখ্য ভাগত ভাগ কৰা হয় — খাৰিফ শস্য (Kharif Crops) আৰু ৰবি শস্য (Rabi Crops)। খাৰিফ শস্য বৰষুণৰ বতৰত (জুন–অক্টোবৰ) খেতি কৰা হয় আৰু ইয়াৰ ভিতৰত ধান, ভুট্টা, ছয়াবিন, মগু আদি পৰে। ৰবি শস্য শীতকালত (নৱেম্বৰ–মাৰ্চ) খেতি কৰা হয় আৰু ইয়াত গোম, সৰিয়হ, বুট, মছুৰ আদি পৰে।
শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়নৰ বাবে সংকৰণ (Hybridization), জিনগত সংশোধন (Genetic Modification) আৰু জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদ্ভিদক সুস্থ আৰু উৎপাদনশীল ৰাখিবলৈ ষোলটা পুষ্টিকৰ মৌলৰ প্ৰয়োজন — তিনিটা বায়ু আৰু পানীৰ পৰা পোৱা যায় আৰু বাকী তেৰটা মাটিৰ পৰা পোৱা যায়। মাটিৰ পুষ্টিমান উন্নত ৰাখিবলৈ সাৰ (Manure) আৰু ৰাসায়নিক সাৰ (Fertilizers) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। জলসিঞ্চন (Irrigation) কৃষি উৎপাদনৰ এক মূল উপাদান — কূপ, নলনলা, নদী, বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ, স্প্ৰিংকলাৰ আৰু টোপ সিঞ্চন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মিশ্ৰিত খেতি, আন্তঃশস্য খেতি আৰু শস্য আৱৰ্তন — এই তিনিটা শস্য উৎপাদন আৰ্হি অনুসৰণ কৰিলে মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰাখিব পৰা যায় আৰু উৎপাদন বৃদ্ধি পায়।
শস্য সুৰক্ষাৰ বাবে অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ, পোক-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰয়োজন। কীটনাশক (Pesticides), ছত্ৰাকনাশক (Fungicides) আৰু অপতৃণনাশক (Herbicides/Weedicides) ব্যৱহাৰ কৰি শস্য ৰক্ষা কৰা হয়। শস্য চপোৱাৰ পাছত সঠিকভাৱে সংৰক্ষণ নকৰিলে জৈৱিক কাৰক (পোক, মকৰা, ইঁদুৰ, ভেঁকুৰ) আৰু অজৈৱিক কাৰক (আৰ্দ্ৰতা, উষ্ণতা) ক্ষতি কৰিব পাৰে। পশুপালনৰ ক্ষেত্ৰত গো-পালন, হাঁহ-কুকুৰা পালন, মাছ পালন, মৌপালন আৰু ৰেচম পালন উল্লেখযোগ্য। শ্বেত বিপ্লৱ (White Revolution) বা অপাৰেচন ফ্লাড-এ ভাৰতক দুধৰ উৎপাদনত বিশ্বৰ শীৰ্ষস্থানত নিলে। এই অধ্যায়ৰ জ্ঞান ASSEB পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
Summary: “Improvement in Food Resources” is the fifteenth chapter of the ASSEB Class 9 Science textbook. This chapter deals with the various aspects of improving food resources for a rapidly growing population — crop variety improvement, crop production management, crop protection, and animal husbandry. India, with a population exceeding 1.2 billion, must continuously increase agricultural productivity. Food crops are broadly categorised into Kharif crops (June–October: rice, maize, soyabean, green gram) and Rabi crops (November–March: wheat, mustard, gram, lentil). Crop variety improvement through hybridization and genetic manipulation aims to develop varieties with higher yields, disease resistance, wider adaptability, and desirable agronomic traits. Plants require 16 essential nutrients — three from air and water (carbon, hydrogen, oxygen) and thirteen from soil.
Crop production improvement relies on nutrient management through manures (organic, bulky, slow-releasing, improves soil texture) and fertilizers (synthetic, concentrated, fast-acting, may reduce soil fertility if overused). Irrigation is the backbone of crop production; sources include wells, canals, rivers, tanks, and modern methods like sprinkler and drip irrigation. Three cropping patterns — mixed cropping (two or more crops grown simultaneously), intercropping (two crops in a definite row pattern), and crop rotation (different crops grown in a planned sequence on the same land) — help maintain soil fertility, reduce pests, and increase yield. Crop protection involves controlling weeds, insect pests, and plant diseases using weedicides, insecticides, and fungicides respectively, as well as proper post-harvest storage to prevent losses from abiotic and biotic factors.
Animal husbandry covers cattle farming (for milk and draught work), poultry farming (for eggs and meat), fish production (capture and culture fishery, composite fish culture, mariculture), apiculture (bee-keeping for honey and wax), and sericulture (silk production). The White Revolution (Operation Flood) transformed India into the world’s largest milk producer. The Green Revolution of the 1960s and 1970s significantly boosted cereal production through improved varieties and modern farming techniques. Animal husbandry practices — proper housing, nutrition, health care, and selective breeding — are essential for improving the quality and yield of livestock products. These topics are important for ASSEB Class 9 Science examinations and form the basis of understanding food security in India.
গুৰুত্বপূৰ্ণ তালিকাসমূহ (Important Tables)
খাৰিফ আৰু ৰবি শস্যৰ পাৰ্থক্য (Kharif vs Rabi Crops)
| বিষয় | খাৰিফ শস্য (Kharif Crops) | ৰবি শস্য (Rabi Crops) |
|---|---|---|
| ঋতু | বৰষুণৰ বতৰ (জুন–অক্টোবৰ) | শীতকাল (নৱেম্বৰ–মাৰ্চ) |
| উদাহৰণ | ধান, ভুট্টা, ছয়াবিন, মগু, অৰহৰ ডাইল, তিল, কপাহ | গোম, সৰিয়হ, বুট, মছুৰ, তিচি (Flax) |
| পানীৰ প্ৰয়োজন | অধিক (বৰষুণ নিৰ্ভৰশীল) | কম (জলসিঞ্চন নিৰ্ভৰশীল) |
| উষ্ণতা | উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ জলবায়ু | শীতল আৰু শুষ্ক জলবায়ু |
সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ পাৰ্থক্য (Manure vs Fertilizer)
| বিষয় | সাৰ (Manure) | ৰাসায়নিক সাৰ (Fertilizer) |
|---|---|---|
| উৎস | জৈৱিক (পশুৰ গোবৰ, গছৰ পাত) | কৃত্ৰিম ৰাসায়নিক দ্ৰব্য |
| পুষ্টিৰ পৰিমাণ | কম | অধিক আৰু নিৰ্দিষ্ট |
| মাটিৰ গঠনত প্ৰভাৱ | মাটিৰ গঠন উন্নত কৰে | মাটিৰ গঠন উন্নত নকৰে |
| দাম | সস্তা | দামী |
| ক্ষতিকৰ প্ৰভাৱ | নাই | অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে মাটি দূষিত কৰে |
| পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতা | বৃদ্ধি কৰে | বিশেষ প্ৰভাৱ নাই |
| উদাহৰণ | পচন সাৰ, সেউজ সাৰ, গো-সাৰ | ইউৰিয়া, DAP, পটাছ |
জলসিঞ্চন পদ্ধতিসমূহ (Irrigation Methods)
| পদ্ধতি | বিৱৰণ | সুবিধা |
|---|---|---|
| কূপ জলসিঞ্চন (Well Irrigation) | সাধাৰণ কূপ বা নলনলাৰ পৰা পানী আহৰণ | সৰু খেতিয়কৰ বাবে সুবিধাজনক |
| খাল জলসিঞ্চন (Canal Irrigation) | নদীৰ পৰা খাল খান্দি পানী আনা | বিশাল পৰিসৰৰ খেতিত উপযুক্ত |
| নদী জলসিঞ্চন (River Lift Irrigation) | নদীৰ পৰা পাম্পেৰে পানী তোলা | নদীৰ কাষৰ এলেকাত সুবিধাজনক |
| পোখৰী/জলাশয় (Tank Irrigation) | জলাশয়ত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ | দক্ষিণ ভাৰতত জনপ্ৰিয় |
| স্প্ৰিংকলাৰ পদ্ধতি (Sprinkler) | ফোঁটা ফোঁটাকৈ পানী সিঞ্চন | পানীৰ অপচয় কম, অসমান মাটিতো ব্যৱহাৰযোগ্য |
| টোপ সিঞ্চন (Drip Irrigation) | শিপাৰ কাষত সৰু সৰু ফোঁটাৰে পানী দিয়া | পানীৰ অপচয় একেবাৰে কম, মৰুভূমি অঞ্চলত উপযুক্ত |
শস্য উৎপাদন আৰ্হি (Cropping Patterns)
| আৰ্হি | সংজ্ঞা | সুবিধা | উদাহৰণ |
|---|---|---|---|
| মিশ্ৰিত খেতি (Mixed Cropping) | একে সময়তে একে মাটিত দুই বা তাতোধিক শস্য খেতি কৰা | এটা শস্য নষ্ট হ’লেও অন্যটো টিকি থাকে | গোম + সৰিয়হ, বুট + সৰিয়হ |
| আন্তঃশস্য খেতি (Intercropping) | নিৰ্দিষ্ট শাৰীত দুটা শস্য একেলগে খেতি কৰা | প্ৰতিটো শস্যত পৃথকে সাৰ দিব পাৰি, উৎপাদন বৃদ্ধি পায় | ছয়াবিন + ভুট্টা, বাজৰা + কবলি বুট |
| শস্য আৱৰ্তন (Crop Rotation) | পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত ক্ৰমত একে মাটিত পৰ্যায়ক্ৰমে বিভিন্ন শস্য খেতি কৰা | মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰাখে, পোক-পতংগ আৰু ৰোগ হ্ৰাস পায় | ধান → গোম → ডাইল |
পশুপালনৰ শাখাসমূহ (Animal Husbandry Categories)
| শাখা | উদ্দেশ্য | গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় |
|---|---|---|
| গো-পালন (Cattle Farming) | গাখীৰ আৰু কৃষিকাৰ্যৰ বাবে | স্থানীয় জাত (Zebu) + বিদেশী জাত (Jersey, Holstein); শ্বেত বিপ্লৱ |
| হাঁহ-কুকুৰা পালন (Poultry Farming) | কণী আৰু মাংসৰ বাবে | Broiler (মাংসৰ বাবে), Layer (কণীৰ বাবে); উন্নত জাতৰ সংকৰণ |
| মাছ পালন (Fisheries) | প্ৰোটিনযুক্ত খাদ্যৰ বাবে | Capture Fishery + Culture Fishery; Mixed/Composite Fish Culture; Mariculture |
| মৌপালন (Apiculture/Bee-keeping) | মৌ আৰু মম সংগ্ৰহৰ বাবে | Apis mellifera (Italian Bee); ভাল পচনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল |
| ৰেচম পালন (Sericulture) | ৰেচম সূতা উৎপাদনৰ বাবে | ৰেচম কীট (Bombyx mori) পালন; মলবেৰী গছৰ পাত খুৱোৱা হয় |
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-Text Questions)
পৃষ্ঠা নং ১৯৬ (Page No. 196)
১। শস্য উৎপাদনত উন্নতি কৰিলে খাদ্য উৎপাদনত কিদৰে সহায় হয়?
উত্তৰঃ শস্য উৎপাদনত উন্নতি কৰিলে — উন্নত বীজৰ ব্যৱহাৰ, সঠিক সাৰ প্ৰয়োগ, জলসিঞ্চন, শস্য সুৰক্ষা আৰু উন্নত খেতিৰ পদ্ধতি অনুসৰণ কৰি — প্ৰতি একক মাটিৰ পৰা অধিক পৰিমাণৰ খাদ্যশস্য উৎপাদন কৰিব পাৰি। ইয়ে দেশৰ বাঢ়ি অহা জনসংখ্যাৰ খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব পাৰে। সেই কাৰণে শস্য উৎপাদনত উন্নতি খাদ্য সুৰক্ষাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
২। এই অধ্যায়ৰ বাবে একটা কৃষি পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়ন (Crop Variety Improvement) এই অধ্যায়ৰ এটা মূল কৃষি পদ্ধতি। ইয়াৰ দ্বাৰা উচ্চ উৎপাদন ক্ষমতাসম্পন্ন, ৰোগপ্ৰতিৰোধী, আৰু উন্নত গুণমানৰ নতুন শস্যৰ জাত উদ্ভাৱন কৰা হয়।
পৃষ্ঠা নং ১৯৯ (Page No. 199)
১। শস্য উৎপাদনত কোনবোৰ জৈৱিক আৰু অজৈৱিক কাৰকে বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ জৈৱিক কাৰক (Biotic factors) — পোক-পতংগ (insects), ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অনুজীৱ (pathogens), নিমাটোড, অপতৃণ (weeds) আদিয়ে শস্যৰ সৰাসৰি ক্ষতি কৰে। অজৈৱিক কাৰক (Abiotic factors) — খৰাং (drought), জলাবদ্ধতা (waterlogging), লুণীয়া মাটি (salinity), অত্যধিক গৰম বা ঠাণ্ডা উষ্ণতা, হিমচুটি (frost) আদিয়ে শস্যৰ বৃদ্ধি আৰু উৎপাদন বাধাগ্ৰস্ত কৰে।
২। শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়নৰ বাবে কৃষিৰ পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজনৰ বাবে কোনবোৰ চৰিত্ৰ দৰকাৰী?
উত্তৰঃ শস্যৰ কৃষি পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজনৰ বাবে দৰকাৰী চৰিত্ৰসমূহ হ’ল — (১) উচ্চ উৎপাদন ক্ষমতা (Higher yield), (২) উন্নত গুণমান (Better quality), (৩) জৈৱিক আৰু অজৈৱিক কাৰকৰ প্ৰতি সহিষ্ণুতা (Biotic and abiotic resistance), (৪) পৰিৱেশৰ সৈতে বহল পৰিসৰৰ অভিযোজনযোগ্যতা (Wider adaptability), (৫) উপযুক্ত কৃষিগত চৰিত্ৰ (Desirable agronomic characteristics) — চেৰেলৰ বাবে বাওনা (dwarfness), ঘাঁহজাতীয় শস্যৰ বাবে অধিক শাখা-প্ৰশাখা।
পৃষ্ঠা নং ২০১ (Page No. 201)
১। বৃহৎ পুষ্টিমান কি আৰু সেইবোৰক বৃহৎ পুষ্টিমান বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ বৃহৎ পুষ্টিমান (Macronutrients) হ’ল সেইসমূহ মৌল যিবোৰ উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ বাবে অধিক পৰিমাণত প্ৰয়োজন। ছটা বৃহৎ পুষ্টিমান হ’ল — নাইট্ৰ’জেন (N), ফছফৰাছ (P), পটাছিয়াম (K), কেলছিয়াম (Ca), মেগনেছিয়াম (Mg) আৰু চালফাৰ (S)। এইবোৰক বৃহৎ পুষ্টিমান বোলা হয় কাৰণ উদ্ভিদে এইবোৰ শুষ্ক ওজনৰ প্ৰতি গ্ৰামত ১ মিলিগ্ৰামতকৈ অধিক পৰিমাণত প্ৰয়োজন।
২। উদ্ভিদে কেনেদৰে পুষ্টি লাভ কৰে?
উত্তৰঃ উদ্ভিদে মুঠ ষোলটা পুষ্টিকৰ মৌল লাভ কৰে। কাৰ্বন আৰু অক্সিজেন বায়ুৰ পৰা আহৰণ কৰে আৰু হাইড্ৰ’জেন পানীৰ পৰা লাভ কৰে। বাকী তেৰটা মৌল — নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, পটাছিয়াম, কেলছিয়াম, মেগনেছিয়াম, চালফাৰ, আইৰণ, মেংগানিজ, বৰণ, জিংক, কপাৰ, ম’লিবডেনাম আৰু ক্লৰিন — মাটিৰ পৰা শিপাৰ মাধ্যমেৰে আহৰণ কৰে।
পৃষ্ঠা নং ২০৩ (Page No. 203)
১। মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰখাত সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ সাৰ (Manure) হ’ল আৰ্ধপচা জৈৱিক পদাৰ্থ যিয়ে মাটিৰ গঠন উন্নত কৰে, পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে, আৰু উপকাৰী অনুজীৱৰ কাৰ্যকলাপ বাঢ়ায়। কিন্তু ইয়াত পুষ্টিৰ পৰিমাণ কম। ৰাসায়নিক সাৰ (Fertilizer) হ’ল কৃত্ৰিমভাৱে প্ৰস্তুত কৰা পদাৰ্থ যিয়ে দ্ৰুতভাৱে অধিক পৰিমাণৰ পুষ্টি প্ৰদান কৰে। কিন্তু অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে মাটিৰ পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে আৰু উপকাৰী অনুজীৱ নষ্ট কৰে। সাৰ মাটিৰ দীৰ্ঘমেয়াদী উৰ্বৰতাৰ বাবে ভাল, কিন্তু ৰাসায়নিক সাৰ অল্প সময়ত অধিক উৎপাদনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পৃষ্ঠা নং ২০৫ (Page No. 205)
১। তলত দিয়া কোন পৰিস্থিতিত সৰ্বাধিক সুবিধা পোৱা যাব?
(ক) কৃষক এজনে উন্নত জাতৰ বীজ ব্যৱহাৰ কৰে কিন্তু সাৰ বা জলসিঞ্চন নকৰে।
(খ) কৃষক এজনে স্বাভাৱিক বীজ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু প্ৰয়োজনীয় সাৰ, জলসিঞ্চন আৰু শস্য সুৰক্ষাৰ উপায় গ্ৰহণ কৰে।
(গ) কৃষক এজনে উন্নত জাতৰ বীজ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু প্ৰয়োজনীয় সাৰ, জলসিঞ্চন আৰু শস্য সুৰক্ষাৰ উপায় গ্ৰহণ কৰে।
উত্তৰঃ (গ) পৰিস্থিতিত সৰ্বাধিক সুবিধা পোৱা যাব। কাৰণ উন্নত জাতৰ বীজত বেছি উৎপাদন ক্ষমতা থাকে, কিন্তু সেই ক্ষমতা সম্পূৰ্ণৰূপে উপলব্ধি কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সাৰ, জলসিঞ্চন আৰু শস্য সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা লোৱাটো অতিকে দৰকাৰী। উন্নত বীজ + উপযুক্ত পৰিচৰ্যা = সৰ্বোচ্চ উৎপাদন।
পৃষ্ঠা নং ২০৮ (Page No. 208)
১। শস্য সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা আৰু জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি কিয় অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া উচিত?
উত্তৰঃ প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা আৰু জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া উচিত কাৰণ — (১) এই পদ্ধতিত পৰিৱেশ দূষণ নহয়, (২) ব্যয় কম, (৩) শস্যৰ গুণমান অক্ষুণ্ণ থাকে, (৪) ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ অৱশেষ খাদ্যত নাথাকে, (৫) মাটি আৰু পানীৰ দূষণ ৰোধ হয়। ৰাসায়নিক কীটনাশকৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে উপকাৰী পোক-পতংগকো নষ্ট কৰে আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰে।
২। ভাণ্ডাৰত ৰাখিলে শস্যৰ ব্যাপক ক্ষতিৰ বাবে কোনবোৰ কাৰক দায়ী হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ ভাণ্ডাৰত শস্যৰ ক্ষতিৰ কাৰকসমূহ হ’ল — অজৈৱিক কাৰক: অতিমাত্ৰা আৰ্দ্ৰতা, উচ্চ উষ্ণতা, বতাহৰ অভাৱ। জৈৱিক কাৰক: কীট-পতংগ আৰু মাকৰা — শস্যৰ শিথান আৰু বাহিৰত ভক্ষণ কৰে; ইঁদুৰ — শস্য ভক্ষণ কৰে আৰু মলদ্বাৰা দূষিত কৰে; ভেঁকুৰ — আফলাটক্সিন আদি বিষাক্ত পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে; বেক্টেৰিয়া — শস্যৰ পচন ঘটায়। এই ক্ষতি ৰোধ কৰিবলৈ শস্য ভালদৰে শুকুৱাই, পোক-পতংগনাশক ঔষধ প্ৰয়োগ কৰি আৰু উপযুক্ত ভাণ্ডাৰত ৰাখিব লাগে।
পৃষ্ঠা নং ২১০ (Page No. 210)
১। গৰু-ম’হৰ জাত উন্নয়নৰ বাবে কোনটো পদ্ধতি সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু কিয়?
উত্তৰঃ গৰু-ম’হৰ জাত উন্নয়নৰ বাবে সংকৰণ বা Cross-breeding পদ্ধতি সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। দেশীয় জাতৰ গৰু (Zebu) বিদেশী জাত (যেনে Jersey, Holstein Friesian) ৰ সৈতে সংকৰণ কৰা হয়। কাৰণ — দেশীয় জাতৰ গৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধী আৰু গ্ৰীষ্মপ্ৰধান আবহাওৱাৰ অনুকূল, আনহাতে বিদেশী জাতৰ গৰু অধিক দুধ দিয়া আৰু দুগ্ধপ্ৰদান কালছোৱা দীঘলীয়া হয়। সংকৰণৰ ফলত দুয়োটাৰে গুণ থকা নতুন জাতৰ সৃষ্টি হয়।
পৃষ্ঠা নং ২১৩ (Page No. 213)
১। মিশ্ৰিত মাছ পালনৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ মিশ্ৰিত মাছ পালন বা Composite Fish Culture-ৰ সুবিধাসমূহ হ’ল — (১) বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছ একেলগে পালন কৰিলে পুখুৰীৰ বিভিন্ন স্তৰৰ খাদ্য সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱহাৰ হয়, (২) মাছবোৰৰ মাজত খাদ্য বা ঠাইৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা নহয় (একোবিধ মাছে পানীৰ বিভিন্ন স্তৰত থাকে আৰু বিভিন্ন খাদ্য খায়), (৩) উৎপাদন বৃদ্ধি পায়। সাধাৰণতে কাটলা, ৰুহু, কমন কাৰ্প, গ্ৰাছ কাৰ্প আদি ছটা জাতৰ মাছ একেলগে পালন কৰা হয়।
পৃষ্ঠা নং ২১৪ (Page No. 214)
১। মৌ-মাখি পালনৰ বাবে উপযুক্ত মৌ-মাখিৰ জাতৰ বাঞ্ছনীয় চৰিত্ৰবোৰ কি?
উত্তৰঃ মৌ-মাখি পালনৰ বাবে উপযুক্ত জাতৰ বাঞ্ছনীয় চৰিত্ৰসমূহ হ’ল — (১) শান্ত প্ৰকৃতি (Gentleness) — মানুহ দেখি বেছি আক্ৰমণাত্মক নহোৱা, (২) অধিক মৌ সংগ্ৰহৰ ক্ষমতা, (৩) অধিক সংখ্যক কণী দিয়া ৰাণী মৌ (Prolific queen), (৪) কম ঝাঁক মাৰা প্ৰবণতা (Less swarming tendency), (৫) ৰোগ আৰু শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা। ইটালিয়ান মৌ-মাখি (Apis mellifera) এই গুণসম্পন্ন কাৰণে মৌপালনত ইয়াক বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২। পচনি (Pasturage) কি আৰু মৌ উৎপাদনৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ পচনি (Pasturage) হ’ল মৌ-মাখিয়ে ফুলৰ ৰস (nectar) আৰু পৰাগ ৰেণু (pollen) আহৰণ কৰিব পৰা ফুলযুক্ত গছ-গছনি। মৌ-মাখিৰ কাবিলৰ ওচৰে পাজৰে থকা ফুলযুক্ত গছ-গছনিয়েই হ’ল পচনি। মৌৰ পৰিমাণ আৰু গুণমান সম্পূৰ্ণভাৱে পচনিৰ প্ৰকাৰ আৰু পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। পৰাগ ৰেণু মৌ-মাখিৰ খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ হয় আৰু ফুলৰ ৰসেই মৌলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সেয়েহে পচনি ভাল হ’লেহে মৌৰ পৰিমাণ আৰু গুণমান বেছি হয়।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercise Questions)
১। শস্য উৎপাদনৰ উচ্চ ফলন নিশ্চিত কৰা যিকোনো এটা পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ শস্য আৱৰ্তন (Crop Rotation) হ’ল এনে এটা পদ্ধতি যি উচ্চ ফলন নিশ্চিত কৰে। এই পদ্ধতিত পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত ক্ৰম অনুযায়ী একে মাটিত বিভিন্ন শস্য পৰ্যায়ক্ৰমে খেতি কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ধান খেতিৰ পাছত গোম আৰু তাৰ পাছত ডাইল খেতি কৰা হয়। শস্য আৱৰ্তনৰ সুবিধাসমূহ হ’ল — (১) মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই থাকে (ডাইলজাতীয় শস্যে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে), (২) অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ হয়, (৩) পোক-পতংগ আৰু ৰোগৰ প্ৰকোপ হ্ৰাস পায়, (৪) একেটা মাটিৰ পৰা বছৰত একাধিক শস্য উৎপাদন কৰিব পৰা যায়, (৫) নাইট্ৰ’জেনযুক্ত সাৰৰ ব্যয় কম হয়।
২। মাটিত সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰ কিয় প্ৰয়োগ কৰা হয়?
উত্তৰঃ মাটিত সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগ কৰাৰ কাৰণসমূহ হ’ল — শস্যৰ ফলত মাটিৰ পুষ্টিমান কমি যায়; বৰষুণত পুষ্টিমান ধুই যায়। সাৰ প্ৰয়োগৰ সুবিধা: (১) মাটিৰ গঠন উন্নত হয়, (২) পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়, (৩) উপকাৰী অনুজীৱৰ কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি পায়। ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগৰ সুবিধা: (১) নিৰ্দিষ্ট পুষ্টি নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণে যোগান ধৰিব পৰা যায়, (২) দ্ৰুতভাৱে উদ্ভিদৰ সুবিধাত আহে, (৩) উন্নত জাতৰ বীজৰ সৰ্বোচ্চ উৎপাদন ক্ষমতা উপলব্ধি কৰিব পৰা যায়। দুয়োটাৰ সমন্বিত ব্যৱহাৰ সবচেয়ে কাৰ্যকৰী।
৩। আন্তঃশস্য খেতি আৰু শস্য আৱৰ্তনৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ
আন্তঃশস্য খেতিৰ সুবিধাসমূহ:
- একক মাটিত প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত উৎপাদন বৃদ্ধি পায়।
- শ্ৰমিকৰ সুদক্ষ ব্যৱহাৰ সম্ভৱ হয়।
- দুটা শস্য পৃথকে চপোৱা যায়, ফলত পৃথকে বিক্ৰী কৰিব পৰা যায়।
- মাটিৰ ক্ষয় প্ৰতিৰোধ হয়।
- শস্যবিশেষ সাৰ আৰু কীটনাশক প্ৰয়োগ কৰিব পৰা যায়।
শস্য আৱৰ্তনৰ সুবিধাসমূহ:
- পোক-পতংগ আৰু ছত্ৰাকজনিত ৰোগৰ প্ৰকোপ কমে।
- অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ হয়।
- মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই থাকে; ডাইলজাতীয় শস্যে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰে।
- নাইট্ৰ’জেনযুক্ত সাৰৰ খৰচ কমে।
- বছৰত একাধিক শস্য উৎপাদন কৰিব পৰা যায়, কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি পায়।
৪। জিনগত কাৰসাজি কি আৰু কৃষি ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ উপযোগিতা কি?
উত্তৰঃ জিনগত কাৰসাজি (Genetic Manipulation) হ’ল কৃত্ৰিম উপায়েৰে কোনো জীৱৰ জিনোমত পৰিৱৰ্তন কৰা পদ্ধতি। সংকৰণ (Hybridization), পৰিৱৰ্তন প্ৰজনন (Mutation Breeding), বহুপ্লয়েডি (Polyploidy) বা ডিএনএ প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি অন্য প্ৰজাতিৰ পৰা কাংক্ষিত জিন এটা শস্যৰ জিনোমত সংযোজন কৰা হয়। কৃষিত উপযোগিতা — উচ্চ উৎপাদনশীলতা, উন্নত গুণমান, ৰোগ ও কীট-প্ৰতিৰোধী জাত, খৰাং-সহিষ্ণু জাত, অধিক প্ৰোটিনযুক্ত জাত উদ্ভাৱন সম্ভৱ হয়। যেতিয়া জিনগত কাৰসাজিৰ ফলত প্ৰস্তুত কৰা নতুন জাত উন্নত কৃষি পদ্ধতি, সাৰ আৰু জলসিঞ্চনৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেতিয়া উৎপাদন উল্লেখনীয়ভাৱে বৃদ্ধি পায়।
৫। শস্য সংৰক্ষণত কিদৰে ক্ষতি হয়?
উত্তৰঃ
অজৈৱিক কাৰকৰ দ্বাৰা ক্ষতি: শস্যৰ আৰ্দ্ৰতা ১৪%-তকৈ বেছি হ’লে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়, তাপ উৎপন্ন হয় আৰু অনুজীৱৰ আক্ৰমণৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে। অতিমাত্ৰা আৰ্দ্ৰতাত ছাঁচ (mold) বৃদ্ধি পায়। ৩০°C-তকৈ বেছি উষ্ণতাত ক্ষতিকৰ এনজাইম আৰু অনুজীৱৰ কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি পায়।
জৈৱিক কাৰকৰ দ্বাৰা ক্ষতি: ইঁদুৰে শস্য খায় আৰু মলত্যাগেৰে দূষিত কৰে; চৰাইয়ে বস্তা ফুটা কৰে আৰু মলদ্বাৰা ৰোগ সংক্ৰমণ কৰে; কীট-পতংগে শস্যৰ ভিতৰে-বাহিৰে খায় আৰু বিষাক্ত পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে; অনুজীৱ (ভেঁকুৰ, বেক্টেৰিয়া) ৰে শস্যৰ পচন হয়, ৰং সলনি হয় আৰু ওজন হ্ৰাস পায়।
৬। উন্নত পশুপালন কৃষকৰ বাবে কিদৰে উপকাৰী?
উত্তৰঃ উন্নত পশুপালন কৃষকৰ বাবে বিভিন্নভাৱে উপকাৰী — (১) সঠিক আশ্ৰয়, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু বায়ু চলাচলে পশুৰ স্বাস্থ্য ভাল ৰাখে, (২) টিকাৰ দ্বাৰা সাধাৰণ ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰিব পৰা যায়, (৩) ৰোগীয়া পশু পৃথক কৰি চিকিৎসা কৰিলে ৰোগ বিয়পন ৰোধ হয়, (৪) অনুকূল খাদ্য আৰু খাদ্য সংযোজক দিলে পশুৰ বৃদ্ধি আৰু উৎপাদন বাঢ়ে, (৫) নিৰ্বাচনী প্ৰজনন (Selective Breeding) ৰ দ্বাৰা দুগ্ধকাল, কণীৰ সংখ্যা আৰু মাংসৰ মান উন্নত কৰিব পৰা যায়।
৭। গো-পালনৰ সুবিধাসমূহ কি?
উত্তৰঃ গো-পালনৰ সুবিধাসমূহ হ’ল — (১) গাখীৰ সংগ্ৰহ: ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গাখীৰ উৎপাদনকাৰী দেশ (প্ৰতি বছৰ ১৩৩ মিলিয়ন টনতকৈ অধিক)। শ্বেত বিপ্লৱ (White Revolution / Operation Flood) এ এই সাফল্য সম্ভৱ কৰিছে। (২) কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহাৰ: হালোৱা, মাল পৰিবহণ আদিত গৰু-ম’হ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়। (৩) গোবৰ সাৰ: গৰু-ম’হৰ গোবৰ উত্তম জৈৱিক সাৰ। (৪) বায়’গেছ উৎপাদন: গোবৰৰ পৰা বায়’গেছ পোৱা যায়, যি শক্তিৰ উৎস।
৮। হাঁহ-কুকুৰা পালন, মৎস্য পালন আৰু মৌপালনত উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে কোনবোৰ দিশ সাধাৰণ?
উত্তৰঃ হাঁহ-কুকুৰা পালন, মৎস্য পালন আৰু মৌপালন — এই তিনিওটাতে উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে সাধাৰণ দিশসমূহ হ’ল — (১) উচ্চ উৎপাদনশীল উন্নত জাতৰ বাছনি, (২) সঠিক আৰু পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ যোগান, (৩) উপযুক্ত আৱাস ব্যৱস্থা আৰু যত্ন, (৪) ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসাৰ ব্যৱস্থা।
৯। ধৰা মাছ পালন (Capture Fishing), সামুদ্ৰিক মৎস্য পালন (Mariculture) আৰু জলজ পালন (Aquaculture) ৰ মাজত পাৰ্থক্য দৰ্শাওঁ।
| বিষয় | ধৰা মাছ পালন (Capture Fishing) | সামুদ্ৰিক মৎস্য পালন (Mariculture) | জলজ পালন (Aquaculture) |
|---|---|---|---|
| সংজ্ঞা | নদী, সাগৰ আদি প্ৰাকৃতিক জলাশয়ৰ পৰা মাছ ধৰা | সামুদ্ৰিক পৰিৱেশত মাছ বা সামুদ্ৰিক জীৱ পালন কৰা | মিঠা পানী বা নিয়ন্ত্ৰিত পানীত মাছ পালন কৰা |
| স্থান | প্ৰাকৃতিক জলাশয় | সাগৰীয় পানী | পুখুৰী, নদী, মিঠা পানী |
| নিয়ন্ত্ৰণ | কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নাই | আংশিক নিয়ন্ত্ৰণ | সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ সম্ভৱ |
| উদাহৰণ | সাগৰত জাল পেলাই মাছ ধৰা | কুং, ঝিনুক (Oyster) পালন | Composite Fish Culture, চিংৰি পালন |
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Very Short Answer Questions)
১। খাদ্যশস্যৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ গোম (Wheat) আৰু ধান (Rice)।
২। খাৰিফ শস্যৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ধান (Rice) আৰু ভুট্টা (Maize)।
৩। ৰবি শস্যৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ গোম (Wheat) আৰু মছুৰ (Lentil)।
৪। বৃহৎ পুষ্টিমান কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিসমূহ মৌল উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ বাবে বেছি পৰিমাণত লাগে তাকে বৃহৎ পুষ্টিমান (Macronutrients) বোলে। উদাহৰণ: N, P, K, Ca, Mg, S।
৫। সূক্ষ্ম পুষ্টিমান কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিসমূহ মৌল উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ বাবে অতি সামান্য পৰিমাণত প্ৰয়োজন, তাকে সূক্ষ্ম পুষ্টিমান (Micronutrients) বোলে। উদাহৰণ: আইৰণ (Fe), মেংগানিজ (Mn), বৰণ (B), জিংক (Zn)।
৬। সেউজ বিপ্লৱ (Green Revolution) কি?
উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱ হ’ল ১৯৬০-৭০ দশকত নতুন উচ্চ ফলনশীল শস্যৰ জাত উদ্ভাৱন, ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ, সৰ্বাঙ্গীণ জলসিঞ্চন পদ্ধতিৰ দ্বাৰা বিশেষকৈ গোম আৰু ধানৰ উৎপাদন বহুগুণে বৃদ্ধি পোৱা কৃষি আন্দোলন।
৭। শ্বেত বিপ্লৱ (White Revolution) কি?
উত্তৰঃ শ্বেত বিপ্লৱ বা অপাৰেচন ফ্লাড (Operation Flood) হ’ল ভাৰতত দুধৰ উৎপাদন বিশেষভাৱে বৃদ্ধিৰ বাবে আৰম্ভ হোৱা আন্দোলন। ইয়াৰ ফলত ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গাখীৰ উৎপাদনকাৰী দেশলৈ পৰিণত হৈছে।
৮। সংকৰণ (Hybridization) কি?
উত্তৰঃ সংকৰণ হ’ল বিভিন্ন বৈশিষ্ট্যসম্পন্ন দুটা জাতৰ মাজত বা আন্তঃপ্ৰজাতিৰ মাজত পাৰ-পৰাগৰেণু ঘটাই নতুন উন্নত গুণসম্পন্ন জাত উদ্ভাৱন কৰাৰ পদ্ধতি।
৯। পচন সাৰ (Compost) কিভাৱে তৈয়াৰ হয়?
উত্তৰঃ পচন সাৰ পশুৰ গোবৰ, পচা গছপালা, শস্যৰ অৱশেষ, শাক-পাচলিৰ বেকাৰ অংশ আদি জৈৱিক পদাৰ্থ গাঁতত জমা কৰি পচোৱা ব্যৱস্থাৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত উপকাৰী অনুজীৱে জৈৱিক পদাৰ্থ বিভাজন কৰে।
১০। টোপ সিঞ্চন (Drip Irrigation) কাক বোলে?
উত্তৰঃ টোপ সিঞ্চন হ’ল এনে এটা জলসিঞ্চন পদ্ধতি য’ত সৰু সৰু ফোঁটাকৈ পানী সৰাসৰি গছৰ শিপাৰ কাষত দিয়া হয়। এই পদ্ধতিত পানীৰ অপচয় একেবাৰে কম আৰু মৰুভূমি অঞ্চলৰ বাবে আদৰ্শ।
১১। অপতৃণনাশক (Weedicide/Herbicide) কি?
উত্তৰঃ অপতৃণনাশক হ’ল ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যি শস্যৰ মাজত গজা অপতৃণ (Weeds) নষ্ট কৰে কিন্তু মুখ্য শস্যৰ ক্ষতি নকৰে।
১২। মিশ্ৰিত মাছ পালন (Composite Fish Culture) কি?
উত্তৰঃ মিশ্ৰিত মাছ পালন হ’ল একে পুখুৰীতে একেলগে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছ পালন কৰা পদ্ধতি। সাধাৰণতে পাঁচ-ছটা জাতৰ মাছ — কাটলা, ৰুহু, কমন কাৰ্প, গ্ৰাছ কাৰ্প, মৃগেল, চিলভাৰ কাৰ্প — একেলগে পালন কৰা হয়।
১৩। ইটালিয়ান মৌ-মাখিৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ ইটালিয়ান মৌ-মাখিৰ বৈজ্ঞানিক নাম হ’ল Apis mellifera।
১৪। ৰেচম কীটৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ ৰেচম কীটৰ বৈজ্ঞানিক নাম হ’ল Bombyx mori।
১৫। Broiler কি?
উত্তৰঃ Broiler হ’ল মাংসৰ বাবে পোহা কুকুৰা। এইবোৰ দ্ৰুতভাৱে বৃদ্ধি পায় আৰু মাত্ৰ ৬-১০ সপ্তাহতে বিক্ৰীযোগ্য হয়। Broiler-ক প্ৰচুৰ প্ৰোটিনযুক্ত আৰু চৰ্বিসমৃদ্ধ খাদ্য, ভিটামিন A আৰু K দিয়া হয়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
১। শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়নৰ লক্ষ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়নৰ লক্ষ্যসমূহ হ’ল —
- উচ্চ উৎপাদন (Higher yield): প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত অধিক শস্য উৎপাদন।
- উন্নত গুণমান (Improved quality): প্ৰোটিন, তেল, শৰ্কৰাৰ মানদণ্ড অনুসৰি গুণমান উন্নয়ন।
- জৈৱিক-অজৈৱিক কাৰকৰ প্ৰতি সহিষ্ণুতা: ৰোগ, কীট, খৰাং, বানপানী প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা।
- প্ৰশস্ত অভিযোজনযোগ্যতা (Wider adaptability): বিভিন্ন জলবায়ু আৰু মাটিৰ সৈতে মিলিব পৰা।
- উপযুক্ত কৃষিগত চৰিত্ৰ (Desirable agronomic traits): ধানৰ দৰে চেৰেলত বাওনা স্বভাৱ, ডাইলত অধিক শিঙটি, ঘাঁহজাতীয় শস্যত অধিক শাখা-প্ৰশাখা আৰু কোমল কাণ্ড।
২। জৈৱিক সাৰৰ প্ৰকাৰসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ জৈৱিক সাৰৰ প্ৰকাৰসমূহ হ’ল —
- গো-সাৰ (Farm Yard Manure — FYM): গৰু-ম’হৰ গোবৰ, প্ৰস্ৰাৱ আৰু গোটেই খৰহ একত্ৰিত কৰি তৈয়াৰ কৰা সাৰ।
- পচন সাৰ (Compost): গছৰ পাত, পচা শস্যৰ অৱশেষ, পশুৰ গোবৰ আদি গাঁতত পচাই তৈয়াৰ কৰা সাৰ।
- সেউজ সাৰ (Green Manure): সেউজীয়া শস্য (যেনে সান হেম্প, ধৈঞ্চা) মাটিত মিলাই দিয়া, যি পচি মাটিৰ উৰ্বৰতা বাঢ়ায়।
- জৈৱ সাৰ (Biofertilizer): ৰাইজ’বিয়াম, নীলা-সেউজ শেলাই আদি নাইট্ৰ’জেন-স্থিৰকাৰী অনুজীৱ।
৩। হাঁহ-কুকুৰা পালনত Broiler আৰু Layer ৰ মাজত পাৰ্থক্য দৰ্শাওঁ।
| বিষয় | Broiler | Layer |
|---|---|---|
| উদ্দেশ্য | মাংসৰ বাবে | কণীৰ বাবে |
| বৃদ্ধিৰ হাৰ | দ্ৰুত (৬-১০ সপ্তাহত বিক্ৰী) | যৌন পৰিপক্ব হ’লে কণী দিয়ে |
| খাদ্য | প্ৰোটিন-চৰ্বি সমৃদ্ধ, ভিটামিন A আৰু K | কম পুষ্টিমানৰ খাদ্যতো চলে |
| পোহৰ | বিশেষ পোহৰৰ প্ৰয়োজন নাই | কণী দিয়াৰ বাবে পোহৰ দৰকাৰ |
| উষ্ণতা | নিয়ন্ত্ৰিত উষ্ণতা দৰকাৰ | উষ্ণতাৰ তাৰতম্য সহ্য কৰিব পাৰে |
৪। শস্য সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ শস্য সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল —
- অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ: হাতেৰে, যন্ত্ৰেৰে বা অপতৃণনাশক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰি।
- কীট নিয়ন্ত্ৰণ: কীটনাশক (Insecticides) ব্যৱহাৰ কৰি বা জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতিৰে।
- ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ: ছত্ৰাকনাশক (Fungicides) আৰু বেক্টেৰিয়ানাশক ব্যৱহাৰ।
- সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা: চপোৱাৰ পাছত শস্য ভালদৰে শুকুৱাই, উপযুক্ত কীটনাশক প্ৰয়োগ কৰি, বায়ু নিৰোধক পাত্ৰত ৰাখিব লাগে।
- ৰোগপ্ৰতিৰোধী জাতৰ ব্যৱহাৰ: ৰোগ আৰু কীটৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধী জাতৰ বীজ বাছনি কৰা।
৫। মাছ পালনত কোন কোন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ মাছ পালনত ব্যৱহাৰ হোৱা পদ্ধতিসমূহ হ’ল —
- ধৰা মৎস্য পালন (Capture Fishery): সমুদ্ৰ, নদী আদি প্ৰাকৃতিক জলাশয়ৰ পৰা জালেৰে মাছ ধৰা।
- মিশ্ৰিত মৎস্য পালন (Composite Fish Culture): বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছ একেলগে পুখুৰীত পালন।
- সামুদ্ৰিক মৎস্য পালন (Mariculture): সাগৰীয় পৰিৱেশত কুং, ঝিনুক আদি পালন।
- জলজ পালন (Aquaculture): নিয়ন্ত্ৰিত পৰিৱেশত মিঠা পানীৰ মাছ, চিংৰি আদি পালন।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
১। শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়নৰ পদ্ধতিসমূহ বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়ন (Crop Variety Improvement) হ’ল উচ্চ ফলনশীল, ৰোগপ্ৰতিৰোধী, আৰু উন্নত গুণমানৰ শস্যৰ নতুন জাত উদ্ভাৱন কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ মুখ্য পদ্ধতিসমূহ হ’ল —
(১) সংকৰণ (Hybridization): দুটা ভিন্ন বৈশিষ্ট্যসম্পন্ন উদ্ভিদৰ মাজত পাৰ-পৰাগৰেণু ঘটাই নতুন জাত তৈয়াৰ কৰা হয়। সংকৰণ তিনি প্ৰকাৰৰ হয় — আন্তঃজাতীয় সংকৰণ (Intervarietal — একে প্ৰজাতিৰ দুটা ভিন্ন জাতৰ মাজত), আন্তঃপ্ৰজাতিৰ সংকৰণ (Interspecific — ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত), আৰু আন্তঃজেনেৰিক সংকৰণ (Intergeneric — ভিন্ন গণৰ মাজত)।
(২) জিনগত কাৰসাজি (Genetic Manipulation/GMO): কৃত্ৰিম উপায়েৰে কোনো শস্যৰ জিনোমত কাংক্ষিত বৈশিষ্ট্যৰ জিন সংযোজন কৰা হয়। যেনে পোক প্ৰতিৰোধী Bt তুলা, আয়ৰন সমৃদ্ধ Golden Rice ইত্যাদি। এই প্ৰযুক্তিত Agrobacterium-ক বাহক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(৩) প্ৰৱেশ পৰীক্ষণ (Introduction): বিদেশী উন্নত জাতৰ বীজ আমদানি কৰি স্থানীয় পৰিৱেশত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা হয়।
এই পদ্ধতিসমূহৰ দ্বাৰা — উচ্চ উৎপাদন, উন্নত গুণমান (প্ৰোটিন, তেল, শৰ্কৰা), ৰোগ আৰু কীট প্ৰতিৰোধী, খৰাং-সহিষ্ণু, বিভিন্ন পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজিত নতুন জাত উদ্ভাৱন সম্ভৱ হৈছে। ভাৰতত সেউজ বিপ্লৱৰ সময়ত উদ্ভাৱিত IR-36, Jaya আদি ধানৰ জাত আৰু Sonalika, Kalyan Sona আদি গোমৰ জাতে দেশৰ শস্য উৎপাদন বিপ্লৱ আনিছিল।
২। শস্য উৎপাদন উন্নয়নৰ বাবে পুষ্টি ব্যৱস্থাপনা সম্পৰ্কে বিস্তাৰিতভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদে সুস্থভাৱে বৃদ্ধি পাবলৈ ষোলটা মৌল আৱশ্যক — কাৰ্বন, অক্সিজেন, হাইড্ৰ’জেন (বায়ু আৰু পানীৰ পৰা) আৰু বাকী তেৰটা মাটিৰ পৰা। এই তেৰটাক দুই ভাগে ভাগ কৰা হয় — বৃহৎ পুষ্টিমান (Macronutrients): N, P, K, Ca, Mg, S — আৰু সূক্ষ্ম পুষ্টিমান (Micronutrients): Fe, Mn, B, Zn, Cu, Mo, Cl। শস্য ঘনঘন খেতি কৰিলে মাটিত এই পুষ্টিমান কমি যায়।
পুষ্টি ব্যৱস্থাপনাৰ উপায়সমূহ হ’ল — সাৰ প্ৰয়োগ (Manuring): পচন সাৰ, গো-সাৰ, সেউজ সাৰ আৰু জৈৱ সাৰ (Biofertilizer) প্ৰয়োগ কৰি মাটিৰ জৈৱিক পদাৰ্থ বৃদ্ধি কৰা হয়। সাৰে মাটিৰ গঠন উন্নত কৰে, পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বাঢ়ায় আৰু উপকাৰী অনুজীৱ সক্ৰিয় কৰে। ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগ (Fertilizer Application): ইউৰিয়া (N), ট্ৰিপল চুপাৰফছফেট (P), মিউৰিয়েট অৱ পটাছ (K) আদি ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্দিষ্ট পুষ্টিৰ চাহিদা পূৰণ কৰা হয়। অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে পানী দূষিত কৰে আৰু মাটিৰ স্বাস্থ্য নষ্ট কৰে। সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ সমন্বিত ব্যৱহাৰ (Integrated Nutrient Management) সৰ্বোত্তম বলি বিবেচনা কৰা হয়।
৩। ভাৰতত পশুপালনৰ বিভিন্ন দিশ আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পশুপালন (Animal Husbandry) হ’ল খামাৰ প্ৰাণীসমূহৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিত ব্যৱস্থাপনা, প্ৰজনন আৰু পালন-পোষণৰ প্ৰক্ৰিয়া। ভাৰতত পশুপালনৰ মূল শাখাসমূহ হ’ল —
(১) গো-পালন (Cattle Farming): ভাৰতে বিশ্বৰ সৰ্বাধিক গৰু-ম’হ পালন কৰে। দুগ্ধ পশু (দুধৰ বাবে) আৰু কৃষি পশু (হালোৱা আৰু মাল বহনৰ বাবে) দুটা শ্ৰেণীত বিভক্ত। দেশীয় জাত (Sahiwal, Gir, Red Sindhi) আৰু বিদেশী জাত (Jersey, Holstein Friesian) সংকৰণ কৰি উন্নত জাত তৈয়াৰ কৰা হয়। শ্বেত বিপ্লৱৰ ফলত ভাৰত বিশ্বৰ শীৰ্ষ দুগ্ধ উৎপাদনকাৰী দেশ।
(২) হাঁহ-কুকুৰা পালন (Poultry Farming): কণী (Layer) আৰু মাংস (Broiler) উৎপাদনৰ বাবে। উন্নত প্ৰজাতি উদ্ভাৱনৰ বাবে দেশীয় আৰু বিদেশী জাতৰ সংকৰণ কৰা হয়। উপযুক্ত আৱাস, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, সঠিক খাদ্য আৰু টিকা কাৰ্যসূচী পালন অতিকে দৰকাৰী।
(৩) মৎস্য পালন (Fish Production): প্ৰোটিনৰ সুলভ উৎস। ধৰা মৎস্য পালন (সমুদ্ৰ, নদীৰ পৰা), মিশ্ৰিত মৎস্য পালন (পুখুৰীত বিভিন্ন প্ৰজাতি), সামুদ্ৰিক মৎস্য পালন (Marine) আৰু জলজ পালন (Freshwater) — চাৰিটা পদ্ধতিৰে মাছ উৎপাদন কৰা হয়।
(৪) মৌপালন (Apiculture): মৌ আৰু মম উৎপাদনৰ বাবে মৌ-মাখি পালন। ইটালিয়ান মৌ-মাখি (Apis mellifera) আটাইতকৈ জনপ্ৰিয়। পচনিৰ গুণমানৰ ওপৰত মৌৰ পৰিমাণ নিৰ্ভৰ কৰে।
(৫) ৰেচম পালন (Sericulture): মলবেৰী গছৰ পাত খুৱাই ৰেচম কীট (Bombyx mori) পালন কৰি ৰেচম সূতা উৎপাদন।
পশুপালনে কৃষকৰ অতিৰিক্ত আয়ৰ পথ মুকলি কৰে, মাটি অনুৰ্বৰ হ’লেও জীৱিকা নিৰ্বাহৰ সুযোগ দিয়ে, গ্ৰামীণ অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰে আৰু দেশৰ খাদ্য সুৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণা যোগায়।
বহুবিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ — MCQ (Multiple Choice Questions)
১। খাৰিফ শস্য কোনটো?
(ক) গোম (খ) মছুৰ (গ) ধান (ঘ) সৰিয়হ
উত্তৰঃ (গ) ধান
২। ৰবি শস্য কোনটো?
(ক) ভুট্টা (খ) গোম (গ) ধান (ঘ) তিল
উত্তৰঃ (খ) গোম
৩। উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিমানৰ মুঠ সংখ্যা কেইটা?
(ক) ১২ (খ) ১৩ (গ) ১৬ (ঘ) ১৮
উত্তৰঃ (গ) ১৬
৪। নিম্নলিখিত কোনটো বৃহৎ পুষ্টিমান নহয়?
(ক) নাইট্ৰ’জেন (খ) পটাছিয়াম (গ) আইৰণ (ঘ) মেগনেছিয়াম
উত্তৰঃ (গ) আইৰণ (ই এটা সূক্ষ্ম পুষ্টিমান/Micronutrient)
৫। সাৰৰ তুলনাত ৰাসায়নিক সাৰৰ কোনটো অসুবিধা?
(ক) পুষ্টি কম (খ) দাম কম (গ) মাটিৰ গঠন উন্নত নকৰে (ঘ) পচোৱাৰ প্ৰয়োজন
উত্তৰঃ (গ) মাটিৰ গঠন উন্নত নকৰে
৬। পানীৰ অপচয় সবচেয়ে কম কোনটো জলসিঞ্চন পদ্ধতিত?
(ক) কূপ জলসিঞ্চন (খ) খাল জলসিঞ্চন (গ) স্প্ৰিংকলাৰ (ঘ) টোপ সিঞ্চন
উত্তৰঃ (ঘ) টোপ সিঞ্চন
৭। মিশ্ৰিত খেতিৰ উদাহৰণ কোনটো?
(ক) ধান → গোম (খ) গোম + সৰিয়হ (গ) ছয়াবিন / ভুট্টা (নিৰ্দিষ্ট শাৰীত) (ঘ) ধান → ডাইল → গোম
উত্তৰঃ (খ) গোম + সৰিয়হ
৮। শস্য আৱৰ্তনৰ মুখ্য সুবিধা কি?
(ক) পুখুৰীৰ পানী ব্যৱহাৰ (খ) মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰখা (গ) শ্ৰম খৰচ কম (ঘ) মাছৰ উৎপাদন বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (খ) মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰখা
৯। নিম্নলিখিত কোন পদ্ধতিত শস্যৰ বিভিন্নতা উন্নয়ন কৰা হয়?
(ক) জলসিঞ্চন (খ) সংকৰণ (গ) সাৰ প্ৰয়োগ (ঘ) পচন সাৰ ব্যৱহাৰ
উত্তৰঃ (খ) সংকৰণ
১০। শ্বেত বিপ্লৱ কিহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত?
(ক) গোম উৎপাদন (খ) মাছ উৎপাদন (গ) গাখীৰ উৎপাদন (ঘ) কণী উৎপাদন
উত্তৰঃ (গ) গাখীৰ উৎপাদন
১১। মৌ-মাখি পালনত ব্যৱহৃত জনপ্ৰিয় জাত কোনটো?
(ক) Apis dorsata (খ) Apis florea (গ) Apis mellifera (ঘ) Apis cerana
উত্তৰঃ (গ) Apis mellifera (ইটালিয়ান মৌ-মাখি)
১২। মিশ্ৰিত মাছ পালনত সাধাৰণতে কেইটা প্ৰজাতিৰ মাছ পালন কৰা হয়?
(ক) ২ (খ) ৩ (গ) ৫-৬ (ঘ) ১০