সাৰাংশ: “প্ৰাকৃতিক সম্পদ” (Natural Resources) অধ্যায়টো ASSEB নৱম শ্ৰেণীৰ সাধাৰণ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ চতুৰ্দশ অধ্যায়। এই অধ্যায়ত পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু স্থলমণ্ডল — এই তিনিটা মূল উপাদান আৰু তেওঁলোকৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল সৌৰতাপ শোষণ কৰি পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেন প্ৰায় ৭৮%, অক্সিজেন প্ৰায় ২১% আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, আৰ্গন, জলীয় বাষ্পসহ অন্যান্য গেছ প্ৰায় ১% আছে। বায়ুমণ্ডল এটা কম্বলৰ দৰে কাম কৰে — ই দিনৰ ভাগত অতিৰিক্ত উত্তাপ ৰোধ কৰে আৰু নিশাৰ ভাগত তাপ বাহিৰলৈ যোৱা বন্ধ কৰে।
বায়ু পৃথিৱীৰ বিভিন্ন স্থানত অসমানভাৱে গৰম হোৱাৰ ফলত বায়ু প্ৰবাহ বা বতাহ সৃষ্টি হয়। ভূ-পৃষ্ঠৰ পানী বাষ্পীভৱন হৈ বায়ুমণ্ডলত মিলি যায়, বাষ্প ওপৰলৈ উঠি ঠাণ্ডা হৈ মেঘ গঠন কৰে আৰু বৰষুণৰ ৰূপত পৃথিৱীলৈ নামি আহে — এই প্ৰক্ৰিয়াটোকে জলচক্ৰ (Water Cycle) বোলে। মাটি বা মৃত্তিকা পাথৰ চূৰ্ণ হৈ আৰু জৈৱ পদাৰ্থ মিলি গঠন হয়। মাটিত থকা হিউমাছে মাটিৰ গুণ বৃদ্ধি কৰে। প্ৰকৃতিত নাইট্ৰ’জেন, কাৰ্বন, অক্সিজেন আৰু পানীৰ জৈৱভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ (Biogeochemical Cycle) চলি থাকে, যি সকলো জীৱৰ জীৱন ধাৰণ সম্ভৱ কৰে।
বায়ু দূষণ, পানী দূষণ আৰু মাটি দূষণ পৰিবেশৰ বাবে ভয়াৱহ। ওজোন স্তৰ (Ozone Layer) পৃথিৱীক সূৰ্যৰ ক্ষতিকৰ অতিবেগুনীয়া (UV) ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। ক্লোৰ’ফ্লোৰ’কাৰ্বন (CFC) গেছে ওজোন স্তৰ নষ্ট কৰে। পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিবলৈ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংৰক্ষণ আৰু সঠিক ব্যৱহাৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
Summary: The chapter “Natural Resources” is the fourteenth chapter of the ASSEB Class 9 General Science textbook. It explores the three main components of the Earth — the atmosphere (air), the hydrosphere (water), and the lithosphere (soil/land) — and the interactions among them that support life. The atmosphere acts as a protective blanket: it regulates the Earth’s temperature by absorbing solar heat, prevents extreme temperature fluctuations between day and night, and shields life from harmful ultraviolet radiation through the ozone layer. The atmosphere is composed of approximately 78% nitrogen, 21% oxygen, and about 1% other gases including carbon dioxide, argon, and water vapour. Wind is caused by the uneven heating of the Earth’s surface by the Sun, which creates differences in air pressure, causing air to flow from high-pressure to low-pressure regions.
Water is essential to all life — it makes up 60–90% of the mass of living organisms and serves as a universal solvent for biochemical reactions. The water cycle (hydrological cycle) involves evaporation of surface water, condensation in the upper atmosphere to form clouds, and precipitation back to Earth as rain or snow. Soil is formed through the slow process of weathering of rocks by physical, chemical, and biological agents over thousands of years; humus (decomposed organic matter) enriches soil and helps it retain water. The nitrogen cycle, carbon cycle, oxygen cycle, and water cycle are collectively called biogeochemical cycles, which continuously recycle matter between living organisms and their non-living environment, ensuring the availability of essential elements for all life.
Pollution of air, water, and soil poses serious threats to the biosphere. Air pollution from burning fossil fuels and industrial emissions increases greenhouse gases, contributing to global warming. Water pollution from untreated sewage and industrial effluents harms aquatic ecosystems and human health. Soil pollution from pesticides and chemical fertilisers degrades soil fertility. The ozone layer in the stratosphere protects Earth from harmful UV-B and UV-C radiation; chlorofluorocarbons (CFCs) released from refrigerants and aerosols deplete this protective layer. Conservation of natural resources and sustainable practices are vital for maintaining the balance of nature, as studied in the ASSEB Class 9 Science examinations.
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook In-Text Questions)
পৃষ্ঠা নং ১৯৩ (Page No. 193)
১। শুক্ৰ আৰু মঙ্গল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলৰ পৰা পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ শুক্ৰ আৰু মঙ্গল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলত ৯৫–৯৭% কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) থাকে। সেইকাৰণে সেই গ্ৰহ দুটাত জীৱনৰ অস্তিত্ব নাই। কিন্তু পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেন প্ৰায় ৭৮%, অক্সিজেন প্ৰায় ২১%, আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড মাত্ৰ ০.০৩–০.০৪% থাকে। ইয়াৰ উপৰিও পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত জলীয় বাষ্প, আৰ্গন, অ’জ’ন আদি গেছ থাকে। জীৱসকলৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস, সালোক-সংশ্লেষণ আদি জৈৱিক ক্ৰিয়াই পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ গেছৰ অনুপাত নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২। বায়ুমণ্ডল কম্বলৰ দৰে কাম কেনেকৈ কৰে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল তাপৰ কুপৰিবাহী হোৱাৰ বাবে ই কম্বলৰ দৰে কাম কৰে। দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ পৰা অহা অতিৰিক্ত তাপ বায়ুমণ্ডলে শোষণ কৰি পৃথিৱীক অত্যধিক গৰম হোৱাত বাধা দিয়ে। নিশাৰ ভাগত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত সঞ্চিত তাপ বায়ুমণ্ডলৰ বাহিৰলৈ বেগেৰে যাব নোৱাৰে, ফলত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ অত্যন্ত ঠাণ্ডা হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা পায়। এনেকৈ বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি জীৱনৰ বাবে উপযুক্ত পৰিবেশ বজাই ৰাখে।
পৃষ্ঠা নং ১৯৪ (Page No. 194)
১। বতাহ কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ তাপে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন স্থান অসমানভাৱে গৰম কৰে। কোনো এলেকাত বায়ু গৰম হ’লে সেই বায়ু হালধীয়া হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু নিম্নচাপৰ অঞ্চল সৃষ্টি হয়। নিকটবৰ্তী ঠাণ্ডা আৰু ঘন বায়ু (উচ্চচাপৰ অঞ্চলৰ) নিম্নচাপৰ অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত হয় — এনেকৈয়ে বতাহ সৃষ্টি হয়। স্থল আৰু সমুদ্ৰৰ ভিন্ন উত্তাপ গ্ৰহণ ক্ষমতা, পৰ্বতমালাৰ বাধা আৰু পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন বতাহৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
২। মেঘ কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ তাপত জলাশয়, নদী, সাগৰ আদিৰ পৰা পানী বাষ্পীভৱন হয়। উদ্ভিদে ৰন্ধ্ৰৰ মাধ্যমেৰে বাষ্পমোচন প্ৰক্ৰিয়াত জলীয় বাষ্প বায়ুত মোচন কৰে। জলীয় বাষ্পযুক্ত গৰম বায়ু হালধীয়া হৈ বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰ স্তৰলৈ উঠে। ওপৰত উষ্ণতা কম হোৱাৰ বাবে জলীয় বাষ্প ঠাণ্ডা হৈ বায়ুত ওপঙি থকা ধূলিৰ কণাক কেন্দ্ৰ হিচাপে লৈ ক্ষুদ্ৰ পানীৰ টোপাললৈ ৰূপান্তৰিত হয়। এনে অসংখ্য ক্ষুদ্ৰ পানীৰ টোপাল মিলি মেঘ গঠিত হয়।
পৃষ্ঠা নং ১৯৬ (Page No. 196)
১। মানুহৰ তিনিটা কাৰ্যৰ নাম লিখা যিয়ে বায়ু প্ৰদূষণত অৰিহণা যোগায়।
উত্তৰঃ মানুহৰ তিনিটা কাৰ্য যিয়ে বায়ু প্ৰদূষণত অৰিহণা যোগায় সেইবোৰ হ’ল—
- কল-কাৰখানা আৰু যানবাহনত জীৱাশ্ম ইন্ধন (পেট্ৰ’ল, ডিজেল, কয়লা) জ্বলোৱা।
- কাপোৰ, এছবেষ্টছ, আটা মিল আদি উদ্যোগত শিল্প-কাৰ্যৰ ধূলি আৰু গেছ নিৰ্গত হোৱা।
- পাথৰ ভঙা (Stone Crushing) কাৰ্য আৰু নিৰ্মাণ কাৰ্যত ধূলিকণা বায়ুত মিহলিওৱা।
পৃষ্ঠা নং ২০১ (Page No. 201)
১। জীৱৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰঃ জীৱৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিম্নলিখিতভাৱে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি—
- সকলো জীৱ কোষৰ ভৰৰ ৬০–৯০% পানী। পানী ছাড়া জীৱন অসম্ভৱ।
- পানী এটা সৰ্বজনীন দ্ৰাৱক — শৰীৰৰ সকলো জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া পানীত দ্ৰবীভূত হৈ ঘটে।
- পানীয়ে পুষ্টিদ্ৰব্য, অক্সিজেন, বৰ্জ্য পদাৰ্থ আদি কোষৰ ভিতৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ পৰিবহণ কৰে।
- পানীয়ে কোষৰ আকাৰ (turgidity) বজাই ৰাখে।
- পানীৰ উচ্চ তাপ ধাৰণ ক্ষমতাৰ বাবে শৰীৰৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- বিপাকীয় বৰ্জ্য পদাৰ্থ প্ৰস্ৰাৱ, ঘাম আদিৰ মাধ্যমেৰে শৰীৰৰ পৰা বাহিৰ হয়।
২। তোমালোকৰ এলেকাত ব্যৱহাৰ কৰা পানীৰ উৎস কি?
উত্তৰঃ আমাৰ এলেকাত ব্যৱহাৰ কৰা পানীৰ উৎসবোৰ হ’ল নলীনাদ (Tube Well) বা গভীৰ নলকূপ, পুখুৰি, নদী, নলৰ পানী (Piped Water Supply), বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ আদি।
৩। পানী প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
- কল-কাৰখানাৰ ৰাসায়নিক বৰ্জ্য পানীত পেলোৱা।
- শৌচাগাৰৰ আৱৰ্জনা আৰু নৰ্দমাৰ পানী নদী বা পুখুৰিত পেলোৱা।
- কৃষিত ব্যৱহৃত কীটনাশক আৰু সাৰ বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে মিলি জলাশয়ত পৰা।
- গাঁৱত খোলা জায়গাত মলমূত্ৰ ত্যাগ কৰি ভূগৰ্ভৰ পানী প্ৰদূষিত কৰা।
- পেট্ৰ’লিয়াম সামগ্ৰী সাগৰত ঢালি দিয়া।
পৃষ্ঠা নং ২০৫ (Page No. 205)
১। মাটি কেনেকৈ তৈয়াৰ হয়?
উত্তৰঃ মাটি গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক আবহাওয়া ক্ষয় (Weathering) বোলে। বিভিন্ন ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক কাৰকে পাথৰ ভাঙি মাটি তৈয়াৰ কৰে—
- ভৌতিক কাৰক: সূৰ্যৰ তাপে পাথৰ প্ৰসাৰিত কৰে আৰু ঠাণ্ডাত সংকুচিত হয়; বাৰে বাৰে হোৱা এই ক্ৰিয়াত পাথৰত ফাট মেলে। বৰষুণ আৰু বতাহেও পাথৰ ক্ষয় কৰে।
- ৰাসায়নিক কাৰক: পানী আৰু বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থই পাথৰৰ খনিজ দ্ৰব্য দ্ৰবীভূত কৰে।
- জৈৱিক কাৰক: কেঁচু, উদ্ভিদৰ শিপা, শেলাই আদিয়ে পাথৰত ফাট কৰি মাটি তৈয়াৰত সহায় কৰে। মৃত জীৱৰ পচন-গলন হৈ হিউমাছ গঠন হয় যি মাটিৰ গুণ বৃদ্ধি কৰে।
২। হিউমাছৰ কাম কি?
উত্তৰঃ হিউমাছ হ’ল মৃত উদ্ভিদ আৰু জন্তুৰ পচন-গলনৰ ফলত তৈয়াৰ হোৱা জৈৱ পদাৰ্থ। হিউমাছৰ কামসমূহ হ’ল—
- মাটিৰ গুণ বৃদ্ধি কৰে — মাটিক পোৰস (Porous) কৰে যাতে মাটিয়ে পানী আৰু বায়ু ধৰি ৰাখিব পাৰে।
- মাটিক উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ উপাদান যোগান ধৰে।
- মাটিৰ কণাবোৰ একত্ৰিত কৰি মাটি চুম্বলি (Crumbly) কৰে, যাতে শিপা সহজে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।
- মাটিৰ পানী ধৰি ৰখা ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
পৃষ্ঠা নং ২০৮ (Page No. 208)
১। মাটি খহনীয়া ৰোধ কৰাৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মাটি খহনীয়া ৰোধ কৰাৰ উপায়সমূহ হ’ল—
- মাটিত উদ্ভিদ বা ঘাঁহ-বন ৰাখিলে শিপাই মাটি বান্ধি ৰাখে।
- পাহাৰীয়া অঞ্চলত ধাপে ধাপে (Terrace Farming) খেতি কৰিলে বৰষুণৰ পানীৰ তীব্ৰ গতি কমে।
- বনাঞ্চল ধ্বংস নকৰা — গছ কটাব নলাগে।
- মাটি আবৰি ৰখা উদ্ভিদ (Cover Crops) খেতি কৰা।
- বান্ধ দি মাটি খহনীয়া ৰোধ কৰা।
- মাটি সম্পূৰ্ণ পৰিষ্কাৰ নকৰি শস্যৰ অৱশিষ্ট ৰাখি মাটি ঢাকি ৰাখা।
পৃষ্ঠা নং ২১১ (Page No. 211)
১। পানী কি কি অৱস্থাত বায়ুমণ্ডলত থাকে?
উত্তৰঃ পানী বায়ুমণ্ডলত তৰল (তুষাৰকণা বা পানীৰ টোপাল হিচাপে মেঘ আৰু কুঁৱলিত) আৰু গেছীয় (জলীয় বাষ্প হিচাপে) — এই দুই অৱস্থাত থাকে। কেতিয়াবা কঠিন অৱস্থাতো (বৰফ বা তুষাৰপাত) পোৱা যায়।
২। প্ৰ’টিন আৰু নিউক্লিক এছিড দুয়োটাতে কোনটো উপাদান সাধাৰণতে থাকে?
উত্তৰঃ প্ৰ’টিন আৰু নিউক্লিক এছিড দুয়োটাতে নাইট্ৰ’জেন (N) আৰু অক্সিজেন (O) দুয়োটা মৌল সাধাৰণতে থাকে। ইয়াৰ উপৰিও এই দুয়োটাতে কাৰ্বন, হাইড্ৰ’জেন আৰু চালফাৰও পোৱা যায়।
৩। বায়ুমণ্ডলত CO₂ৰ পৰিমাণ কিহে বৃদ্ধি কৰে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত CO₂ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ কাৰণসমূহ—
- যানবাহন আৰু কল-কাৰখানাত জীৱাশ্ম ইন্ধন জ্বলোৱা।
- অৰণ্য নিধন (Deforestation) — গছে CO₂ শোষণ নকৰিলে পৰিমাণ বাঢ়ে।
- জীৱৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস (Respiration)।
- মৃত জৈৱ পদাৰ্থৰ পচন-গলন (Decomposition)।
- আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ।
৪। গ্ৰীণহাউছ প্ৰতিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত CO₂, মিথেন, জলীয় বাষ্প আদি গ্ৰীনহাউছ গেছ থাকে। সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষুদ্ৰ তৰঙ্গৰ ৰশ্মি পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ পৌঁছাই তাপ উৎপন্ন কৰে। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠই দীৰ্ঘ তৰঙ্গৰ অৱলোহিত ৰশ্মি (Infrared Radiation) নিৰ্গত কৰে, কিন্তু গ্ৰীনহাউছ গেছসমূহে এই তাপ বায়ুমণ্ডলৰ বাহিৰলৈ যোৱাত বাধা দিয়ে। এই প্ৰক্ৰিয়াকে গ্ৰীনহাউছ প্ৰতিক্ৰিয়া বোলে। ইয়াৰ ফলত পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি পায় — এই ঘটনাকে বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) বোলে।
৫। বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন কেনে কেনে ৰূপত থাকে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন দুটা ৰূপত থাকে—
- দ্বিপৰমাণুক অক্সিজেন (O₂): বায়ুমণ্ডলৰ তলৰ স্তৰত থাকে। সকলো জীৱই শ্বাস-প্ৰশ্বাসত ব্যৱহাৰ কৰে।
- ত্ৰিপৰমাণুক ওজোন (O₃): স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত (Stratosphere) থাকে। সূৰ্যৰ ক্ষতিকৰ অতিবেগুনীয়া (UV) ৰশ্মি শোষণ কৰি পৃথিৱীৰ জীৱজগতক সুৰক্ষা দিয়ে।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। জীৱবোৰৰ জীয়াই থকাৰ বাবে বায়ুমণ্ডল কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ জীৱবোৰৰ জীয়াই থকাৰ বাবে বায়ুমণ্ডল নিম্নলিখিত কাৰণতেই প্ৰয়োজনীয়—
- বায়ুমণ্ডলত থকা অক্সিজেন (O₂) সকলো জীৱৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
- সালোক-সংশ্লেষণৰ বাবে উদ্ভিদক CO₂ যোগান ধৰে।
- নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণৰ মাধ্যমেৰে উদ্ভিদক নাইট্ৰ’জেন যোগায়।
- তাপমাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি জীৱনৰ উপযুক্ত পৰিবেশ বজাই ৰাখে।
- ওজোন স্তৰৰ মাধ্যমেৰে ক্ষতিকৰ অতিবেগুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
- জলচক্ৰত সহায় কৰে — বৰষুণৰ মাধ্যমেৰে পানী যোগান ধৰে।
- বায়ুৰ মাধ্যমেৰে বীজ বিস্তাৰ আৰু পৰগাছা সম্পন্ন হোৱাত সহায় কৰে।
- ধূলিকণা আৰু উল্কাৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে।
২। জীৱবোৰৰ বাবে পানী কিয় অপৰিহাৰ্য?
উত্তৰঃ জীৱবোৰৰ বাবে পানী অপৰিহাৰ্য কাৰণ—
- সকলো জীৱ কোষৰ ভৰৰ ৬০–৯০% পানীৰে গঠিত।
- পানী এক সৰ্বজনীন দ্ৰাৱক — শৰীৰত হোৱা সকলো জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া পানীত সংঘটিত হয়।
- পানীয়ে পুষ্টিদ্ৰব্য, হৰমোন, বৰ্জ্য পদাৰ্থ আদি পৰিবহণ কৰে।
- সালোক-সংশ্লেষণত পানী এটা মূল কাঁচামাল।
- পানীৰ উচ্চ তাপ ধাৰণ ক্ষমতাই শৰীৰৰ উষ্ণতা স্থিৰ ৰাখে।
- ঘাম, প্ৰস্ৰাৱ আদিৰ মাধ্যমেৰে বৰ্জ্য নিষ্কাশন সম্ভৱ হয়।
- জলজ প্ৰাণী পানীত বাস কৰে আৰু জলীয় পৰিবেশ ছাড়া বাঁচিব নোৱাৰে।
৩। জীৱবোৰ মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কিয়? তুমি কি ভাৱা যে জলজ প্ৰাণীয়ো মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?
উত্তৰঃ মাটি উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ মাধ্যম। মাটিত থকা খনিজ পদাৰ্থ আৰু হিউমাছ উদ্ভিদৰ পুষ্টিৰ উৎস। সকলো স্থলজ প্ৰাণী মাটিত জন্মা উদ্ভিদৰ ওপৰত (প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে) খাদ্যৰ বাবে নিৰ্ভৰশীল। মাটি মিহি কৰা জীৱসমূহ যেনে কেঁচু, ব্যাক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আদি মাটিৰ গুণ বজাই ৰাখে।
হয়, জলজ প্ৰাণীও মাটিৰ ওপৰত পৰোক্ষভাৱে নিৰ্ভৰশীল। বৰষুণৰ পানীয়ে মাটিৰ পৰা খনিজ পদাৰ্থ দ্ৰবীভূত কৰি নদী-সাগৰত নিয়ে। সেই খনিজ পদাৰ্থই জলজ উদ্ভিদ (শেলাই আদি) আৰু সামুদ্ৰিক প্ৰাণীৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। এনেকৈ জলজ জীৱও পৰোক্ষভাৱে মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
৪। তোমালোকে কি ভাৱা যে বৰষুণৰ পূৰ্বানুমান কৰিবলৈ বিজ্ঞানী আৰু কৃষকে কি কি কাৰক পৰ্যবেক্ষণ কৰিব?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পূৰ্বানুমানৰ বাবে পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলগীয়া কাৰকসমূহ—
- বায়ুৰ চাপ (Air Pressure) — নিম্নচাপ অঞ্চলত বৰষুণৰ সম্ভাৱনা বেছি।
- বায়ুমণ্ডলীয় আৰ্দ্ৰতা (Humidity) — আৰ্দ্ৰতা বেছি হ’লে বৰষুণৰ সম্ভাৱনা থাকে।
- বায়ুৰ দিশ আৰু গতিবেগ।
- মেঘৰ ধৰণ আৰু গতি।
- উষ্ণতা পৰিৱৰ্তন।
- ঘূৰ্ণিবতাহ (Cyclone) বা নিম্নচাপৰ অৱস্থান।
- স্যাটেলাইট চিত্ৰৰ পৰা মেঘৰ গতিবিধি পৰ্যবেক্ষণ।
৫। আমি বায়ু প্ৰদূষণক নিয়ন্ত্ৰিত কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত সীমাবদ্ধ কৰিব পাৰিম নে? তুমি কি ভাৱা?
উত্তৰঃ না, বায়ু প্ৰদূষণ নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত সীমাবদ্ধ কৰা কঠিন, কিয়নো বায়ু প্ৰবাহিত হয় এবং প্ৰদূষণ এক ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ বিস্তাৰিত হয়। তথাপি কিছু পদক্ষেপেৰে প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি—
- শিল্প-প্ৰতিষ্ঠান আৱাসীয় অঞ্চলৰ পৰা আঁতৰত স্থাপন কৰি কেন্দ্ৰীয় শোধন কেন্দ্ৰ (Central Treatment Plant) স্থাপন কৰা।
- ধোঁৱামুক্ত (Smokeless) প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা।
- গছ-গছনি ৰোপণ কৰি সেউজ বেষ্টনী তৈয়াৰ কৰা।
- ইলেকট্ৰিক যানবাহন ব্যৱহাৰ কৰা।
- ধোঁৱা নিঃসৰণ নিয়ন্ত্ৰণ আইন কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰা।
৬। বনাঞ্চলে পানী আৰু মাটিৰ সম্পদৰ ব্যৱহাৰ তথা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু অক্সিজেনৰ মাত্ৰাত কি প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ বনাঞ্চলে প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু পৰিবেশৰ ওপৰত নিম্নলিখিত প্ৰভাৱ পেলায়—
- CO₂ আৰু O₂: বনাঞ্চলে সালোক-সংশ্লেষণৰ মাধ্যমেৰে CO₂ শোষণ কৰে আৰু O₂ উৎপন্ন কৰে, বায়ুমণ্ডলৰ CO₂ আৰু O₂ৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
- পানী: গছৰ শিপাই বৰষুণৰ পানী মাটিত শোষণ কৰে, ভূগৰ্ভৰ পানীৰ ভাণ্ডাৰ পুনৰ ভৰাই ৰাখে। বাষ্পমোচনে বৰষুণ আনাত সহায় কৰে।
- মাটি: গছৰ শিপাই মাটি বান্ধি ৰাখে, মাটি খহনীয়া ৰোধ কৰে। পচন গলনে হিউমাছ যোগান ধৰে।
- উষ্ণতা: বনাঞ্চলে এলেকাৰ উষ্ণতা হ্ৰাস কৰে আৰু বৰষুণ আনে।
- বায়ু দূষণ: গছপাতে বায়ুৰ ধূলিকণা শোষণ কৰে আৰু বায়ু পৰিষ্কাৰ কৰে।
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
১। প্ৰাকৃতিক সম্পদ মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীত প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা সেই সকলো বস্তু যি জীৱনৰ ধাৰণা আৰু মানৱ সমাজৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সেইবোৰকে প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলে। যেনে — বায়ু, পানী, মাটি, খনিজ পদাৰ্থ, বন, সৌৰশক্তি আদি।
২। জীৱমণ্ডল (Biosphere) কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সেই অঞ্চল যত জীৱ বাস কৰে তাকে জীৱমণ্ডল বোলে। ই বায়ুমণ্ডল (Atmosphere), জলমণ্ডল (Hydrosphere) আৰু স্থলমণ্ডলৰ (Lithosphere) কিছু অংশ নিয়ে গঠিত।
৩। বায়ুমণ্ডলৰ কোন স্তৰত ওজোন থাকে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (Stratosphere) স্তৰত ওজোন (O₃) থাকে। ই ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰত প্ৰায় ১৫–৩৫ কিলোমিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।
৪। ওজোন স্তৰ নষ্ট কৰা প্ৰধান পদাৰ্থটো কি?
উত্তৰঃ ক্লোৰ’ফ্লোৰ’কাৰ্বন (CFC) ওজোন স্তৰ নষ্ট কৰাৰ প্ৰধান কাৰণ। ই শীতলীকৰণ যন্ত্ৰ (Refrigerator, AC), ইয়াৰোচল স্প্ৰে আদিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৫। নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ (Nitrogen Fixation) মানে কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ মুক্ত নাইট্ৰ’জেন গেছ (N₂) কে নাইট্ৰেট বা আমোনিয়ামলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়া ৰাইজ’বিয়াম (Rhizobium) আৰু আজ’ট’বেক্টৰ (Azotobacter) আদি ব্যাক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়।
৬। হিউমাছ কি?
উত্তৰঃ মৃত উদ্ভিদ আৰু জন্তুৰ পচন-গলনৰ ফলত তৈয়াৰ হোৱা গাঢ় ৰঙা বা ক’লা ৰঙৰ জৈৱ পদাৰ্থকে হিউমাছ বোলে। হিউমাছে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
৭। আবহাওয়া ক্ষয় (Weathering) মানে কি?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন কাৰকে (সূৰ্যৰ তাপ, পানী, বতাহ, জীৱ-জন্তু আদি) পাথৰ ভাঙি সৰু সৰু কণালৈ পৰিণত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে আবহাওয়া ক্ষয় বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে মাটি গঠন হয়।
৮। জীৱাশ্ম ইন্ধন (Fossil Fuel) কি?
উত্তৰঃ লক্ষ লক্ষ বছৰ আগতে মৃত জীৱৰ দেহ মাটিৰ তলত চাপ আৰু তাপৰ প্ৰভাৱত ৰূপান্তৰিত হৈ যি কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ তৈয়াৰ হয় তাকে জীৱাশ্ম ইন্ধন বোলে।
৯। মাটি খহনীয়া (Soil Erosion) কি?
উত্তৰঃ বতাহ বা পানীৰ প্ৰবাহৰ ফলত মাটিৰ উপৰৰ উৰ্বৰ তৰপ আঁতৰি যোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে মাটি খহনীয়া বোলে। অৰণ্য নিধন, অতিচাৰণ আৰু অসংৰক্ষিত খেতিয়ে মাটি খহনীয়া বৃদ্ধি কৰে।
১০। জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ (Biogeochemical Cycle) কি?
উত্তৰঃ জীৱ আৰু নিৰ্জীৱ পৰিবেশৰ মাজত পুষ্টি-মৌলসমূহৰ (নাইট্ৰ’জেন, কাৰ্বন, অক্সিজেন, পানী আদি) ক্ৰমাগত চক্ৰাকাৰ প্ৰবাহকে জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ বোলে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
১। নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ (Nitrogen Cycle) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত ৭৮% নাইট্ৰ’জেন থাকে কিন্তু জীৱই এই মুক্ত নাইট্ৰ’জেন সরাসরি ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ নিম্নলিখিতভাৱে সম্পন্ন হয়—
- নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ: ৰাইজ’বিয়াম (Rhizobium) ব্যাক্টেৰিয়াই (মাটি বা কলগছৰ শিপাত) বায়ুৰ N₂ কে নাইট্ৰেট (NO₃⁻) বা আমোনিয়াম (NH₄⁺) লৈ ৰূপান্তৰ কৰে। বজ্ৰপাতৰ সময়তো N₂ নাইট্ৰেটলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়।
- উদ্ভিদে গ্ৰহণ: উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা নাইট্ৰেট শোষণ কৰি প্ৰ’টিন, নিউক্লিক এছিড আদি তৈয়াৰ কৰে।
- প্ৰাণীলৈ: প্ৰাণীয়ে উদ্ভিদ খাই নাইট্ৰ’জেন লাভ কৰে।
- পচন: জীৱৰ মৃত্যুৰ পিছত পচন-গলনকাৰী ব্যাক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে প্ৰ’টিন ভাঙি আমোনিয়া (NH₃) তৈয়াৰ কৰে (Ammonification)।
- নাইট্ৰিফিকেশন: নাইট্ৰ’চ’মনাছ (Nitrosomonas) আদি ব্যাক্টেৰিয়াই আমোনিয়াক নাইট্ৰেটলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
- ডিনাইট্ৰিফিকেশন: কিছুমান ব্যাক্টেৰিয়াই নাইট্ৰেটক পুনৰ N₂ গেছলৈ পৰিণত কৰি বায়ুমণ্ডলত ঘূৰাই দিয়ে।
২। কাৰ্বন চক্ৰ (Carbon Cycle) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্বন জীৱনৰ মূল উপাদান — সকলো জৈৱ অণুত কাৰ্বন থাকে। কাৰ্বন চক্ৰ নিম্নলিখিতভাৱে চলে—
- সালোক-সংশ্লেষণ: উদ্ভিদে বায়ুমণ্ডলৰ CO₂ শোষণ কৰি সূৰ্যৰ আলো আৰু পানীৰ সহায়ত গ্লুক’জ তৈয়াৰ কৰে।
- শ্বাস-প্ৰশ্বাস: জীৱসমূহে গ্লুক’জ জ্বলাই শক্তি উৎপন্ন কৰে আৰু CO₂ বায়ুমণ্ডলত ঘূৰাই দিয়ে।
- পচন: মৃত জীৱৰ পচনত CO₂ আৰু অন্যান্য কাৰ্বন যৌগ উৎপন্ন হয়।
- জীৱাশ্ম ইন্ধন: লক্ষ লক্ষ বছৰ আগৰ মৃত জীৱৰ দেহৰ পৰা কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ গঠন হৈছে। এইবোৰ জ্বলালে CO₂ বায়ুত মিলে।
- সমুদ্ৰে শোষণ: সমুদ্ৰৰ পানীয়ে বায়ুমণ্ডলৰ CO₂ শোষণ কৰি কাৰ্বনেট গঠন কৰে।
৩। অক্সিজেন চক্ৰ (Oxygen Cycle) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ প্ৰায় ২১% স্থিৰ থাকে। অক্সিজেন চক্ৰ নিম্নলিখিতভাৱে চলে—
- সালোক-সংশ্লেষণ: উদ্ভিদ আৰু শেলাই সালোক-সংশ্লেষণৰ সময়ত পানীক (H₂O) বিভাজিত কৰি O₂ বায়ুমণ্ডলত মুকলি কৰে।
- শ্বাস-প্ৰশ্বাস: প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ উভয়ে O₂ গ্ৰহণ কৰে আৰু CO₂ মুকলি কৰে।
- ওজোন গঠন: স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত সূৰ্যৰ UV ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত O₂ বিভাজিত হৈ পৰমাণুক অক্সিজেন (O) তৈয়াৰ হয় যি O₂ৰ সৈতে মিলি O₃ (ওজোন) গঠন কৰে।
- জাৰণ: ধাতু, জীৱাশ্ম ইন্ধন আদিৰ জাৰণত O₂ ব্যৱহাৰ হয়।
৪। ওজোন স্তৰ কি আৰু ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ স্তৰত প্ৰায় ১৫–৩৫ কিলোমিটাৰ উচ্চতাত ওজোন (O₃) গেছৰ এটা পাতল আৱৰণ আছে — তাকে ওজোন স্তৰ বোলে।
ওজোন স্তৰৰ গুৰুত্ব — ই সূৰ্যৰ ক্ষতিকৰ অতিবেগুনীয়া ৰশ্মি (UV-B আৰু UV-C) শোষণ কৰে আৰু পৃথিৱীৰ জীৱজগতক সুৰক্ষা দিয়ে। ওজোন স্তৰ নাথাকিলে অতিবেগুনীয়া ৰশ্মি পৃথিৱীত পৰিসীমাহীনভাৱে পৰিত থকিলে — চৰ্মৰোগ (Skin Cancer), চকুৰ ক্ষতি (Cataract), ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস আদি হ’ব।
CFC (ক্লোৰ’ফ্লোৰ’কাৰ্বন) গেছে ওজোন স্তৰ নষ্ট কৰে। CFC মুক্ত কৰিলে ক্লোৰিন পৰমাণু ওজোনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি তাক বিনষ্ট কৰে — ইয়াকে ওজোন হ্ৰাস (Ozone Depletion) বোলে।
৫। বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱসমূহ—
- মানৱ স্বাস্থ্যত: শ্বাসকষ্ট, এজমা, ব্ৰংকাইটিছ, হাওঁফাওঁৰ কেন্সাৰ আদি ৰোগ হয়।
- উদ্ভিদত: পত্ৰৰন্ধ্ৰ বন্ধ হয়, সালোক-সংশ্লেষণ কমে, বৃদ্ধি বাধাপ্ৰাপ্ত হয়।
- পৰিবেশত: গ্ৰীনহাউছ প্ৰতিক্ৰিয়া বৃদ্ধি পায়, বিশ্ব উষ্ণতা বাঢ়ে, বৰফখণ্ড গলে, সমুদ্ৰ স্তৰ উচ্চ হয়।
- এছিড বৰষুণ: SO₂ আৰু NO₂ গেছ বৰষুণৰ পানীত মিলি এছিড বৰষুণ সৃষ্টি কৰে যি গছপাত, পাথৰৰ দালান আৰু জলজ জীৱনৰ ক্ষতি কৰে।
- ওজোন ক্ষয়: CFC গেছ ওজোন স্তৰ নষ্ট কৰে।
৬। মাটিৰ গঠন (Soil Profile) বা মাটিৰ স্তৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মাটিৰ ওপৰৰ পৰা তললৈ বিভিন্ন স্তৰ দেখা যায়। এই স্তৰসমূহক একেলগে মাটিৰ গঠন বা Soil Profile বোলে—
| স্তৰ (Horizon) | বৰ্ণনা |
|---|---|
| A স্তৰ (Topsoil) | সবাতোকৈ ওপৰৰ স্তৰ। হিউমাছ আৰু খনিজ পদাৰ্থত সমৃদ্ধ। উদ্ভিদৰ শিপা আৰু বেছিভাগ জীৱাণু ইয়াতেই থাকে। |
| B স্তৰ (Subsoil) | মধ্যৱৰ্তী স্তৰ। A স্তৰতকৈ কম হিউমাছ থাকে। লো, এলুমিনিয়াম আদি ধাতু এই স্তৰত জমা হয়। |
| C স্তৰ (Parent Rock) | ভঙা পাথৰৰ টুকুৰা থাকে। হিউমাছ নাথাকে। |
| D স্তৰ (Bedrock) | কঠিন পাথৰ — এই পাথৰ ভাঙিয়েই মাটি গঠন হয়। |
৭। পানীৰ চক্ৰ (Water Cycle / Hydrological Cycle) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পানী প্ৰকৃতিত নিৰন্তৰ এক চক্ৰাকাৰ পথত প্ৰবাহিত হৈ থাকে — ইয়াকে জলচক্ৰ বোলে—
- বাষ্পীভৱন (Evaporation): সূৰ্যৰ তাপত সাগৰ, নদী, পুখুৰি আদিৰ পানী বাষ্পলৈ পৰিণত হয়।
- বাষ্পমোচন (Transpiration): উদ্ভিদে পাতৰ ৰন্ধ্ৰৰ মাধ্যমেৰে জলীয় বাষ্প মোচন কৰে।
- ঘনীভৱন (Condensation): গৰম জলীয় বাষ্পযুক্ত বায়ু ওপৰলৈ উঠি ঠাণ্ডা হয় আৰু ধূলিকণাক কেন্দ্ৰ কৰি মেঘ গঠন কৰে।
- বৰষুণ (Precipitation): মেঘৰ পানীৰ টোপাল ডাঙৰ হৈ বৰষুণ, তুষাৰপাত বা শিলাবৃষ্টিৰ ৰূপত নামি আহে।
- পানী প্ৰবাহ: বৰষুণৰ পানী নদী-নলা মাধ্যমেৰে সাগৰলৈ ঘূৰি যায়; কিছু মাটিত শোষিত হৈ ভূগৰ্ভৰ পানীৰ ভাণ্ডাৰ পূৰণ কৰে।
৮। বায়ুমণ্ডলৰ গঠন সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল পৃথিৱীক বেষ্টন কৰি থকা গেছীয় আৱৰণ। বায়ুমণ্ডলৰ গঠন তলত দিয়া হ’ল—
| গেছ (Gas) | পৰিমাণ (%) |
|---|---|
| নাইট্ৰ’জেন (N₂) | ৭৮.০৯% |
| অক্সিজেন (O₂) | ২০.৯৫% |
| আৰ্গন (Ar) | ০.৯৩% |
| কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) | ০.০৩–০.০৪% |
| জলীয় বাষ্প, নিয়ন, হিলিয়াম, ওজোন আদি | অতি সামান্য |
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
১। জীৱনৰ বাবে বায়ুমণ্ডলৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জীৱনৰ বাবে বায়ুমণ্ডলৰ ভূমিকা অপৰিসীম। তলত ই বিভিন্ন দিশে আলোচনা কৰা হ’ল—
(ক) জীৱনৰ সহায়কাৰী গেছ যোগান: বায়ুমণ্ডলত থকা অক্সিজেন (O₂) সকলো জীৱৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড উদ্ভিদৰ সালোক-সংশ্লেষণৰ কাঁচামাল। নাইট্ৰ’জেন গেছ ব্যাক্টেৰিয়াৰ সহায়ত স্থিৰীকৰণ হৈ উদ্ভিদৰ পুষ্টি যোগায়।
(খ) তাপমাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ: বায়ুমণ্ডল কম্বলৰ দৰে কাম কৰে। ই দিনত পৃথিৱীক অতিৰিক্ত গৰম হোৱাৰ পৰা আৰু নিশা অতিৰিক্ত ঠাণ্ডা হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। চন্দ্ৰত বায়ুমণ্ডল নথকাৰ বাবে দিনৰ উষ্ণতা প্ৰায় ১৩০°C আৰু নিশা প্ৰায় -১৮০°C হয়। পৃথিৱীত বায়ুমণ্ডলৰ কাৰণে এই পৰিৱৰ্তন মৃদু হয়।
(গ) ক্ষতিকৰ ৰশ্মিৰ পৰা সুৰক্ষা: বায়ুমণ্ডলৰ ওজোন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকৰ অতিবেগুনীয়া (UV) ৰশ্মি শোষণ কৰি পৃথিৱীত পৌঁছাত বাধা দিয়ে।
(ঘ) জলচক্ৰত ভূমিকা: বায়ুমণ্ডলে জলীয় বাষ্প ধৰি ৰাখে, মেঘ গঠন কৰে আৰু বৰষুণৰ মাধ্যমেৰে পানী পৃথিৱীত বিতৰণ কৰে।
(ঙ) উল্কাৰ পৰা সুৰক্ষা: মহাকাশৰ পৰা আহা উল্কাপিণ্ড বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰিলে ঘৰ্ষণৰ ফলত জ্বলি ছাই হয়, ফলত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ পৌঁচিব নোৱাৰে।
(চ) বতাহ আৰু বৰষুণ: বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত বতাহ আৰু বৰষুণ হয় যি কৃষি, জলবিদ্যুৎ আৰু পানীৰ যোগানৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
২। প্ৰকৃতিত কাৰ্বন, নাইট্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন চক্ৰ কিদৰে সম্পন্ন হয় আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
কাৰ্বন চক্ৰ (Carbon Cycle): কাৰ্বন বায়ুমণ্ডলত CO₂ ৰূপে থাকে। উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণত CO₂ শোষণ কৰি গ্লুক’জ তৈয়াৰ কৰে। প্ৰাণী উদ্ভিদ খাই কাৰ্বন গ্ৰহণ কৰে। জীৱৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস আৰু পচন-গলনত CO₂ বায়ুমণ্ডলত ঘূৰে। জীৱাশ্ম ইন্ধন জ্বলালেও CO₂ উৎপন্ন হয়।
নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ (Nitrogen Cycle): বায়ুমণ্ডলৰ মুক্ত N₂ ব্যাক্টেৰিয়াই (ৰাইজ’বিয়াম, আজ’ট’বেক্টৰ) স্থিৰীকৰণ কৰে। বজ্ৰপাতৰ সময়ত N₂ নাইট্ৰেটলৈ পৰিণত হয়। উদ্ভিদে নাইট্ৰেট শোষণ কৰে, প্ৰাণীয়ে উদ্ভিদ খায়। মৃত্যুৰ পিছত পচনত আমোনিয়া আৰু শেষত N₂ বায়ুমণ্ডলত ঘূৰে।
অক্সিজেন চক্ৰ (Oxygen Cycle): উদ্ভিদ সালোক-সংশ্লেষণত O₂ মুকলি কৰে। জীৱই শ্বাস-প্ৰশ্বাসত O₂ গ্ৰহণ কৰে। ধাতু আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ জাৰণতো O₂ ব্যৱহাৰ হয়। উদ্ভিদৰ সালোক-সংশ্লেষণে চাহিদা পূৰণ কৰে।
৩। মাটি কেনেকৈ গঠন হয় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা কিহে প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ মাটি গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া অতি দীৰ্ঘ। বিভিন্ন কাৰকে মিলি পাথৰ ভাঙি মাটি তৈয়াৰ কৰে—
ভৌতিক কাৰক: সূৰ্যৰ তাপে পাথৰ প্ৰসাৰিত কৰে আৰু ঠাণ্ডাত সংকুচিত হয়। বাৰে বাৰে হোৱা এই প্ৰসাৰণ-সংকোচনে পাথৰত ফাট মেলে। বৰষুণৰ পানী ফাটত সোমাই জমা হয় আৰু জমি বৰফলৈ পৰিণত হয় যেতিয়া, প্ৰসাৰণৰ ফলত পাথৰ আৰু সৰু টুকুৰাত ভাঙে। বতাহেও পাথৰৰ পৃষ্ঠ ঘঁহিয়াই ক্ষয় কৰে।
ৰাসায়নিক কাৰক: পানী আৰু CO₂ মিলি কাৰ্বনিক এছিড (H₂CO₃) তৈয়াৰ কৰে যি পাথৰৰ খনিজ দ্ৰব্য দ্ৰবীভূত কৰে। অন্যান্য এছিডেও পাথৰৰ ৰাসায়নিক বিশ্লেষণ কৰে।
জৈৱিক কাৰক: শেলাই আৰু ভেঁকুৰে পাথৰৰ পৃষ্ঠত জন্মি এছিড নিৰ্গত কৰে যি পাথৰ দুৰ্বল কৰে। উদ্ভিদৰ শিপাই পাথৰৰ ফাটত প্ৰৱেশ কৰি ফাট বৃদ্ধি কৰে। কেঁচু আৰু অন্যান্য ক্ষুদ্ৰ প্ৰাণীয়ে মাটি গঠনত সহায় কৰে।
মাটিৰ উৰ্বৰতাত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ — হিউমাছৰ পৰিমাণ, খনিজ পদাৰ্থৰ উপস্থিতি, মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা, pH, মাটিৰ কণাৰ আকাৰ আৰু মাটিত থকা সূক্ষ্মজীৱাণুৰ সংখ্যা।
বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১। বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেনৰ পৰিমাণ কিমান?
(ক) ২১% (খ) ৭৮% (গ) ০.০৩% (ঘ) ৯৩%
উত্তৰঃ (খ) ৭৮%
২। ওজোন স্তৰ ক’ত অৱস্থিত?
(ক) ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ (খ) মেজ’স্ফিয়াৰ (গ) স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (ঘ) থৰ্ম’স্ফিয়াৰ
উত্তৰঃ (গ) স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ
৩। নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কোনটো ব্যাক্টেৰিয়াই কৰে?
(ক) E. coli (খ) ৰাইজ’বিয়াম (গ) চালম’নেলা (ঘ) ষ্টেফাইল’ক’কাছ
উত্তৰঃ (খ) ৰাইজ’বিয়াম
৪। ওজোন স্তৰ নষ্ট কৰাৰ মুখ্য কাৰণ কি?
(ক) CO₂ (খ) CFC (গ) CH₄ (ঘ) SO₂
উত্তৰঃ (খ) CFC (ক্লোৰ’ফ্লোৰ’কাৰ্বন)
৫। মাটি গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
(ক) ইৰ’ছন (খ) আবহাওয়া ক্ষয় (Weathering) (গ) ডিপ’জিশ্যন (ঘ) লেমিনেশ্যন
উত্তৰঃ (খ) আবহাওয়া ক্ষয় (Weathering)
৬। পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কিমান?
(ক) ৭৮% (খ) ০.০৩% (গ) ২১% (ঘ) ৫%
উত্তৰঃ (গ) ২১%
৭। মৃত জৈৱ পদাৰ্থৰ পচন-গলনৰ ফলত মাটিত কি গঠন হয়?
(ক) খনিজ পদাৰ্থ (খ) হিউমাছ (গ) ক্লে (ঘ) বালি
উত্তৰঃ (খ) হিউমাছ
৮। কোনটো চক্ৰত বজ্ৰপাতে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে?
(ক) কাৰ্বন চক্ৰ (খ) অক্সিজেন চক্ৰ (গ) নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ (ঘ) জলচক্ৰ
উত্তৰঃ (গ) নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ
৯। শুক্ৰ আৰু মঙ্গল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলত কোনটো গেছ সর্বাধিক?
(ক) অক্সিজেন (খ) নাইট্ৰ’জেন (গ) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (ঘ) আৰ্গন
উত্তৰঃ (গ) কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড
১০। জীৱ কোষৰ ভৰৰ কিমান অংশ পানী?
(ক) ৩০–৪০% (খ) ৫০–৬০% (গ) ৬০–৯০% (ঘ) ৯০–৯৮%
উত্তৰঃ (গ) ৬০–৯০%
১১। নিম্নলিখিতবোৰৰ মধ্যে কোনটো নবীকৰণযোগ্য সম্পদ (Renewable Resource)?
(ক) কয়লা (খ) পেট্ৰ’লিয়াম (গ) সৌৰশক্তি (ঘ) প্ৰাকৃতিক গেছ
উত্তৰঃ (গ) সৌৰশক্তি
১২। এছিড বৰষুণ কোনটো গেছৰ কাৰণে হয়?
(ক) CO₂ (খ) N₂ (গ) SO₂ আৰু NO₂ (ঘ) O₂
উত্তৰঃ (গ) SO₂ আৰু NO₂
১৩। মাটি খহনীয়া প্ৰতিৰোধৰ সৰ্বোত্তম উপায় কোনটো?
(ক) ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগ (খ) গছ-গছনি কটা (গ) বনসৃজন (Afforestation) (ঘ) মাটি খনন
উত্তৰঃ (গ) বনসৃজন (Afforestation)
১৪। অক্সিজেনৰ ত্ৰিপৰমাণুক ৰূপটো কি?
(ক) O (খ) O₂ (গ) O₃ (ঘ) O₄
উত্তৰঃ (গ) O₃ (ওজোন)
১৫। পাহাৰীয়া অঞ্চলত মাটি খহনীয়া ৰোধৰ বাবে কোনটো কৃষি পদ্ধতি উপযুক্ত?
(ক) আৰ্দ্ৰ ভূমিত খেতি (খ) ধাপখেতি (Terrace Farming) (গ) স্থানান্তৰকাৰী কৃষি (ঘ) ৰাসায়নিক কৃষি
উত্তৰঃ (খ) ধাপখেতি (Terrace Farming)
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Important Questions)
১। জৈৱ (Biotic) আৰু অজৈৱ (Abiotic) উপাদানৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| জৈৱ উপাদান (Biotic) | অজৈৱ উপাদান (Abiotic) |
|---|---|
| জীৱন্ত উপাদান — গছ, প্ৰাণী, ব্যাক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আদি। | নিৰ্জীৱ উপাদান — বায়ু, পানী, মাটি, আলো, তাপ, খনিজ পদাৰ্থ। |
| বৃদ্ধি, প্ৰজনন, শ্বাস-প্ৰশ্বাস কৰিব পাৰে। | বৃদ্ধি বা প্ৰজনন কৰিব নোৱাৰে। |
| পৰিবেশৰ পৰিৱৰ্তনত সঁহাৰি জনায়। | পৰিবেশ প্ৰদান কৰে। |
২। কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড বৃদ্ধিৰ ফলত কি হয়?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত CO₂ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে গ্ৰীনহাউছ প্ৰতিক্ৰিয়া তীব্ৰ হয়। পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি পায় (Global Warming)। মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলে। সমুদ্ৰৰ পানীৰ স্তৰ উচ্চ হৈ নিম্নভূমি জলমগ্ন হ’ব পাৰে। বৰষুণৰ পৰিমাণ আৰু ধৰণ পৰিৱৰ্তন হয়। কৃষি উৎপাদনত প্ৰভাৱ পৰে।
৩। পানী দূষণৰ ক্ষতিকৰ প্ৰভাৱ কি কি?
উত্তৰঃ পানী দূষণৰ ক্ষতিকৰ প্ৰভাৱসমূহ—
- কলেৰা, টাইফয়েড, আমাশয় আদি পানীবাহিত ৰোগ হয়।
- জলজ প্ৰাণী মৰি যায় কাৰণ দূষিত পানীত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমে।
- ইউট্ৰ’ফিকেশ্যন (Eutrophication) — অতিৰিক্ত পুষ্টিৰ কাৰণে শেলাইৰ অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি হয়, যি অক্সিজেন হ্ৰাস কৰে।
- জৈৱ বিবৰ্ধন (Biological Magnification) — কীটনাশকৰ ঘনত্ব খাদ্য শৃংখলত বৃদ্ধি পায়।
- ভূগৰ্ভৰ পানীও প্ৰদূষিত হয়।
৪। মাটি প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মাটি প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ — কীটনাশক আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰ, শিল্পৰ বৰ্জ্য, প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা, আণৱিক বৰ্জ্য আৰু ভাৰী ধাতুৰ দূষণ।
প্ৰভাৱসমূহ — মাটিৰ উৰ্বৰতা নষ্ট হয়, মাটিত থকা উপকাৰী অণুজীৱ মৰি যায়, শস্যত বিষাক্ত পদাৰ্থ সংগৃহীত হয় যি মানৱ স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকৰ।
৫। নবীকৰণযোগ্য (Renewable) আৰু অ-নবীকৰণযোগ্য (Non-Renewable) সম্পদৰ পাৰ্থক্য দৰ্শাওঁ।
| নবীকৰণযোগ্য সম্পদ | অ-নবীকৰণযোগ্য সম্পদ |
|---|---|
| প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ উৎপন্ন হয়। | প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ উৎপন্ন নহয় বা অতি ধীৰে হয়। |
| উদাহৰণ: সৌৰশক্তি, বতাহ শক্তি, পানী, গছ-গছনি। | উদাহৰণ: কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, খনিজ পদাৰ্থ। |
| পৰিবেশৰ পক্ষে কম ক্ষতিকৰ। | জ্বলালে বায়ু প্ৰদূষণ হয়। |
| অফুৰন্ত — সংৰক্ষণ অত্যাৱশ্যকীয় নহয়। | সীমিত — সংৰক্ষণ অত্যাৱশ্যকীয়। |
৬। বৰষুণ কেনেকৈ হয়? (জলচক্ৰৰ বৰ্ণনা দিয়া।)
উত্তৰঃ বৰষুণ জলচক্ৰৰ এটা মূল অংশ। জলচক্ৰৰ পদক্ষেপসমূহ তলত দিয়া হ’ল—
(১) সূৰ্যৰ তাপত সাগৰ, নদী, পুখুৰিৰ পানী বাষ্পীভৱন (Evaporation) হয়। (২) উদ্ভিদে বাষ্পমোচন (Transpiration) প্ৰক্ৰিয়াত জলীয় বাষ্প বায়ুত মোচন কৰে। (৩) গৰম আৰু হালধীয়া জলীয় বাষ্পযুক্ত বায়ু বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰলৈ উঠে। (৪) ওপৰত বায়ু ঠাণ্ডা হয় আৰু জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ (Condensation) ক্ষুদ্ৰ পানীৰ টোপাল গঠন কৰে। (৫) ধূলিকণাৰ চাৰিওফালে পানীৰ টোপাল জমা হৈ মেঘ গঠন হয়। (৬) মেঘৰ পানীৰ টোপাল ডাঙৰ হৈ গুৰুত্বৰ টানত নামি আহে আৰু বৰষুণ (Precipitation) হয়। (৭) বৰষুণৰ পানী নদী-নলা মাধ্যমেৰে সমুদ্ৰলৈ ঘূৰি যায় বা মাটিত শোষিত হয়।