সাৰাংশ: পদাৰ্থ (Matter) হৈছে যিকোনো বস্তু যি স্থান অধিকাৰ কৰে আৰু যাৰ ভৰ আছে। আমাৰ চাৰিওফালে থকা বায়ু, পানী, মাটি, গছ-গছনি, বন্ধু-বান্ধৱ, বালি, মেঘ — এই সকলোবোৰেই পদাৰ্থ। পদাৰ্থ অতি ক্ষুদ্র ক্ষুদ্র কণিকাৰে গঠিত। এই কণিকাবোৰৰ মাজত ফাঁক থাকে, কণিকাবোৰ নিৰন্তৰ গতিশীল থাকে আৰু কণিকাবোৰৰ মাজত আকৰ্ষণ শক্তি কাম কৰে। পদাৰ্থৰ কণিকাৰ আকাৰ অতি সৰু — কিছুমান বিজ্ঞানীৰ মতে এটি চামুচ পানীত থকা কণিকাৰ সংখ্যা ভূমধ্যসাগৰৰ পানীৰ ফোটাৰ সংখ্যাতকৈও বেছি।
পদাৰ্থ মূলতঃ তিনিটা অৱস্থাত পোৱা যায় — কঠিন (Solid), তৰল (Liquid) আৰু গেছীয় (Gas)। কঠিন পদাৰ্থৰ নিজৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ আৰু আয়তন আছে; তৰল পদাৰ্থৰ নিৰ্দিষ্ট আয়তন আছে কিন্তু নিৰ্দিষ্ট আকাৰ নাই; আৰু গেছীয় পদাৰ্থৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ বা আয়তন কোনোটোৱেই নাই। তাপমাত্রা আৰু চাপ সলনি কৰি পদাৰ্থক এটা অৱস্থাৰ পৰা আন এটা অৱস্থালৈ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰি। গলন (Melting), বাষ্পীভৱন (Evaporation), ঘনীভৱন (Condensation) আৰু হিমীভৱন (Solidification) — এইবোৰ হৈছে পদাৰ্থৰ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্রক্রিয়া। কিছুমান পদাৰ্থ যেনে কৰ্পূৰ, নেপথেলিন, শুকান বৰফ (CO₂) — কঠিন অৱস্থাৰ পৰা পোনে পোনে গেছলৈ পৰিণত হ’ব পাৰে। এই প্ৰক্রিয়াক পৰিস্ফুটন (Sublimation) বোলে।
বাষ্পীভৱন (Evaporation) হৈছে এক প্ৰক্রিয়া য’ত তৰল পদাৰ্থ তাৰ উতলাংকৰ তলতো গেছলৈ পৰিণত হয়। বাষ্পীভৱনৰ হাৰ পৃষ্ঠৰ মাটিকালি বৃদ্ধি পালে, তাপমাত্রা বাঢ়িলে, আৰ্দ্রতা কমিলে, আৰু বতাহৰ গতিবেগ বাঢ়িলে বৃদ্ধি পায়। বাষ্পীভৱনৰ ফলত শীতলতাৰ অনুভৱ হয় কাৰণ বাষ্পীভৱনৰ সময়ত পদাৰ্থটোৱে তাপ শোষণ কৰে। পদাৰ্থৰ পঞ্চম অৱস্থা হৈছে প্লাজমা (Plasma) আৰু বোছ-আইনষ্টাইন কণাসমষ্টি (Bose-Einstein Condensate)। এই অধ্যায়ত পদাৰ্থৰ কণিকাৰ স্বভাৱ, পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থাৰ ধৰ্ম, অৱস্থা পৰিৱৰ্তনৰ প্রক্রিয়া, বাষ্পীভৱন, সুপ্ততাপ, বিস্তাৰণ (Diffusion) আৰু ব্রাউনীয় গতি (Brownian Motion) সম্পৰ্কে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
Summary: Matter is anything that occupies space and has mass. Everything around us — air, water, soil, trees, friends, sand, clouds — is matter. Matter is made up of tiny particles that have spaces between them, are in constant motion, and attract one another. The three states of matter are solid, liquid, and gas. Solids have a definite shape and volume; liquids have a definite volume but no definite shape; and gases have neither a definite shape nor volume. The state of matter can be changed by altering temperature and pressure. Melting, evaporation, condensation, and solidification are the processes by which matter changes state. Some substances like camphor, naphthalene, and dry ice (solid CO₂) can change directly from solid to gas — a process called sublimation.
Evaporation is the process by which a liquid changes to a gas at temperatures below its boiling point. The rate of evaporation increases with surface area, temperature, wind speed, and decreased humidity. Evaporation causes cooling because the liquid absorbs heat from the surroundings during the process. Latent heat of fusion is the heat energy required to convert 1 kg of solid to liquid at its melting point without any rise in temperature. Similarly, latent heat of vaporization is the heat required to convert 1 kg of liquid to gas at its boiling point. The diffusion of particles and Brownian motion are evidence for the continuous random movement of particles in matter. Beyond the three common states, matter also exists as plasma (found in stars and fluorescent lamps) and Bose-Einstein Condensate (formed near absolute zero temperature).
The interconversion of states can be demonstrated through a simple heating-cooling cycle of water: ice (solid) → water (liquid) → steam (gas). Pressure can also be used to convert gases to liquids, as seen in LPG cylinders. Steam at 100°C causes more severe burns than boiling water at 100°C because steam also releases its latent heat of vaporization (2260 kJ/kg) upon contact with skin. Ice at 273 K is a better coolant than water at 273 K because ice needs to absorb extra heat (latent heat of fusion) to melt, thereby removing more heat from the surroundings. These concepts form the fundamental basis for understanding the physical world around us.
পাঠ্যপুথিৰ মাজৰ প্রশ্নোত্তৰ (In-Text Questions)
পৃষ্ঠা ৩ (Page 3)
প্রশ্ন ১। তলৰ কোনবোৰ পদাৰ্থ? চকী, বায়ু, প্রেম, গোন্ধ, ঘৃণা, বাদাম, চিন্তা, ঠাণ্ডা, ঠাণ্ডা পানীয়, চেনিৰ গোন্ধ।
উত্তৰঃ চকী, বায়ু, বাদাম আৰু ঠাণ্ডা পানীয় — এইবোৰ পদাৰ্থ, কাৰণ এইবোৰে স্থান অধিকাৰ কৰে আৰু এইবোৰৰ ভৰ আছে। প্রেম, ঘৃণা, চিন্তা, ঠাণ্ডা আৰু গোন্ধ — এইবোৰ পদাৰ্থ নহয়, কাৰণ এইবোৰ অনুভূতি বা সংবেদন মাথোঁ।
প্রশ্ন ২। গৰম খাদ্যৰ গোন্ধ বহু দূৰলৈকে পোৱা যায়, কিন্তু ঠাণ্ডা খাদ্যৰ গোন্ধ ল’বলৈ ওচৰলৈ যোৱাৰ প্রয়োজন হয়, কিয়?
উত্তৰঃ গৰম খাদ্যৰ কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি বেছি হোৱাৰ বাবে সেইবোৰ দ্রুতগতিত বিস্তাৰিত হয় আৰু বহু দূৰলৈকে পোৱা যায়। ঠাণ্ডা খাদ্যৰ কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি কম হোৱাৰ বাবে বিস্তাৰণ ধীৰ গতিত হয়, সেয়ে ওচৰলৈ যোৱাৰ প্রয়োজন হয়।
প্রশ্ন ৩। পানীত ডুব দিয়া ডুবাৰুজনে পানী কাটি আগুৱাই যায়, ইয়াৰ দ্বাৰা পানীৰ কি ধৰ্ম প্রমাণিত হয়?
উত্তৰঃ এইটো প্রমাণিত হয় যে পানীৰ কণিকাবোৰৰ মাজত ফাঁক আছে আৰু কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ শক্তি তুলনামূলকভাৱে কম। এই ফাঁকৰ মাজেৰেই ডুবাৰুজন আগুৱাই যাব পাৰে।
প্রশ্ন ৪। পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- কণিকাবোৰৰ মাজত ফাঁক থাকে (আন্তঃআণৱিক স্থান)।
- কণিকাবোৰ নিৰন্তৰ গতিশীল থাকে (গতিশক্তি থাকে)।
- কণিকাবোৰৰ মাজত পৰস্পৰ আকৰ্ষণ শক্তি কাম কৰে।
পৃষ্ঠা ৬ (Page 6)
প্রশ্ন ১। ঘনত্বৰ ক্রমবৰ্ধমান ক্রমত সজাওঁ: বায়ু, চিমনিৰ ধোঁৱা, মৌ, পানী, খৰি, তুলা, লো।
উত্তৰঃ ঘনত্বৰ ক্রমবৰ্ধমান ক্রম হৈছে: বায়ু < চিমনিৰ ধোঁৱা < তুলা < পানী < মৌ < খৰি < লো।
প্রশ্ন ২। কঠিন, তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থৰ তুলনামূলক তালিকা প্রস্তুত কৰা আৰু তলৰ ধৰ্মবোৰ বুজাই দিয়া।
| ধৰ্ম | কঠিন পদাৰ্থ | তৰল পদাৰ্থ | গেছীয় পদাৰ্থ |
|---|---|---|---|
| আকাৰ | নিৰ্দিষ্ট | অনিৰ্দিষ্ট | অনিৰ্দিষ্ট |
| আয়তন | নিৰ্দিষ্ট | নিৰ্দিষ্ট | অনিৰ্দিষ্ট |
| সংকোচনযোগ্যতা | নগণ্য | সামান্য | অধিক |
| তৰলতা | নাই | আছে | আছে |
| ঘনত্ব | বেছি | মধ্যম | কম |
| কণিকাৰ গতিশক্তি | কম | মধ্যম | বেছি |
দৃঢ়তা (Rigidity): কঠিন পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ শক্তি অতি বেছি আৰু সেইবোৰ নিজৰ নিৰ্দিষ্ট অৱস্থানত থাকে, সেয়ে কঠিন পদাৰ্থ দৃঢ় হয়।
সংকোচনযোগ্যতা (Compressibility): গেছীয় পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ ফাঁক বেছি হোৱাৰ বাবে সহজে সংকোচন হয়। কঠিন আৰু তৰল পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ ইতিমধ্যে ওচৰত থকাৰ বাবে প্রায় সংকোচন হয় না।
তৰলতা (Fluidity): তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ মুক্তভাৱে চলাচল কৰিব পাৰে বাবে এইবোৰ প্রবাহিত হ’ব পাৰে।
প্রশ্ন ৩। তলৰ প্রশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া।
(ক) গেছ পাত্ৰ সম্পূৰ্ণৰূপে পূর্ণ কৰি লয় কিয়?
উত্তৰঃ গেছৰ কণিকাবোৰৰ মাজত নগণ্য আকৰ্ষণ শক্তি থাকে আৰু সেইবোৰ সকলো দিশত মুক্তভাৱে গতি কৰে, সেয়ে গেছে পাত্রৰ সম্পূৰ্ণ স্থান পূৰণ কৰি লয়।
(খ) গেছে চাপ প্রয়োগ কৰে কিয়?
উত্তৰঃ গেছৰ কণিকাবোৰ অধিক গতিশক্তিসম্পন্ন হোৱাৰ বাবে সকলো দিশত পাত্রৰ বেৰত আঘাত কৰে আৰু ইয়াৰ ফলতেই চাপ সৃষ্টি হয়।
(গ) কাঠৰ মেজখন কঠিন পদাৰ্থৰ উদাহৰণ কিয়?
উত্তৰঃ কাঠৰ মেজখনৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ আৰু নিৰ্দিষ্ট আয়তন আছে, সেয়ে ই কঠিন পদাৰ্থৰ উদাহৰণ।
(ঘ) বায়ুতকৈ কাঠৰ মাজেৰে সোমোৱাটো কঠিন কিয়?
উত্তৰঃ বায়ুৰ কণিকাবোৰৰ মাজত বেছি ফাঁক থাকে আৰু আকৰ্ষণ শক্তি কম, সেয়ে সহজে আগুৱাব পাৰি। কিন্তু কাঠৰ কণিকাবোৰ ঘনকৈ সজোৱা আৰু শক্তিশালী আকৰ্ষণে বান্ধি থয়, সেয়ে কাঠৰ মাজেৰে সোমোৱাটো কঠিন।
প্রশ্ন ৪। বৰফ পানীত ভাঁহি থাকে কিয়?
উত্তৰঃ পানী জমা হওঁতে ইয়াৰ কণিকাবোৰৰ মাজত বায়ুৰ ফাঁক তৈয়াৰ হয়, ফলত বৰফৰ ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈ কম হৈ পৰে। ঘনত্ব কম হোৱাৰ বাবেই বৰফ পানীত ভাঁহি থাকে।
পৃষ্ঠা ৯ (Page 9)
প্রশ্ন ১। তাপমাত্রা চেলছিয়াছলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা: ৩০০ K, ৫৭৩ K।
উত্তৰঃ
- ৩০০ K = ৩০০ − ২৭৩ = ২৭°C
- ৫৭৩ K = ৫৭৩ − ২৭৩ = ৩০০°C
প্রশ্ন ২। তলৰ তাপমাত্রাত পানীৰ ভৌতিক অৱস্থা কি হ’ব?
উত্তৰঃ
- ২৫০°C তাপমাত্রাত: গেছীয় অৱস্থা (কাৰণ পানীৰ উতলাংক ১০০°C, গতিকে ২৫০°C ত পানী বাষ্পীভূত হৈ থাকিব)।
- ১০০°C তাপমাত্রাত: তৰল আৰু গেছীয় উভয় অৱস্থাৰ মাজৱৰ্তী অৱস্থা (উতলাংক)।
প্রশ্ন ৩। অৱস্থা পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত তাপমাত্রা স্থিৰ থাকে কিয়?
উত্তৰঃ অৱস্থা পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত যোগান ধৰা তাপ কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ শক্তি অতিক্রম কৰাত ব্যয় হয় (সুপ্ততাপ হিচাপে শোষণ হয়)। এই তাপ তাপমাত্রা বৃদ্ধিত ব্যয় নহয়, সেয়ে তাপমাত্রা স্থিৰ থাকে।
প্রশ্ন ৪। বায়ুমণ্ডলীয় গেছসমূহক কেনেকৈ তৰল কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলীয় গেছসমূহক চাপ বৃদ্ধি আৰু তাপমাত্রা হ্রাস কৰি একেলগে প্রয়োগ কৰিলে তৰল কৰিব পাৰি।
পৃষ্ঠা ১০ (Page 10)
প্রশ্ন ১। মৰুভূমিৰ কুলাৰ গৰম শুকান দিনত বেছি কাৰ্যকৰী কিয়?
উত্তৰঃ গৰম শুকান দিনত বায়ুৰ আৰ্দ্রতা কম থাকে। আৰ্দ্রতা কম হ’লে বাষ্পীভৱনৰ হাৰ বেছি হয়। মৰুভূমিৰ কুলাৰত পানীৰ বাষ্পীভৱনৰ হাৰ বেছি হোৱাৰ বাবে পাৰিপাৰ্শ্বিক তাপ বেছিকৈ শোষণ হয় আৰু বেছি শীতলতাৰ অনুভৱ হয়।
প্রশ্ন ২। মাটিৰ পাত্রত ৰখা পানী কেনেকৈ ঠাণ্ডা হয়?
উত্তৰঃ মাটিৰ পাত্রৰ বেৰত অনেক সৰু সৰু ছিদ্র থাকে। সেই ছিদ্রবোৰেদি পানী বাষ্পীভূত হয়। বাষ্পীভৱনৰ সময়ত পাত্ৰৰ ভিতৰৰ পানীৰ পৰা তাপ শোষণ হয়, ফলত পানী ঠাণ্ডা হৈ পৰে। গ্ৰীষ্মকালত বায়ুৰ আৰ্দ্রতা কম থকাৰ বাবে বাষ্পীভৱন বেছিকৈ হয় আৰু পানী আৰু বেছি ঠাণ্ডা হয়।
প্রশ্ন ৩। হাতত এচিটন বা পেট্রল ঢালিলে ঠাণ্ডা লাগে কিয়?
উত্তৰঃ এচিটন আৰু পেট্রল সহজে বাষ্পীভূত হোৱা পদাৰ্থ। হাতত ঢালিলে এইবোৰ দ্রুতগতিত বাষ্পীভূত হয় আৰু বাষ্পীভৱনৰ সময়ত হাতৰ চালৰ পৰা তাপ শোষণ কৰে, ফলত ঠাণ্ডা অনুভৱ হয়।
প্রশ্ন ৪। কাপতকৈ পিৰিচত গৰম চাহ বা গাখীৰ সোনকালে ঠাণ্ডা হয় কিয়?
উত্তৰঃ পিৰিচৰ পৃষ্ঠৰ মাটিকালি কাপতকৈ বেছি। বেছি পৃষ্ঠৰ মাটিকালি থাকিলে বাষ্পীভৱনৰ হাৰ বেছি হয়, ফলত গৰম চাহ বা গাখীৰ সোনকালে ঠাণ্ডা হয়।
প্রশ্ন ৫। গ্রীষ্মকালত সূতী কাপোৰ পিন্ধাটো কিয় সুবিধাজনক?
উত্তৰঃ সূতী কাপোৰ ছিদ্রযুক্ত আৰু ঘাম শোষণ কৰিব পাৰে। গ্রীষ্মকালত শৰীৰৰ ঘাম সূতী কাপোৰত শোষণ হয় আৰু তাৰ পৰা বাষ্পীভূত হয়। বাষ্পীভৱনৰ সময়ত শৰীৰৰ পৰা তাপ শোষণ হয়, ফলত শৰীৰ শীতল হয়।
পাঠ্যপুথিৰ অভ্যাসৰ প্রশ্নোত্তৰ (Textbook Exercise)
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ (Very Short Answer Questions)
প্রশ্ন ১। তাপমাত্রা কেলভিনৰ পৰা চেলছিয়াছলৈ ৰূপান্তৰ কৰা: ২৯৩ K, ৪৭০ K।
উত্তৰঃ
- ২৯৩ K = ২৯৩ − ২৭৩ = ২০°C
- ৪৭০ K = ৪৭০ − ২৭৩ = ১৯৭°C
প্রশ্ন ২। তাপমাত্রা কেলভিনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা: ২৫°C, ৩৭৩°C।
উত্তৰঃ
- ২৫°C = ২৫ + ২৭৩ = ২৯৮ K
- ৩৭৩°C = ৩৭৩ + ২৭৩ = ৬৪৬ K
চমু প্রশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
প্রশ্ন ৩। তলৰ পর্যবেক্ষণবোৰ ব্যাখ্যা কৰা।
(ক) নেপথেলিনৰ বলবোৰ সময়ৰ লগে লগে নোহোৱা হৈ যায়।
উত্তৰঃ নেপথেলিন এক পৰিস্ফুটনযোগ্য (Sublimable) পদাৰ্থ। ই কঠিন অৱস্থাৰ পৰা পোনে পোনে গেছীয় অৱস্থালৈ পৰিণত হয়, তৰল অৱস্থাৰ মাজেৰে নোযোৱাকৈ। এই কাৰণেই নেপথেলিনৰ বলবোৰ সময়ৰ লগে লগে নোহোৱা হৈ যায়।
(খ) আতৰৰ গোন্ধ বহু দূৰলৈকে পাব পাৰি।
উত্তৰঃ আতৰৰ অণুবোৰ বাষ্পীভূত হৈ বায়ুৰ কণিকাৰ মাজত বিস্তাৰিত (diffuse) হয়। বিস্তাৰণ প্রক্রিয়াৰ বাবেই আতৰৰ অণুবোৰ বহু দূৰ পর্যন্ত বিয়পি পৰে আৰু গোন্ধ পাব পাৰি।
প্রশ্ন ৪। আন্তঃআণৱিক আকৰ্ষণ বলৰ ক্রমবৰ্ধমান ক্রমত সজাওঁ: পানী, চেনি, অক্সিজেন।
উত্তৰঃ আন্তঃআণৱিক আকৰ্ষণ বলৰ ক্রমবৰ্ধমান ক্রম: অক্সিজেন < পানী < চেনি।
(গেছীয় পদাৰ্থত আকৰ্ষণ শক্তি সবচেয়ে কম, তৰলত মধ্যম আৰু কঠিনত সবচেয়ে বেছি।)
প্রশ্ন ৫। তলৰ তাপমাত্রাত পানীৰ ভৌতিক অৱস্থা কি হ’ব?
উত্তৰঃ
- ২৫°C তাপমাত্রাত: তৰল অৱস্থা।
- ০°C তাপমাত্রাত: কঠিন অৱস্থা (বৰফ)।
- ১০০°C তাপমাত্রাত: তৰল আৰু গেছীয় উভয় অৱস্থা (উতলাংক)।
প্রশ্ন ৬। নিচৰবোৰক তিনিওটা অৱস্থাৰ ভৌতিক ধৰ্মৰ সৈতে মিলাই তোমাৰ যুক্তি দাঙি ধৰা।
(ক) কোঠা তাপমাত্রাত পানী তৰল —
উত্তৰঃ কোঠা তাপমাত্রাত পানীৰ নিৰ্দিষ্ট আয়তন আছে কিন্তু নিৰ্দিষ্ট আকাৰ নাই; ই প্রবাহিত হয়। এইবোৰ তৰল পদাৰ্থৰ বৈশিষ্ট্য, সেয়ে পানী তৰল।
(খ) লোৰ আলমাৰি এটা কঠিন পদাৰ্থ —
উত্তৰঃ লোৰ আলমাৰিৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ আৰু নিৰ্দিষ্ট আয়তন আছে; ই দৃঢ়। এইবোৰ কঠিন পদাৰ্থৰ বৈশিষ্ট্য, সেয়ে লোৰ আলমাৰি কঠিন।
দীঘল প্রশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
প্রশ্ন ৭। ২৭৩ K তাপমাত্রাৰ বৰফ একে তাপমাত্রাৰ পানীতকৈ বেছি কাৰ্যকৰী ঠাণ্ডাকাৰক হিচাপে কাম কৰে কিয়?
উত্তৰঃ ২৭৩ K (০°C) তাপমাত্রাত বৰফে গলোঁতে গলনৰ সুপ্ততাপ (Latent Heat of Fusion) শোষণ কৰিব লাগে, যাৰ পৰিমাণ ৩৩৬ kJ/kg। এই অতিৰিক্ত তাপ বৰফে পৰিপাৰ্শ্বিকীয় বস্তুৰ পৰা শোষণ কৰে। কিন্তু একে তাপমাত্রাৰ পানীয়ে এনেকুৱা কোনো অতিৰিক্ত তাপ শোষণ নকৰে। সেয়ে বৰফে পানীতকৈ বেছি তাপ শোষণ কৰে আৰু ভাল ঠাণ্ডাকাৰক হিচাপে কাম কৰে।
প্রশ্ন ৮। বাষ্প নে উতলন্ত পানী — কোনটোত বেছি জ্বলা পোৰা হয়?
উত্তৰঃ বাষ্পত বেছি জ্বলা পোৰা হয়। ১০০°C তাপমাত্রাৰ উতলন্ত পানী আৰু ১০০°C তাপমাত্রাৰ বাষ্প উভয়ৰে তাপমাত্রা একে। কিন্তু বাষ্পৰ মাজত বাষ্পীভৱনৰ সুপ্ততাপ (Latent Heat of Vaporization — ২২৬০ kJ/kg) সঞ্চিত থাকে। চালৰ সম্পর্কলৈ আহিলে বাষ্পই এই অতিৰিক্ত সুপ্ততাপো মুকলি কৰে, ফলত উতলন্ত পানীতকৈ বহু বেছি তাপ প্রদান কৰে আৰু জ্বলা পোৰা গুৰুতৰ হয়।
প্রশ্ন ৯। তলৰ চিত্রখনৰ A, B, C, D, E, F বিন্দুত কি প্রক্রিয়া সংঘটিত হৈছে নামাংকিত কৰা।
উত্তৰঃ পদাৰ্থৰ অৱস্থা পৰিৱৰ্তনৰ নামসমূহ —
| বিন্দু | প্রক্রিয়া (Assamese) | প্রক্রিয়া (English) |
|---|---|---|
| A | গলন / সংমিশ্রণ | Melting / Fusion |
| B | বাষ্পীভৱন / উদ্বায়ীভৱন | Evaporation / Vaporization |
| C | ঘনীভৱন | Condensation |
| D | হিমীভৱন / দৃঢ়ীভৱন | Solidification / Freezing |
| E | পৰিস্ফুটন (কঠিন → গেছ) | Sublimation (Solid → Gas) |
| F | পৰিস্ফুটন (গেছ → কঠিন) | Deposition (Gas → Solid) |
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ (Extra Questions)
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ (Very Short Answer)
প্রশ্ন ১। পদাৰ্থৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ যিকোনো বস্তু যি স্থান অধিকাৰ কৰে আৰু যাৰ ভৰ আছে, তাকে পদাৰ্থ (Matter) বোলে।
প্রশ্ন ২। পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থা কি কি?
উত্তৰঃ পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থা হৈছে — কঠিন (Solid), তৰল (Liquid) আৰু গেছীয় (Gas)।
প্রশ্ন ৩। বিস্তাৰণ (Diffusion) কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুবিধ ভিন্ন পদাৰ্থৰ কণিকাৰ নিজে নিজে মিহলি হোৱাৰ প্রক্রিয়াকে বিস্তাৰণ (Diffusion) বোলে।
প্রশ্ন ৪। গলনাংক (Melting Point) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি তাপমাত্রাত এটা কঠিন পদাৰ্থ বায়ুমণ্ডলীয় চাপত গলি তৰললৈ পৰিণত হয়, সেই তাপমাত্রাকে গলনাংক বোলে। পানীৰ গলনাংক ০°C (২৭৩ K)।
প্রশ্ন ৫। উতলাংক (Boiling Point) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি তাপমাত্রাত এটা তৰল পদাৰ্থ বায়ুমণ্ডলীয় চাপত উতলিবলৈ আৰম্ভ কৰে, সেই তাপমাত্রাকে উতলাংক বোলে। পানীৰ উতলাংক ১০০°C (৩৭৩ K)।
প্রশ্ন ৬। বাষ্পীভৱনৰ সুপ্ততাপ (Latent Heat of Vaporization) কি?
উত্তৰঃ উতলাংকত ১ কিলোগ্রাম তৰল পদাৰ্থক গেছলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈ প্রয়োজনীয় তাপ শক্তিক বাষ্পীভৱনৰ সুপ্ততাপ বোলে।
প্রশ্ন ৭। গলনৰ সুপ্ততাপ (Latent Heat of Fusion) কি?
উত্তৰঃ গলনাংকত ১ কিলোগ্রাম কঠিন পদাৰ্থক তৰললৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈ প্রয়োজনীয় তাপ শক্তিক গলনৰ সুপ্ততাপ বোলে। বৰফৰ গলনৰ সুপ্ততাপ ৩৩৬ kJ/kg।
প্রশ্ন ৮। পৰিস্ফুটন (Sublimation) কি?
উত্তৰঃ কঠিন পদাৰ্থ তৰল অৱস্থালৈ নোযোৱাকৈ পোনে পোনে গেছলৈ পৰিণত হোৱাৰ প্রক্রিয়াকে পৰিস্ফুটন বোলে। কৰ্পূৰ, নেপথেলিন, শুকান বৰফ (CO₂) পৰিস্ফুটন হোৱা পদাৰ্থৰ উদাহৰণ।
প্রশ্ন ৯। বাষ্পীভৱন (Evaporation) কাক বোলে?
উত্তৰঃ তৰল পদাৰ্থৰ উতলাংকৰ তলত যিকোনো তাপমাত্রাত ইয়াৰ পৃষ্ঠভাগৰ কণিকাবোৰ বাষ্পলৈ পৰিণত হোৱাৰ প্রক্রিয়াকে বাষ্পীভৱন বোলে।
প্রশ্ন ১০। আৰ্দ্রতা (Humidity) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বায়ুত উপস্থিত জলীয় বাষ্পৰ পরিমাণকে আৰ্দ্রতা বোলে।
প্রশ্ন ১১। শুকান বৰফ (Dry Ice) মানে কি?
উত্তৰঃ শুকান বৰফ হৈছে কঠিন কার্বন ডাই-অক্সাইড (Solid CO₂)। ইয়াক “শুকান” বোলা হয় কাৰণ পৰিস্ফুটনৰ জৰিয়তে ই পোনে পোনে গেছলৈ পৰিণত হয়, তৰল অৱস্থা নোহোৱাকৈ।
প্রশ্ন ১২। প্লাজমা (Plasma) কি?
উত্তৰঃ প্লাজমা হৈছে পদাৰ্থৰ চতুর্থ অৱস্থা য’ত পদাৰ্থ আয়নীভূত গেছৰ ৰূপত থাকে। অতি উচ্চ তাপমাত্রাত কণিকাবোৰৰ পৰা ইলেক্ট্রন আঁতৰি আয়ন আৰু মুক্ত ইলেক্ট্রনৰ মিশ্রণ তৈয়াৰ হয়। সূর্য, তৰা, ফ্লুৰেছেন্ট বাতি — এইবোৰত প্লাজমা থাকে।
প্রশ্ন ১৩। বোছ-আইনষ্টাইন কণাসমষ্টি (Bose-Einstein Condensate) কি?
উত্তৰঃ বোছ-আইনষ্টাইন কণাসমষ্টি হৈছে পদাৰ্থৰ পঞ্চম অৱস্থা যি পৰম শূন্যৰ (−২৭৩°C বা ০ K) অতি ওচৰত অতি ঠাণ্ডা পৰিবেশত তৈয়াৰ হয়। ১৯২৪ চনত এছ এন বোছ আৰু আলবার্ট আইনষ্টাইনে ইয়াৰ পূর্বানুমান কৰিছিল।
চমু প্রশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
প্রশ্ন ১। পদাৰ্থৰ কণিকাৰ স্বভাৱ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ তিনিটা মুখ্য স্বভাৱ আছে —
- আন্তঃআণৱিক স্থান (Intermolecular Space): কণিকাবোৰৰ মাজত ফাঁক থাকে। কঠিন পদাৰ্থত এই ফাঁক সবচেয়ে কম, তৰলত বেছি আৰু গেছত সবচেয়ে বেছি।
- নিৰন্তৰ গতি (Continuous Motion): পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ সদায় গতিশীল থাকে। কঠিনত কণিকাবোৰ নিৰ্দিষ্ট স্থানত কঁপন কৰে, তৰলত সীমিত গতি আৰু গেছত মুক্তভাৱে গতি কৰে।
- আন্তঃআণৱিক আকৰ্ষণ (Intermolecular Attraction): কণিকাবোৰৰ মাজত পৰস্পৰ আকৰ্ষণ শক্তি থাকে। কঠিনত এই আকৰ্ষণ সবচেয়ে বেছি, তৰলত মধ্যম আৰু গেছত সবচেয়ে কম।
প্রশ্ন ২। কঠিন পদাৰ্থৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ থাকে কিয়?
উত্তৰঃ কঠিন পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজত শক্তিশালী আন্তঃআণৱিক আকৰ্ষণ শক্তি থাকে। কণিকাবোৰ অতি ওচৰে ওচৰে সজোৱা থাকে আৰু মুক্তভাৱে গতি কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে বাহ্যিক বল প্রয়োগ কৰিলেও কণিকাবোৰ তেওঁলোকৰ নিৰ্দিষ্ট অৱস্থানতে থাকে আৰু কঠিন পদাৰ্থৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ বজাই ৰাখে।
প্রশ্ন ৩। বাষ্পীভৱনৰ হাৰ কোনবোৰ কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰঃ বাষ্পীভৱনৰ হাৰ তলৰ কাৰকবোৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে —
- পৃষ্ঠৰ মাটিকালি: পৃষ্ঠৰ মাটিকালি বাঢ়িলে বাষ্পীভৱনৰ হাৰ বাঢ়ে। (যেনে: কাপোৰ মেলি দিলে সোনকালে শুকায়।)
- তাপমাত্রা: তাপমাত্রা বাঢ়িলে কণিকাৰ গতিশক্তি বাঢ়ে আৰু বাষ্পীভৱনৰ হাৰ বাঢ়ে।
- আৰ্দ্রতা: বায়ুৰ আৰ্দ্রতা কমিলে বাষ্পীভৱনৰ হাৰ বাঢ়ে। (আৰ্দ্র দিনত কাপোৰ দেৰিকৈ শুকায়।)
- বতাহৰ গতিবেগ: বতাহৰ গতিবেগ বাঢ়িলে বাষ্পীভূত হোৱা কণিকাবোৰ দ্রুতে আঁতৰি যায় আৰু বাষ্পীভৱনৰ হাৰ বাঢ়ে।
প্রশ্ন ৪। বাষ্পীভৱন আৰু উতলন (Boiling)ৰ মাজৰ পার্থক্য লিখা।
| বাষ্পীভৱন (Evaporation) | উতলন (Boiling) |
|---|---|
| যিকোনো তাপমাত্রাত হয় | নিৰ্দিষ্ট তাপমাত্রাত (উতলাংক) হয় |
| কেৱল পৃষ্ঠভাগত হয় | সমগ্র তৰল পদাৰ্থত হয় |
| ধীৰ প্রক্রিয়া | দ্রুত প্রক্রিয়া |
| শীতলতাৰ অনুভৱ হয় | তাপ শক্তি প্রয়োগ কৰিব লাগে |
| আৰ্দ্রতা, বতাহ, পৃষ্ঠৰ মাটিকালিৰ দ্বাৰা প্রভাৱিত | চাপৰ দ্বাৰা প্রভাৱিত |
প্রশ্ন ৫। গেছ কিয় সংকোচনযোগ্য আৰু কঠিন পদাৰ্থ কিয় সংকোচন হয় না?
উত্তৰঃ গেছৰ কণিকাবোৰৰ মাজত প্রচুৰ ফাঁক থাকে, সেয়ে চাপ প্রয়োগ কৰিলে কণিকাবোৰ ওচৰে আহিব পাৰে আৰু গেছ সংকোচন হয়। কঠিন পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ ইতিমধ্যে অতি ওচৰে ওচৰে সজোৱা থাকে, গতিকে চাপ প্রয়োগ কৰিলেও কণিকাবোৰ আৰু ওচৰলৈ আহিব নোৱাৰে। সেয়ে কঠিন পদাৰ্থ সংকোচন হয় না।
প্রশ্ন ৬। আৰ্দ্র দিনত বেছি ঘাম ওলায় কিয়?
উত্তৰঃ আৰ্দ্র দিনত বায়ুত জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ বেছি থাকে। এই কাৰণে শৰীৰৰ পৰা নির্গত ঘাম বাষ্পীভূত হ’ব নোৱাৰে। বাষ্পীভৱন হ’লে তাপ শোষণ হৈ শৰীৰ শীতল হ’লহেঁতেন, কিন্তু বাষ্পীভৱন নোহোৱাৰ বাবে শৰীৰ গৰম হৈ থাকে আৰু বেছি ঘাম ওলায়।
প্রশ্ন ৭। উচ্চ পাহাৰৰ অঞ্চলত প্রেছাৰ কুকাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ উচ্চ পাহাৰৰ অঞ্চলত বায়ুমণ্ডলীয় চাপ কম থাকে। চাপ কম হ’লে তৰল পদাৰ্থৰ উতলাংক কমি যায়, সেয়ে পানী ১০০°C তকৈ কম তাপমাত্রাতে উতলে। এনে অৱস্থাত খাদ্য ৰান্ধিবলৈ দীর্ঘ সময় লাগে বা খাদ্য ভালকৈ ৰন্ধা নহয়। প্রেছাৰ কুকাৰত চাপ বৃদ্ধি কৰিলে উতলাংক বাঢ়ে আৰু খাদ্য সোনকালে ৰন্ধা হয়।
দীঘল প্রশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
প্রশ্ন ১। পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থা — কঠিন, তৰল আৰু গেছৰ ধৰ্মসমূহ বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
কঠিন পদাৰ্থ (Solid): কঠিন পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ অতি কাষে কাষে সজোৱা থাকে আৰু কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ শক্তি অতি বেছি। কঠিন পদাৰ্থৰ নিজৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ আৰু আয়তন থাকে। ই প্রবাহিত নহয়। সংকোচনযোগ্যতা নগণ্য। ঘনত্ব সবচেয়ে বেছি। উদাহৰণ: লো, পাথৰ, বৰফ, চেনি, নিমখ।
তৰল পদাৰ্থ (Liquid): তৰল পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ ফাঁক কঠিনতকৈ বেছি কিন্তু গেছতকৈ কম। আকৰ্ষণ শক্তি মধ্যম। তৰল পদাৰ্থৰ নিৰ্দিষ্ট আয়তন আছে কিন্তু নিৰ্দিষ্ট আকাৰ নাই — ই পাত্রৰ আকাৰ ধাৰণ কৰে। ই প্রবাহিত হয়। সামান্য সংকোচনযোগ্য। উদাহৰণ: পানী, তেল, দুদ্ধ, পাৰো।
গেছীয় পদাৰ্থ (Gas): গেছৰ কণিকাবোৰৰ মাজত অত্যধিক ফাঁক থাকে আৰু আকৰ্ষণ শক্তি নগণ্য। গেছৰ নিজৰ নিৰ্দিষ্ট আকাৰ বা আয়তন নাই — ই পাত্রৰ সমগ্র স্থান পূৰণ কৰে। ই সহজে সংকোচনযোগ্য। ঘনত্ব সবচেয়ে কম। গেছে চাপ প্রয়োগ কৰে। গতিশক্তি সবচেয়ে বেছি। উদাহৰণ: বায়ু, অক্সিজেন, হাইড্রজেন, কার্বন ডাই-অক্সাইড।
প্রশ্ন ২। পদাৰ্থৰ অৱস্থা পৰিৱৰ্তন প্রক্রিয়াসমূহ বিস্তাৰিতভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পদাৰ্থৰ অৱস্থা পৰিৱৰ্তনৰ প্রক্রিয়াসমূহ তলত দিয়া হ’ল —
- গলন (Melting/Fusion): কঠিন পদাৰ্থক তাপ প্রদান কৰিলে গলনাংকত ই তৰললৈ পৰিণত হয়। তাপ শোষণ হয় (গলনৰ সুপ্ততাপ)।
- হিমীভৱন (Solidification/Freezing): তৰল পদাৰ্থৰ পৰা তাপ হ্রাস পালে ই কঠিনলৈ পৰিণত হয়।
- বাষ্পীভৱন (Evaporation): তৰল পদাৰ্থ উতলাংকৰ তলত গেছলৈ পৰিণত হয় (কেৱল পৃষ্ঠভাগত)।
- উদ্বায়ীভৱন (Vaporization/Boiling): তৰল পদাৰ্থক উতলাংকত তাপ প্রদান কৰিলে ই সম্পূৰ্ণভাৱে গেছলৈ পৰিণত হয়। তাপ শোষণ হয় (বাষ্পীভৱনৰ সুপ্ততাপ)।
- ঘনীভৱন (Condensation): গেছ তৰললৈ পৰিণত হোৱাৰ প্রক্রিয়া। তাপ মুক্ত হয়।
- পৰিস্ফুটন (Sublimation): কঠিন পদাৰ্থ পোনে পোনে গেছলৈ পৰিণত হোৱাৰ প্রক্রিয়া, তৰল অৱস্থাৰ মাজেৰে নোযোৱাকৈ। বিপৰীত প্রক্রিয়াত গেছ পোনে পোনে কঠিনলৈ পৰিণত হয় — ইয়াক নিক্ষেপণ (Deposition) বোলে।
বহু বিকল্পীয় প্রশ্ন (MCQ)
১। বিস্তাৰণ বা Diffusion মানে কি?
(a) পৰিস্ফুটন (b) দুই প্রকাৰৰ পদাৰ্থৰ কণিকাৰ নিজে নিজে মিহলি হোৱা (c) বাষ্পীভৱন (d) ঘনীভৱন
উত্তৰঃ (b) দুই প্রকাৰৰ পদাৰ্থৰ কণিকাৰ নিজে নিজে মিহলি হোৱা।
২। কঠিন অৱস্থাৰ পৰা পোনে পোনে গেছলৈ পৰিৱৰ্তনক কি বোলে?
(a) আৰ্দ্রতা (b) পৰিস্ফুটন (Sublimation) (c) গলন (Fusion) (d) উদ্বায়ীভৱন
উত্তৰঃ (b) পৰিস্ফুটন (Sublimation)।
৩। গেছৰ পৰা পোনে পোনে তৰললৈ পৰিৱৰ্তনক কি বোলে?
(a) হিমীভৱন (b) গলন (c) পৰিস্ফুটন (d) ঘনীভৱন (Condensation)
উত্তৰঃ (d) ঘনীভৱন (Condensation)।
৪। তাপমাত্রাৰ SI একক কি?
(a) পাস্কেল (b) নিউটন (c) কেলভিন (Kelvin) (d) চেলছিয়াছ
উত্তৰঃ (c) কেলভিন (Kelvin)।
৫। ০°C = কিমান কেলভিন?
(a) ০°C = ২৭৫ K (b) ০°C = ২৭৩ K (c) ০°C = ২৭৪ K (d) ০°C = ২৭৬ K
উত্তৰঃ (b) ০°C = ২৭৩ K।
৬। শুকান বৰফ মানে কি?
(a) কঠিন কার্বন ডাই-অক্সাইড (b) তৰল কার্বন ডাই-অক্সাইড (c) কেলছিয়াম অক্সাইড (d) ম্যাগনেছিয়াম অক্সাইড
উত্তৰঃ (a) কঠিন কার্বন ডাই-অক্সাইড।
৭। পানীৰ উতলাংক কেলভিনত কিমান?
(a) ২৭৩ K (b) ২৮৩ K (c) ৩৭৩ K (d) ৩৮৩ K
উত্তৰঃ (c) ৩৭৩ K।
৮। পৃষ্ঠৰ মাটিকালি বাঢ়িলে বাষ্পীভৱনৰ হাৰ কেনে হয়?
(a) কমে (b) একে থাকে (c) বাঢ়ে (d) বাষ্পীভৱন পৃষ্ঠৰ মাটিকালিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে
উত্তৰঃ (c) বাঢ়ে।
৯। বতাহ থকা দিনত কাপোৰ সোনকালে শুকায় কিয়?
(a) বৰষুণৰ দিনত (b) বতাহৰ দিনত (c) মেঘীয়া দিনত (d) কুয়াশাৰ দিনত
উত্তৰঃ (b) বতাহৰ দিনত।
১০। তৰল পদাৰ্থৰ পৰা যিকোনো তাপমাত্রাত বাষ্পলৈ পৰিৱৰ্তনক কি বোলে?
(a) আৰ্দ্রতা (b) গলন (c) ঘনীভৱন (d) বাষ্পীভৱন (Evaporation)
উত্তৰঃ (d) বাষ্পীভৱন (Evaporation)।
১১। পদাৰ্থৰ কোনটো অৱস্থাত আন্তঃআণৱিক আকৰ্ষণ শক্তি সবচেয়ে বেছি?
(a) গেছ (b) তৰল (c) কঠিন (d) প্লাজমা
উত্তৰঃ (c) কঠিন।
১২। কোন পদাৰ্থটো অতি দ্রুতগতিত বাষ্পীভূত হয়?
(a) পানী (b) তেল (c) এচিটন (d) দুদ্ধ
উত্তৰঃ (c) এচিটন।
১৩। তলৰ কোনটো পদাৰ্থ পৰিস্ফুটন হয়?
(a) পানী (b) নেপথেলিন (c) লো (d) চেনি
উত্তৰঃ (b) নেপথেলিন।
১৪। তলৰ কোনটো পদাৰ্থৰ কণিকাত সবচেয়ে বেছি গতিশক্তি থাকে?
(a) বৰফ (b) পানী (c) বাষ্প (d) কঠিন চেনি
উত্তৰঃ (c) বাষ্প।
১৫। বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণকে কি বোলে?
(a) উদ্বায়ীভৱন (b) আৰ্দ্রতা (Humidity) (c) ঘনীভৱন (d) বাষ্প অৱস্থা
উত্তৰঃ (b) আৰ্দ্রতা (Humidity)।
গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যসমূহ (Key Facts)
| বিষয় | তথ্য |
|---|---|
| পদাৰ্থৰ সংজ্ঞা | স্থান অধিকাৰ কৰে + ভৰ আছে |
| পদাৰ্থৰ অৱস্থা | কঠিন, তৰল, গেছ (সাধাৰণ); প্লাজমা, BEC (অসাধাৰণ) |
| পানীৰ গলনাংক | ০°C = ২৭৩ K |
| পানীৰ উতলাংক | ১০০°C = ৩৭৩ K |
| বৰফৰ গলনৰ সুপ্ততাপ | ৩৩৬ kJ/kg |
| পানীৰ বাষ্পীভৱনৰ সুপ্ততাপ | ২২৬০ kJ/kg |
| তাপমাত্রা ৰূপান্তৰ | K = °C + ২৭৩ ; °C = K − ২৭৩ |
| পৰিস্ফুটনৰ উদাহৰণ | কৰ্পূৰ, নেপথেলিন, শুকান বৰফ (CO₂) |
| প্লাজমা পোৱা যায় | সূৰ্য, তৰা, ফ্লুৰেছেন্ট বাতিত |
| BEC তৈয়াৰ হয় | পৰম শূন্যৰ (০ K) ওচৰত |