সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “আমাৰ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থা” — এই অধ্যায়ত ভাৰতৰ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ গঠন, কার্যপদ্ধতি আৰু অভিযুক্তৰ অধিকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে আইন ভংগকাৰীৰ বিৰুদ্ধে ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু একে সময়তে অভিযুক্তজনৰ অধিকাৰো সুৰক্ষিত ৰখা। এই ব্যৱস্থাৰ চাৰিটি মূল স্তম্ভ হৈছে — আৰক্ষী (Police), ৰাজহুৱা অভিযোজক (Public Prosecutor), প্ৰতিৰক্ষা উকীল (Defence Lawyer) আৰু ন্যায়াধীশ (Judge)। কোনো অপৰাধৰ খবৰ পালে আৰক্ষীয়ে প্ৰথম তথ্য প্ৰতিবেদন (FIR — First Information Report) দাখিল কৰে আৰু তদন্ত আৰম্ভ কৰে। তদন্তৰ পিছত অভিযোগপত্ৰ (Charge Sheet) ন্যায়ালয়ত দাখিল কৰা হয়। ৰাজহুৱা অভিযোজকে ৰাজ্যৰ তৰফে আদালতত গোচৰ উপস্থাপন কৰে আৰু প্ৰতিৰক্ষা উকীলে অভিযুক্তৰ পক্ষত যুক্তি আগবঢ়ায়। ন্যায়াধীশে নিৰপেক্ষভাৱে সাক্ষ্য প্ৰমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰায় দিয়ে।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২২নং অনুচ্ছেদে (Article 22) অভিযুক্তক অন্যায় গ্ৰেপ্তাৰৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা দিয়ে। গ্ৰেপ্তাৰৰ সময়ত অভিযুক্তজনক গ্ৰেপ্তাৰৰ কাৰণ জনোৱাটো বাধ্যতামূলক। আৰক্ষীয়ে কাকো ২৪ ঘণ্টাৰ বেছি সময় দণ্ডাধিশৰ অনুমতি নোলোৱাকৈ আটক কৰি ৰাখিব নোৱাৰে। অভিযুক্তৰ উকীল নিজে যোগাৰ কৰিব নোৱাৰিলে ৰাজ্যই বিনামূলীয়া উকীল প্ৰদান কৰে (আৰ্টিকেল ৩৯ক)। আৰক্ষীয়ে জিজ্ঞাসাবাদৰ নামত কাকো নিৰ্যাতন, মাৰপিট বা অৱৈধ শাস্তি দিব নোৱাৰে — এয়া সম্পূৰ্ণ বেআইনী। ডি.কে. বসু নিৰ্দেশিকা (D.K. Basu Guidelines) অনুসৰি গ্ৰেপ্তাৰী পৰোৱানাত আৰক্ষী বিষয়াৰ পৰিচয় স্পষ্টকৈ থাকিব লাগে, গ্ৰেপ্তাৰৰ স্মাৰকলিপি (Arrest Memo) প্ৰস্তুত কৰিব লাগে আৰু অভিযুক্তজনৰ পৰিজনক ৮-১২ ঘণ্টাৰ ভিতৰত জনাব লাগে। ন্যায়সংগত বিচাৰৰ (Fair Trial) মূল নীতি হৈছে — প্ৰমাণিত নোহোৱালৈকে অভিযুক্তজন নিৰ্দোষ বুলি ধৰা হয়। বিচাৰ খোলা আদালতত হোৱা উচিত আৰু অভিযুক্তক অভিযোগপত্ৰৰ প্ৰতিলিপি দিয়া উচিত।
Summary: Chapter 6 of Class 8 Political Science, “Understanding Our Criminal Justice System,” explains the structure and functioning of India’s criminal justice system and the rights of the accused. The system’s primary goal is to deliver justice to victims while also protecting the rights of the accused. The four key pillars of the system are: the Police, the Public Prosecutor, the Defence Lawyer, and the Judge. When a crime is committed, the police register a First Information Report (FIR) and begin investigation. After gathering evidence, they file a charge sheet in the Magistrate’s Court. The Public Prosecutor represents the state in court, while the Defence Lawyer argues on behalf of the accused. The Judge presides over the trial impartially and delivers a verdict based solely on evidence presented in court. Article 22 of the Indian Constitution guarantees protection against arbitrary arrest — the accused must be informed of the reason for arrest, produced before a magistrate within 24 hours, and given free legal aid if unable to afford a lawyer (Article 39A). The D.K. Basu Guidelines issued by the Supreme Court require police to wear visible identification, prepare an arrest memo, and inform the arrested person’s family within 8–12 hours. Torture and custodial violence are strictly illegal. A fair trial requires the presumption of innocence — the accused is considered innocent until proven guilty. Undertrial prisoners are those kept in jail while their trial is still ongoing, which raises serious concerns about justice and human rights.
অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ চাৰি স্তম্ভ
| স্তম্ভ (Pillar) | কোন (Who) | মুখ্য ভূমিকা (Role) |
|---|---|---|
| আৰক্ষী (Police) | চৰকাৰী নিৰাপত্তা বল | FIR দাখিল কৰা, তদন্ত চলোৱা, সাক্ষ্য সংগ্ৰহ কৰা, অভিযুক্তক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা আৰু অভিযোগপত্ৰ ন্যায়ালয়ত দাখিল কৰা |
| ৰাজহুৱা অভিযোজক (Public Prosecutor) | ৰাজ্য নিযুক্ত উকীল | ৰাজ্য তথা জনসাধাৰণৰ হৈ আদালতত গোচৰ উপস্থাপন কৰা; সাক্ষী আৰু প্ৰমাণ দাখিল কৰা; নিৰপেক্ষভাৱে সত্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা |
| প্ৰতিৰক্ষা উকীল (Defence Lawyer) | অভিযুক্তৰ উকীল | অভিযুক্তৰ পক্ষত যুক্তি উপস্থাপন কৰা; সাক্ষীৰ জেৰা কৰা; ন্যায়সংগত বিচাৰ নিশ্চিত কৰা |
| ন্যায়াধীশ (Judge) | আদালতৰ বিচাৰক | নিৰপেক্ষভাৱে বিচাৰকার্য পৰিচালনা কৰা; সাক্ষ্য প্ৰমাণ মূল্যায়ন কৰা; দোষী নে নির্দোষ নিৰ্ধাৰণ কৰা; দণ্ড প্ৰদান কৰা |
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থা (Criminal Justice System) মানে কি?
উত্তৰঃ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থা হৈছে আইনৰ সেই সমগ্ৰ কাঠামো যাৰ দ্বাৰা কোনো ব্যক্তিয়ে ফৌজদাৰী আইন ভংগ কৰিছে নে নাই সেই বিষয়ত তদন্ত কৰা হয় আৰু বিচাৰ কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাৰ উদ্দেশ্য হৈছে আইন ভংগকাৰীৰ বিৰুদ্ধে ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু একে সময়তে অভিযুক্তজনৰ অধিকাৰো সুৰক্ষিত ৰখা।
প্ৰশ্ন ২। অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ চাৰিটি মূল স্তম্ভ কি কি?
উত্তৰঃ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ চাৰিটি মূল স্তম্ভ হৈছে — (ক) আৰক্ষী (Police), (খ) ৰাজহুৱা অভিযোজক (Public Prosecutor), (গ) প্ৰতিৰক্ষা উকীল (Defence Lawyer) আৰু (ঘ) ন্যায়াধীশ (Judge)।
প্ৰশ্ন ৩। FIR মানে কি? ইয়াত কি কি তথ্য থাকে?
উত্তৰঃ FIR মানে হৈছে First Information Report বা প্ৰথম তথ্য প্ৰতিবেদন। কোনো ব্যক্তিয়ে আৰক্ষীক কোনো চিনা অপৰাধৰ বিষয়ে মৌখিক বা লিখিতভাৱে জানালে আৰক্ষীয়ে FIR দাখিল কৰিবলৈ বাধ্য। FIR ত অপৰাধৰ প্ৰকৃতি, তাৰিখ, সময়, স্থান, অভিযুক্তৰ পৰিচয়, সাক্ষীসমূহ আৰু অভিযোগকাৰীৰ বিৱৰণ থাকে। অভিযোগকাৰীৰ বিনামূলীয়াকৈ FIR ৰ এটা প্ৰতিলিপি লাভৰ আইনী অধিকাৰ আছে।
প্ৰশ্ন ৪। আৰক্ষীৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাত আৰক্ষীৰ ভূমিকা হৈছে — (ক) অপৰাধৰ বিষয়ে FIR দাখিল কৰা, (খ) তদন্ত পৰিচালনা কৰা আৰু সাক্ষ্য সংগ্ৰহ কৰা, (গ) সাক্ষীৰ বয়ান লোৱা, (ঘ) অভিযুক্তক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা আৰু (ঙ) ন্যায়ালয়ত অভিযোগপত্ৰ দাখিল কৰা। কিন্তু আৰক্ষীয়ে কাৰো দোষ-নির্দোষ নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে — সেই কাম ন্যায়াধীশৰ।
প্ৰশ্ন ৫। ৰাজহুৱা অভিযোজক (Public Prosecutor) কোন?
উত্তৰঃ ৰাজহুৱা অভিযোজক হৈছে ৰাজ্য চৰকাৰ কর্তৃক নিযুক্ত এজন উকীল যিয়ে ফৌজদাৰী গোচৰত ৰাজ্য তথা জনসাধাৰণৰ হৈ আদালতত গোচৰ পৰিচালনা কৰে। যিহেতু অপৰাধক সমাজৰ বিৰুদ্ধে ঘটা একটি ভুল বুলি গণ্য কৰা হয়, সেয়েহে ৰাজ্যই অভিযুক্তৰ বিৰুদ্ধে মামলা পৰিচালনা কৰে। ৰাজহুৱা অভিযোজকে নিৰপেক্ষভাৱে সত্য প্ৰতিষ্ঠাৰ কাৰণে তথ্য, সাক্ষী আৰু প্ৰমাণ আদালতৰ আগত দাখিল কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। প্ৰতিৰক্ষা উকীলৰ (Defence Lawyer) কাম কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিৰক্ষা উকীলে অভিযুক্ত ব্যক্তিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু তেওঁৰ হৈ আদালতত যুক্তি উপস্থাপন কৰে। তেওঁ অভিযোজনৰ সাক্ষীসমূহৰ জেৰা কৰে, অভিযুক্তৰ পক্ষে সাক্ষী আৰু প্ৰমাণ দাখিল কৰে আৰু নিশ্চিত কৰে যে অভিযুক্তজনে ন্যায়সংগত বিচাৰ (Fair Trial) পাইছে। সংবিধানৰ ২২নং অনুচ্ছেদ অনুযায়ী প্ৰতিজন অভিযুক্তৰে উকীলৰ সহায় লোৱাৰ মৌলিক অধিকাৰ আছে।
প্ৰশ্ন ৭। ন্যায়াধীশৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ন্যায়াধীশে বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ নেতৃত্ব দিয়ে। তেওঁ খোলা আদালতত নিৰপেক্ষভাৱে বিচাৰকার্য পৰিচালনা কৰে, অভিযোজন আৰু প্ৰতিৰক্ষা — উভয় পক্ষৰ সাক্ষী আৰু প্ৰমাণ শুনে, সাক্ষ্য প্ৰমাণ আৰু আইনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অভিযুক্তজন দোষী নে নির্দোষ নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু দোষী প্ৰমাণিত হলে উপযুক্ত দণ্ড প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। ন্যায়সংগত বিচাৰ (Fair Trial) মানে কি?
উত্তৰঃ ন্যায়সংগত বিচাৰ মানে হৈছে এনে বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়া য’ত নিৰ্দোষ ব্যক্তিয়ে ন্যায় পায় আৰু প্ৰকৃত অপৰাধীক উপযুক্ত দণ্ড দিয়া হয়। ন্যায়সংগত বিচাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে — (ক) অভিযুক্তক অভিযোগপত্ৰৰ প্ৰতিলিপি দিয়া, (খ) বিচাৰ খোলা আদালতত অভিযুক্তৰ উপস্থিতিত কৰা, (গ) আর্থিক অসামর্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিনামূলীয়া উকীল প্ৰদান কৰা, (ঘ) অভিযোজনে সন্দেহাতীতভাৱে দোষ প্ৰমাণ কৰিব লাগিব আৰু (ঙ) ন্যায়াধীশে কেৱল আদালতত উপস্থাপিত সাক্ষ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰায় দিব।
প্ৰশ্ন ৯। সংবিধানৰ ২২নং অনুচ্ছেদে (Article 22) অভিযুক্তক কি কি অধিকাৰ দিয়ে?
উত্তৰঃ সংবিধানৰ ২২নং অনুচ্ছেদ অনুযায়ী গ্ৰেপ্তাৰ হোৱা ব্যক্তিৰ নিম্নলিখিত অধিকাৰসমূহ আছে — (ক) গ্ৰেপ্তাৰৰ কাৰণ জানিবৰ অধিকাৰ, (খ) ২৪ ঘণ্টাৰ ভিতৰত দণ্ডাধিশৰ সন্মুখত হাজিৰ কৰোৱাৰ অধিকাৰ, (গ) উকীলৰ সহায় লোৱাৰ অধিকাৰ, (ঘ) নিৰ্যাতন বা মাৰপিটৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা, (ঙ) আৰক্ষী হাজতত দিয়া স্বীকাৰোক্তি সাক্ষ্য হিচাপে গ্ৰাহ্য নহ’ব আৰু (চ) নাবালক আৰু মহিলাক আৰক্ষী থানাত জিজ্ঞাসাবাদ কৰিব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ১০। ডি.কে. বসু নিৰ্দেশিকা (D.K. Basu Guidelines) কি?
উত্তৰঃ ডি.কে. বসু নিৰ্দেশিকা হৈছে ভাৰতৰ সর্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে গ্ৰেপ্তাৰ আৰু জিজ্ঞাসাবাদৰ ক্ষেত্ৰত আৰক্ষীৰ বাবে জাৰি কৰা নিয়মাৱলী। এই নিৰ্দেশিকা অনুযায়ী — (ক) গ্ৰেপ্তাৰ বা জিজ্ঞাসাবাদ কৰা আৰক্ষী বিষয়াসকলে স্পষ্ট পৰিচয়পত্ৰ পিন্ধিব লাগে, (খ) গ্ৰেপ্তাৰৰ সময় আৰু তাৰিখ উল্লেখ কৰি গ্ৰেপ্তাৰ স্মাৰকলিপি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে আৰু অন্ততঃ এজন সাক্ষীৰ স্বাক্ষৰ ল’ব লাগে, (গ) গ্ৰেপ্তাৰ হোৱা ব্যক্তিৰ স্বজন বা বন্ধু-বান্ধৱক খবৰ দিয়াৰ অধিকাৰ আছে আৰু (ঘ) গ্ৰেপ্তাৰ কৰা ব্যক্তিৰ পৰিজন জিলাৰ বাহিৰত থাকিলে ৮–১২ ঘণ্টাৰ ভিতৰত জানাব লাগে।
প্ৰশ্ন ১১। হাজতী হিংসা (Custodial Violence) মানে কি? ই কিয় বেআইনী?
উত্তৰঃ হাজতী হিংসা মানে হৈছে আৰক্ষীৰ হেপাহত থকাৰ সময়ত অভিযুক্তক নিৰ্যাতন কৰা, মাৰপিট কৰা বা অৱৈধ শাস্তি দিয়া। এয়া সম্পূৰ্ণ বেআইনী কাৰণ — (ক) সংবিধানৰ ২২নং অনুচ্ছেদ অনুযায়ী প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ নিৰ্যাতনৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষাৰ অধিকাৰ আছে, (খ) আৰক্ষী হাজতত দিয়া স্বীকাৰোক্তি আদালতে সাক্ষ্য হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে আৰু (গ) আৰক্ষীৰ কাম হৈছে তদন্ত কৰা — দণ্ড দিয়া নহয়।
প্ৰশ্ন ১২। বিচাৰাধীন বন্দী (Undertrial Prisoner) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিচাৰাধীন বন্দী হৈছে সেইসকল ব্যক্তি যিসকল অভিযুক্ত হৈ কাৰাগাৰত আছে কিন্তু তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে বিচাৰকার্য এতিয়াও সম্পন্ন হোৱা নাই। ভাৰতৰ কাৰাগাৰসমূহত এইধৰণৰ বহু বন্দী আছে যিসকল কেতিয়াবা অপৰাধীসকলতকৈও বেছি দিন কাৰাগাৰত থাকে। এই পৰিস্থিতি ন্যায়ৰ দৃষ্টিৰ পৰা অত্যন্ত উদ্বেগজনক।
প্ৰশ্ন ১৩। অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাত নিৰ্দোষতাৰ ধাৰণা (Presumption of Innocence) মানে কি?
উত্তৰঃ নিৰ্দোষতাৰ ধাৰণা মানে হৈছে যে প্ৰতিজন অভিযুক্তজনক দোষী প্ৰমাণিত নোহোৱালৈকে নির্দোষ বুলি গণ্য কৰা হয়। এই নীতি অনুযায়ী আদালতত অভিযুক্তৰ দোষ প্ৰমাণ কৰাৰ দায়িত্ব অভিযোজনৰ (Prosecution) ওপৰত বর্তে। অভিযুক্তজনে নিজকে নির্দোষ প্ৰমাণ কৰাৰ কোনো বাধ্যবাধকতা নাই।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতৰ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ কার্যপ্ৰণালী বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ কার্যপ্ৰণালী নিম্নলিখিত পদক্ষেপসমূহেৰে গঠিত:
(ক) FIR দাখিল: কোনো অপৰাধ সংঘটিত হলে পীড়িত ব্যক্তি বা প্ৰত্যক্ষদর্শীয়ে আৰক্ষীক জনায় আৰু আৰক্ষীয়ে FIR দাখিল কৰে।
(খ) তদন্ত: FIR দাখিলৰ পিছত আৰক্ষীয়ে তদন্ত আৰম্ভ কৰে। সাক্ষীৰ বয়ান লোৱা হয়, সাক্ষ্য সংগ্ৰহ কৰা হয় আৰু সন্দেহভাজন ব্যক্তিক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়।
(গ) অভিযোগপত্ৰ দাখিল: তদন্তৰ পিছত যদি পর্যাপ্ত প্ৰমাণ পোৱা যায়, আৰক্ষীয়ে দণ্ডাধিশৰ আদালতত অভিযোগপত্ৰ (Charge Sheet) দাখিল কৰে।
(ঘ) বিচাৰকার্য: আদালতত ৰাজহুৱা অভিযোজকে ৰাজ্যৰ হৈ গোচৰ উপস্থাপন কৰে। প্ৰতিৰক্ষা উকীলে অভিযুক্তৰ পক্ষে যুক্তি দিয়ে। ন্যায়াধীশে উভয় পক্ষৰ সাক্ষ্য প্ৰমাণ শুনি ৰায় দিয়ে।
(ঙ) ৰায় আৰু আপিল: দোষী প্ৰমাণিত হলে অভিযুক্তক দণ্ড দিয়া হয়। নির্দোষ প্ৰমাণিত হলে মুক্তি দিয়া হয়। যিকোনো পক্ষই ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে উচ্চতৰ আদালতত আপিল কৰিব পাৰে।
এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াত আৰক্ষী, ৰাজহুৱা অভিযোজক, প্ৰতিৰক্ষা উকীল আৰু ন্যায়াধীশ — প্ৰতিজনৰে স্বতন্ত্ৰ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে।
প্ৰশ্ন ২। গ্ৰেপ্তাৰ হোৱা ব্যক্তিৰ অধিকাৰসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধান আৰু সর্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশনা অনুযায়ী গ্ৰেপ্তাৰ হোৱা ব্যক্তিৰ নিম্নলিখিত অধিকাৰসমূহ আছে:
(ক) গ্ৰেপ্তাৰৰ কাৰণ জনোৱাৰ অধিকাৰ: আৰক্ষীয়ে গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ সময়তে গ্ৰেপ্তাৰৰ কাৰণ জনোৱাটো বাধ্যতামূলক।
(খ) ২৪ ঘণ্টাৰ ভিতৰত দণ্ডাধিশৰ সন্মুখত হাজিৰ কৰোৱা: আৰক্ষীয়ে কাকো ২৪ ঘণ্টাৰ বেছি সময় দণ্ডাধিশৰ অনুমতি নোলোৱাকৈ আটক কৰি ৰাখিব নোৱাৰে।
(গ) উকীলৰ সহায়ৰ অধিকাৰ: গ্ৰেপ্তাৰ হোৱাৰ পিছত যিকোনো সময়তে উকীলৰ সহায় লোৱাৰ অধিকাৰ আছে। উকীল যোগাৰ কৰিব নোৱাৰিলে ৰাজ্যই বিনামূলীয়াকৈ উকীল প্ৰদান কৰিব।
(ঘ) নিৰ্যাতনৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা: আৰক্ষী হাজতত থকাৰ সময়ত নিৰ্যাতন, মাৰপিট বা যিকোনো ধৰণৰ শাৰীৰিক শাস্তি বেআইনী।
(ঙ) স্বীকাৰোক্তিৰ অধিকাৰ: আৰক্ষী হাজতত দিয়া স্বীকাৰোক্তি আদালতে প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে। কোনো ব্যক্তিক জোৰ-জুলুমেৰে স্বীকাৰোক্তি দিয়াবলৈ বাধ্য কৰাব নোৱাৰি।
এই অধিকাৰসমূহ নিশ্চিত কৰাৰ বাবে ডি.কে. বসু নিৰ্দেশিকা সর্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে জাৰি কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩। শান্তিৰ গোচৰটোৰ (Shanti’s Case) উদাহৰণেৰে বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ ন্যায়সংগততা কেনেকৈ নিশ্চিত কৰা হয় বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ পাঠ্যপুথিত বর্ণিত শান্তিৰ গোচৰটো অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। চুৰি হোৱা বুলি অভিযোগ কৰা শান্তি দৰিদ্ৰ হোৱাৰ বাবে উকীল নিজে যোগাৰ কৰিব পৰা নাছিল। দণ্ডাধিশে তেওঁক চৰকাৰী খৰচত এগৰাকী উকীল প্ৰদান কৰিলে। বিচাৰ খোলা আদালতত হল। শান্তিক অভিযোগপত্ৰৰ প্ৰতিলিপি দিয়া হল। ৰাজহুৱা অভিযোজকে সাক্ষী আৰু প্ৰমাণ দাখিল কৰিলে আৰু প্ৰতিৰক্ষা উকীলে সেই সাক্ষীসমূহৰ জেৰা কৰিলে। আৰক্ষী বিষয়াই শান্তিৰ ভাতৃক থানাত মাৰপিট কৰিছিল — এয়া সম্পূৰ্ণ বেআইনী আছিল। সকলো সাক্ষ্য বিবেচনা কৰি ন্যায়াধীশে শান্তিক নির্দোষ ঘোষণা কৰি খালাছ দিলে আৰু জব্দ কৰা টকা ঘূৰাই দিবলৈ আদেশ দিলে। এই গোচৰটোৱে দেখুৱাইছে যে উকীল, ন্যায়াধীশ আৰু বিচাৰ ব্যৱস্থা নিৰপেক্ষ হলে দৰিদ্ৰ মানুহেও ন্যায় পায়।
প্ৰশ্ন ৪। বিভিন্ন পক্ষৰ স্বতন্ত্ৰ ভূমিকা অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাত প্ৰতিটো কাম একোজন বিশেষজ্ঞই পৃথকে পৃথকে কৰাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হল:
(ক) ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ: যদি একেজন ব্যক্তিয়ে তদন্ত, অভিযোজন আৰু বিচাৰ তিনিওটাই কৰে, তেন্তে ক্ষমতাৰ ব্যাপক অপব্যৱহাৰ হ’ব পাৰে।
(খ) বিশেষজ্ঞতা: তদন্ত, আইনী যুক্তি আৰু বিচাৰ — এইকেইটা সম্পূৰ্ণ পৃথক পৃথক কাম। প্ৰতিটো কামৰ বাবে বিশেষজ্ঞতাৰ প্ৰয়োজন।
(গ) নিৰপেক্ষতা নিশ্চিত কৰা: ন্যায়াধীশ কোনো পক্ষৰ প্ৰতি পক্ষপাতিত্ব কৰিব নোৱাৰে। তেওঁ কেৱল সাক্ষ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিচাৰ দিয়ে।
(ঘ) অভিযুক্তৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা: প্ৰতিৰক্ষা উকীলৰ উপস্থিতিয়ে নিশ্চিত কৰে যে অভিযুক্তজনে ন্যায়সংগত বিচাৰ পায় আৰু তেওঁৰ মৌলিক অধিকাৰ লঙ্ঘন নহয়।
সেয়েহে ভাৰতীয় সংবিধানে এই চাৰিওটা ভূমিকা চাৰিটি পৃথক পক্ষক দিছে যাতে সুষম আৰু ন্যায়সংগত বিচাৰ নিশ্চিত হয়।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। FIR মানে ________।
উত্তৰঃ First Information Report (প্ৰথম তথ্য প্ৰতিবেদন)।
২। অপৰাধমূলক বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ চাৰিটি মূল স্তম্ভ হৈছে আৰক্ষী, ৰাজহুৱা অভিযোজক, ________ আৰু ন্যায়াধীশ।
উত্তৰঃ প্ৰতিৰক্ষা উকীল (Defence Lawyer)।
৩। আৰক্ষীয়ে গ্ৰেপ্তাৰ কৰা ব্যক্তিক ________ ঘণ্টাৰ ভিতৰত দণ্ডাধিশৰ সন্মুখত হাজিৰ কৰাব লাগে।
উত্তৰঃ ২৪ ঘণ্টা।
৪। ৰাজহুৱা অভিযোজকে ________ ৰ হৈ আদালতত গোচৰ পৰিচালনা কৰে।
উত্তৰঃ ৰাজ্য তথা জনসাধাৰণ।
৫। গ্ৰেপ্তাৰৰ সময়ৰ বিষয়ে প্ৰস্তুত কৰা দস্তাবেজখনক ________ বোলে।
উত্তৰঃ গ্ৰেপ্তাৰ স্মাৰকলিপি (Arrest Memo)।
৬। ডি.কে. বসু নিৰ্দেশিকা ________ কর্তৃক জাৰি কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সর্বোচ্চ ন্যায়ালয়।
৭। আৰক্ষী হাজতত দিয়া স্বীকাৰোক্তি আদালতে ________ হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে।
উত্তৰঃ সাক্ষ্য (Evidence)।
৮। বিচাৰকার্য সম্পন্ন নোহোৱাকৈ কাৰাগাৰত থকা বন্দীক ________ বোলে।
উত্তৰঃ বিচাৰাধীন বন্দী (Undertrial Prisoner)।
৯। অভিযুক্তৰ দোষ প্ৰমাণ নোহোৱালৈকে তেওঁক ________ বুলি গণ্য কৰা হয়।
উত্তৰঃ নির্দোষ।
১০। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ________ নং অনুচ্ছেদে অন্যায় গ্ৰেপ্তাৰৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা দিয়ে।
উত্তৰঃ ২২ নং (Article 22)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। আৰক্ষীয়ে অভিযুক্তজনৰ দোষ-নির্দোষ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। দোষ-নির্দোষ নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ কেৱল ন্যায়াধীশৰ।
২। ৰাজহুৱা অভিযোজকে জনসাধাৰণৰ হৈ আদালতত গোচৰ পৰিচালনা কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। আৰক্ষী হাজতত দিয়া স্বীকাৰোক্তি আদালতত সাক্ষ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আৰক্ষী হাজতত দিয়া স্বীকাৰোক্তি আদালতে সাক্ষ্য হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে।
৪। গ্ৰেপ্তাৰ হোৱা ব্যক্তিক বিনামূলীয়া উকীল পোৱাৰ অধিকাৰ আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। উকীল যোগাৰ কৰিব নোৱাৰিলে ৰাজ্যই বিনামূলীয়াকৈ উকীল প্ৰদান কৰে।
৫। আৰক্ষীয়ে অভিযুক্তক ৪৮ ঘণ্টা আটক কৰি ৰাখিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আৰক্ষীয়ে কাকো ২৪ ঘণ্টাৰ বেছি দণ্ডাধিশৰ অনুমতি নোলোৱাকৈ আটক কৰি ৰাখিব নোৱাৰে।
৬। হাজতী হিংসা সম্পূৰ্ণ বেআইনী।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। বিচাৰ সাধাৰণতে বন্ধ আদালতত অভিযুক্তৰ অনুপস্থিতিত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিচাৰ খোলা আদালতত অভিযুক্তৰ উপস্থিতিত হোৱাটো বাধ্যতামূলক।
৮। ডি.কে. বসু নিৰ্দেশিকা অনুযায়ী আৰক্ষীয়ে গ্ৰেপ্তাৰ স্মাৰকলিপি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| ১। FIR | (ক) অভিযুক্তৰ হৈ আদালতত যুক্তি দিয়ে |
| ২। ৰাজহুৱা অভিযোজক | (খ) প্ৰথম তথ্য প্ৰতিবেদন; তদন্তৰ আৰম্ভণি |
| ৩। প্ৰতিৰক্ষা উকীল | (গ) নিৰপেক্ষভাৱে ৰায় দিয়ে |
| ৪। ন্যায়াধীশ | (ঘ) ৰাজ্যৰ হৈ আদালতত গোচৰ উপস্থাপন কৰে |
| ৫। ডি.কে. বসু নিৰ্দেশিকা | (ঙ) গ্ৰেপ্তাৰ আৰু জিজ্ঞাসাবাদত আৰক্ষীৰ নিয়মাৱলী |
| ৬। বিচাৰাধীন বন্দী | (চ) বিচাৰ চলি থকাৰ সময়ত কাৰাগাৰত থকা ব্যক্তি |
| ৭। ২২নং অনুচ্ছেদ | (ছ) অন্যায় গ্ৰেপ্তাৰৰ বিৰুদ্ধে সাংবিধানিক সুৰক্ষা |
উত্তৰঃ ১–(খ), ২–(ঘ), ৩–(ক), ৪–(গ), ৫–(ঙ), ৬–(চ), ৭–(ছ)।