সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ অৰ্থ” — এই অধ্যায়ত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ ধাৰণা, ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ভাৰতীয় সংবিধানত ইয়াৰ ৰূপায়ণ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মানে হ’ল ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত পৃথকীকৰণ — ৰাষ্ট্ৰই কোনো এটা ধৰ্মক বিশেষভাৱে পৃষ্ঠপোষকতা নকৰে। ভাৰতত তিনি ধৰণৰ ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ পৰা নাগৰিকক সুৰক্ষা দিবলৈ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰা হৈছে — সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ আধিপত্য, এটা ধৰ্মৰ ভিতৰতে এক গোষ্ঠীৰ আধিপত্য, আৰু ধৰ্মীয় ৰাষ্ট্ৰ যি এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মক চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে মান্যতা দিয়ে। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৫-২৮ অনুচ্ছেদে ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ নিশ্চয়তা দিছে।
ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আমেৰিকাৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ পৰা পৃথক। আমেৰিকাত ধৰ্ম আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ আছে, কিন্তু ভাৰতত “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ নীতি মানা হয় — ৰাষ্ট্ৰই কোনো ধৰ্মক আনুষ্ঠানিকভাৱে সমৰ্থন নকৰে, কিন্তু প্ৰয়োজন হ’লে সামাজিক সংস্কাৰৰ বাবে হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে — যেনে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধকৰণ বা সতী প্ৰথা উচ্ছেদ। অসমৰ দৰে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ ৰাজ্যত হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, বৈষ্ণৱ আদি বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মানুহ একেলগে শান্তিপূৰ্ণভাৱে বাস কৰিছে — ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই এই সহাৱস্থানৰ ভেটি।
Summary: Chapter 2 of Class 8 Political Science, “Understanding Secularism,” explores the concept of secularism, its necessity in a diverse country like India, and how it is enshrined in the Indian Constitution. Secularism means the separation of religion from the power of the State — the government does not officially promote or oppose any religion. India adopted a secular constitution to protect citizens from three types of religious domination: domination by the majority religious community over minorities, domination within the same religious community, and a theocratic state that enforces one religion as official. Articles 25–28 of the Indian Constitution guarantee freedom of religion. Indian secularism differs from the American model through “principled distance” — the State can intervene in religion when needed for social reform, such as banning untouchability or abolishing sati. Minorities have the right to run their own educational institutions, and government offices and schools must remain religiously neutral.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মানে কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মানে হ’ল ধৰ্ম আৰু ৰাষ্ট্ৰশক্তিৰ মাজত পৃথকীকৰণ। এটা ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত চৰকাৰে কোনো এটা বিশেষ ধৰ্মক আনুষ্ঠানিক বা চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি নিদিয়ে। ৰাষ্ট্ৰই সকলো ধৰ্মক সমানভাৱে শ্ৰদ্ধা কৰে আৰু কোনো ধৰ্মক বিশেষ পৃষ্ঠপোষকতা বা বিৰোধিতা নকৰে।
প্ৰশ্ন ২। ধৰ্মীয় ৰাষ্ট্ৰ (Theocratic State) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি ৰাষ্ট্ৰই এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মক চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে গ্ৰহণ কৰে আৰু সেই ধৰ্মৰ মতে ৰাজ্য পৰিচালনা কৰে, তাকে ধৰ্মীয় ৰাষ্ট্ৰ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপ, ছৌদি আৰবত ইছলামক চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে আৰু তাত অমুছলমানসকলে উপাসনাগৃহ নিৰ্মাণ কৰিব নোৱাৰে বা প্ৰকাশ্যে ধৰ্মীয় উৎসৱ পালন কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ প্ৰয়োজন কিয়?
উত্তৰঃ ভাৰত একটি বৈচিত্ৰ্যময় দেশ য’ত হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন আদি বিভিন্ন ধৰ্মৰ মানুহ বাস কৰে। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ প্ৰয়োজন কাৰণ — (১) এটা ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে আন এটাক আধিপত্য নকৰিব পাৰে, (২) এটা ধৰ্মৰ ভিতৰত এক গোষ্ঠীয়ে আনক দমন নকৰিব পাৰে, আৰু (৩) প্ৰতিটো নাগৰিকে নিজৰ ধৰ্ম পালন কৰাৰ স্বাধীনতা পাওক।
প্ৰশ্ন ৪। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য হ’ল — (১) এটা ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে আন এটা সম্প্ৰদায়ক আধিপত্য নকৰিব, (২) কোনো ধৰ্মৰ ভিতৰত এটা গোষ্ঠীয়ে সেই ধৰ্মৰ অন্য সদস্যক আধিপত্য নকৰিব, আৰু (৩) ৰাষ্ট্ৰই কোনো নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মক বলপূৰ্বক প্ৰচাৰ নকৰিব আৰু ব্যক্তিৰ ধৰ্মীয় স্বাধীনতা হৰণ নকৰিব।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে ধৰ্মীয় স্বাধীনতা প্ৰদান কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৫ৰ পৰা ২৮ নম্বৰ অনুচ্ছেদসমূহে ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ নিশ্চয়তা দিছে। অনুচ্ছেদ ২৫ অনুযায়ী প্ৰতিজন নাগৰিকে নিজ বিবেকমতে যিকোনো ধৰ্ম গ্ৰহণ, পালন আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ স্বাধীনতা পাইছে। এই অনুচ্ছেদবোৰে সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰকো সুৰক্ষিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৬। “নীতিগত দূৰত্ব” (Principled Distance) মানে কি?
উত্তৰঃ “নীতিগত দূৰত্ব” মানে হ’ল ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰই কোনো ধৰ্মৰ সৈতে আনুষ্ঠানিক সম্পৰ্ক নৰাখে, কিন্তু সম্পূৰ্ণ নিষ্ক্ৰিয়ও নাথাকে। যেতিয়া ধৰ্মীয় প্ৰথায় মানৱ অধিকাৰ লংঘন কৰে, তেতিয়া সংবিধানৰ আদৰ্শ মতে ৰাষ্ট্ৰই হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে। অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্মৰ পৰা দূৰত্ব বজাই ৰাখে, কিন্তু এই দূৰত্ব নীতি-নিয়মৰ ভিত্তিত।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আমেৰিকাৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ আমেৰিকাত ধৰ্ম আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ আছে — চৰকাৰে কোনো ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰে। কিন্তু ভাৰতত “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ নীতি মানা হয়। ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰই সামাজিক সংস্কাৰ আৰু মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে, যেনে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধকৰণ বা সতী প্ৰথা উচ্ছেদ।
প্ৰশ্ন ৮। চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কিদৰে বজাই ৰাখে?
উত্তৰঃ চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান যেনে আদালত, আৰক্ষী থানা, চৰকাৰী বিদ্যালয় আৰু কাৰ্যালয়সমূহে কোনো এটা ধৰ্মক প্ৰদৰ্শন বা প্ৰচাৰ নকৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহত সকলো ধৰ্মৰ মানুহে সমানভাৱে কাম কৰিব পাৰে আৰু সেৱা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ ভিত্তিত কোনো বৈষম্য কৰা নিষিদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৯। অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধকৰণ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ নীতিৰ সৈতে কেনেকৈ সম্পৰ্কিত?
উত্তৰঃ অস্পৃশ্যতা এটা ধৰ্মীয় প্ৰথা আছিল যি দলিত সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি বৈষম্য আৰু অমানৱীয় ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ভাৰতীয় সংবিধানে এই প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰিলে ৰাষ্ট্ৰই এটা ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰিলে। এয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ নীতিৰ এটা উদাহৰণ — ৰাষ্ট্ৰই মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে ধৰ্মীয় প্ৰথাত হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১০। সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ শিক্ষামূলক অধিকাৰ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধান অনুযায়ী সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়সমূহে নিজস্ব শিক্ষামূলক প্ৰতিষ্ঠান পৰিচালনা কৰাৰ অধিকাৰ পাইছে। চৰকাৰে সংখ্যালঘু পৰিচালিত বিদ্যালয়সমূহক অনুদানো প্ৰদান কৰিব পাৰে। এই ব্যৱস্থাই সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় পৰিচয় সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১১। শিখ সম্প্ৰদায়ৰ পাগুৰি পিন্ধাৰ উদাহৰণটোৱে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ কোন দিশ প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰঃ শিখ ধৰ্মাৱলম্বীসকলৰ বাবে পাগুৰি (pagri) পিন্ধা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় আচাৰ। চৰকাৰী নিয়মে বাহন চলাওঁতে শিৰস্ত্ৰাণ পিন্ধা বাধ্যতামূলক কৰিলেও শিখ যুৱকসকলক পাগুৰি পিন্ধি বাহন চলাবলৈ অনুমতি দিয়া হৈছে। এয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ “অ-হস্তক্ষেপ” নীতিৰ উদাহৰণ — ৰাষ্ট্ৰই ধৰ্মীয় আচাৰৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ১২। সাম্প্ৰদায়িকতা কি আৰু ই ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বাবে কিয় বিপজ্জনক?
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতা মানে হ’ল এটা ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে আন সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি বিদ্বেষ পোষণ কৰা আৰু নিজ সম্প্ৰদায়ক শ্ৰেষ্ঠ বুলি মনা। সাম্প্ৰদায়িকতা ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বাবে বিপজ্জনক কাৰণ ই বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মাজত বিভেদ, হিংসা আৰু বিশ্বাসৰ অভাৱ সৃষ্টি কৰে। ১৯৪৭ চনৰ দেশভাগৰ সময়ত সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গাত লক্ষ লক্ষ মানুহৰ প্ৰাণহানি হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৩। ভাৰতৰ বিদ্যালয়সমূহৰ বাৰ্ষিক বন্ধৰ তালিকাই ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ কোন দিশ প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ বিদ্যালয়সমূহৰ বাৰ্ষিক বন্ধৰ তালিকাত দীপাৱলী, ঈদ, বড়দিন, গুৰু নানক জয়ন্তী, বুদ্ধ পূৰ্ণিমা আদি বিভিন্ন ধৰ্মৰ উৎসৱত বন্ধ থাকে। এয়া প্ৰমাণ কৰে যে ৰাষ্ট্ৰই সকলো ধৰ্মক সমান শ্ৰদ্ধা দিয়ে আৰু কোনো এটা ধৰ্মক বিশেষ সুবিধা নিদিয়ে।
প্ৰশ্ন ১৪। “ধৰ্মৰ ব্যাখ্যা কৰাৰ স্বাধীনতা” বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ “ধৰ্মৰ ব্যাখ্যা কৰাৰ স্বাধীনতা” মানে হ’ল যে প্ৰতিজন ব্যক্তি নিজে নিজৰ ধৰ্মৰ অৰ্থ আৰু ব্যাখ্যা নিৰূপণ কৰিব পাৰে। কোনো ব্যক্তিকে তেওঁৰ ধৰ্মৰ এটা নিৰ্দিষ্ট ব্যাখ্যাকে একমাত্ৰ সত্য বুলি মানিবলৈ বাধ্য কৰাব নোৱাৰি। এই স্বাধীনতাই ধৰ্মৰ ভিতৰত বৈচিত্ৰ্যক স্বীকৃতি দিয়ে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? ভাৰতত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল লক্ষ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ প্ৰয়োজনীয়তা তিনিটা মূল কাৰণত নিহিত। প্ৰথমতে, ভাৰত এটা বৈচিত্ৰ্যময় দেশ য’ত বহু ধৰ্মৰ মানুহ বাস কৰে — সংখ্যাগৰিষ্ঠ সম্প্ৰদায়ে যাতে সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ক দমন কৰিব নোৱাৰে তাৰ বাবে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা প্ৰয়োজন। দ্বিতীয়তে, এটা ধৰ্মৰ ভিতৰতে এক গোষ্ঠীয়ে আন গোষ্ঠীক আধিপত্য কৰিব নোৱাৰে — যেনে উচ্চ জাতিয়ে নিম্ন জাতিক দমন কৰা। তৃতীয়তে, ৰাষ্ট্ৰই কোনো ধৰ্মক বলপূৰ্বক চাপি নিদিয়ে আৰু প্ৰতিটো নাগৰিকৰ ধৰ্মীয় স্বাধীনতা সংৰক্ষণ কৰে।
ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল লক্ষ্যসমূহ হ’ল — (১) কোনো এটা ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে আন সম্প্ৰদায়ক আধিপত্য নকৰিব, (২) ধৰ্মৰ ভিতৰত এক গোষ্ঠীয়ে অন্য সদস্যক আধিপত্য নকৰিব, (৩) ৰাষ্ট্ৰই কোনো নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মক বলপূৰ্বক প্ৰচাৰ নকৰিব, আৰু (৪) প্ৰতিজন নাগৰিকে নিজৰ ধৰ্ম মুক্তভাৱে পালন কৰাৰ অধিকাৰ পাব।
ভাৰতীয় সংবিধানে এই লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ অনুচ্ছেদ ২৫-২৮ত ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ নিশ্চয়তা দিছে আৰু অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিছে। চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানত সকলো ধৰ্মক সমান মৰ্যাদা দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আমেৰিকাৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক? “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ ধাৰণাটো বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ আমেৰিকাত ধৰ্ম আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ আছে। আমেৰিকাৰ সংবিধানে ৰাষ্ট্ৰক যিকোনো ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰাৰ পৰা বিৰত ৰাখে। চৰকাৰী বিদ্যালয়ত প্ৰাৰ্থনা বা ধৰ্মীয় শিক্ষা নিষিদ্ধ। ৰাষ্ট্ৰ সম্পূৰ্ণৰূপে ধৰ্মৰ পৰা আঁতৰত থাকে।
ভাৰতত কিন্তু “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ নীতি মানা হয়। এই নীতি অনুযায়ী — (১) ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰই কোনো ধৰ্মক আনুষ্ঠানিকভাৱে সমৰ্থন নকৰে, (২) কিন্তু যেতিয়া ধৰ্মীয় প্ৰথায় মানৱ অধিকাৰ লংঘন কৰে, তেতিয়া ৰাষ্ট্ৰই হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে, (৩) ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপ, ভাৰত চৰকাৰে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিলে ই হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথাত হস্তক্ষেপ কৰিলে, কিন্তু এয়া সংবিধানৰ সমতাৰ আদৰ্শ ৰক্ষাৰ বাবে কৰা হৈছিল। এইদৰে ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা সম্পূৰ্ণ বিচ্ছেদ নহয়, বৰং নীতিভিত্তিক দূৰত্ব।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ তিনিটা ৰূপ কি কি? প্ৰতিটো উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ তিনিটা প্ৰধান ৰূপ দেখা যায়।
প্ৰথম ৰূপ — সংখ্যাগৰিষ্ঠ সম্প্ৰদায়ৰ আধিপত্য: যদি সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে ৰাষ্ট্ৰশক্তি ব্যৱহাৰ কৰি সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ উপৰত নিজৰ ধৰ্ম চাপি দিয়ে, তেনেহ’লে ধৰ্মীয় আধিপত্য হয়। উদাহৰণস্বৰূপ, যদি ভাৰতত হিন্দু ধৰ্মক চৰকাৰী ধৰ্ম কৰা হয়, তেন্তে মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, শিখ আদি সংখ্যালঘুসকলৰ ধৰ্মীয় স্বাধীনতা বিপন্ন হ’ব।
দ্বিতীয় ৰূপ — ধৰ্মৰ ভিতৰত আধিপত্য: এটা ধৰ্মৰ ভিতৰতে এক গোষ্ঠীয়ে আন গোষ্ঠীক দমন কৰাটোও ধৰ্মীয় আধিপত্য। হিন্দু ধৰ্মত উচ্চ জাতিয়ে নিম্ন জাতি বা দলিতসকলৰ উপৰত অস্পৃশ্যতা আৰোপ কৰাটো এনে আধিপত্যৰ উদাহৰণ।
তৃতীয় ৰূপ — ধৰ্মীয় ৰাষ্ট্ৰ: যি ৰাষ্ট্ৰই এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মক চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। ছৌদি আৰবত ইছলামক চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে আৰু অমুছলমানসকলে সেখানত উপাসনাগৃহ নিৰ্মাণ কৰিব নোৱাৰে।
ভাৰতীয় সংবিধানে এই তিনিটা ৰূপৰ আধিপত্যৰ পৰা নাগৰিকক সুৰক্ষা দিবলৈ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতীয় সংবিধানত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল বিধানসমূহ কি কি? ধৰ্মনিৰপেক্ষতা বজাই ৰখাত ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল বিধানসমূহ হ’ল —
(১) অনুচ্ছেদ ২৫: প্ৰতিজন নাগৰিকে নিজ বিবেকমতে যিকোনো ধৰ্ম গ্ৰহণ, পালন আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ স্বাধীনতা পাইছে।
(২) অনুচ্ছেদ ২৬: প্ৰতিটো ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে নিজৰ ধৰ্মীয় বিষয় পৰিচালনাৰ অধিকাৰ পাইছে।
(৩) অনুচ্ছেদ ২৭: কাৰো ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে কাৰো পৰা কৰ লোৱা নহয়।
(৪) অনুচ্ছেদ ২৮: চৰকাৰী বা চৰকাৰী অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত কোনো ধৰ্মীয় শিক্ষা বাধ্যতামূলক কৰিব নোৱাৰি।
ধৰ্মনিৰপেক্ষতা বজাই ৰখাত ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা তিনিটা স্তৰত দেখা যায় — (ক) দূৰত্ব বজাই ৰখা: চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানে কোনো ধৰ্মক প্ৰচাৰ নকৰে, (খ) অ-হস্তক্ষেপ: ধৰ্মীয় আচাৰ-ব্যৱহাৰত সাধাৰণতে হস্তক্ষেপ নকৰে, (গ) হস্তক্ষেপ: যেতিয়া ধৰ্মীয় প্ৰথায় মৌলিক অধিকাৰ লংঘন কৰে, তেতিয়া ৰাষ্ট্ৰই হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মানে হ’ল ধৰ্ম আৰু ________ ৰ মাজত পৃথকীকৰণ।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰশক্তি
২। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ________ ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ নিশ্চয়তা দিছে।
উত্তৰঃ ২৫-২৮
৩। ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাত ৰাষ্ট্ৰে ধৰ্মৰ সৈতে ________ বজাই ৰাখে।
উত্তৰঃ নীতিগত দূৰত্ব
৪। ছৌদি আৰব এখন ________ ৰাষ্ট্ৰৰ উদাহৰণ।
উত্তৰঃ ধৰ্মীয় (Theocratic)
৫। ভাৰতীয় সংবিধানে ________ নিষিদ্ধ কৰি ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা লৈছে।
উত্তৰঃ অস্পৃশ্যতা
৬। আমেৰিকাত ধৰ্ম আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত ________ পৃথকীকৰণ আছে।
উত্তৰঃ সম্পূৰ্ণ (কঠোৰ)
৭। সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে নিজস্ব ________ প্ৰতিষ্ঠান পৰিচালনাৰ অধিকাৰ পাইছে।
উত্তৰঃ শিক্ষামূলক
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। ভাৰতত হিন্দু ধৰ্মক চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰত এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ — কোনো ধৰ্মকে চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হোৱা নাই।
২। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত সকলো নাগৰিকে নিজৰ ধৰ্ম মুক্তভাৱে পালন কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত প্ৰতিজন নাগৰিকে সংবিধানৰ অধীনত নিজৰ ধৰ্ম মুক্তভাৱে পালন কৰাৰ অধিকাৰ পায়।
৩। আমেৰিকাত ৰাষ্ট্ৰই সামাজিক সংস্কাৰৰ বাবে ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আমেৰিকাত ধৰ্ম আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ আছে — ৰাষ্ট্ৰই ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰে।
৪। ভাৰতীয় সংবিধানে অস্পৃশ্যতাক আইনসংগত কৰিছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰতীয় সংবিধানে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিছে — ই এটা দণ্ডনীয় অপৰাধ।
৫। চৰকাৰী বিদ্যালয়ত সকলো ধৰ্মৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সমান সুবিধা প্ৰদান কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ নীতি অনুযায়ী চৰকাৰী বিদ্যালয়ত সকলো ধৰ্মৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সমান সুবিধা আৰু সুযোগ প্ৰদান কৰা হয়।
৬। সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে নিজৰ ধৰ্মীয় বিদ্যালয় পৰিচালনা কৰাৰ অধিকাৰ নাই।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰতীয় সংবিধান অনুযায়ী সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে নিজস্ব শিক্ষামূলক প্ৰতিষ্ঠান পৰিচালনা কৰাৰ অধিকাৰ পাইছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু সাম্প্ৰদায়িকতাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই সকলো ধৰ্মক সমানভাৱে শ্ৰদ্ধা কৰাৰ কথা কয় আৰু কোনো এটা ধৰ্মক শ্ৰেষ্ঠ বুলি নামানে। বিপৰীতে সাম্প্ৰদায়িকতাই এটা ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ক শ্ৰেষ্ঠ বুলি মানে আৰু আন ধৰ্মৰ প্ৰতি বিদ্বেষ পোষণ কৰে। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই ঐক্য আৰু সহাৱস্থান প্ৰবৰ্ধন কৰে, যহেতু সাম্প্ৰদায়িকতাই বিভেদ আৰু হিংসাৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২। অসমত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ অসম এখন অতি বৈচিত্ৰ্যময় ৰাজ্য — ইয়াত হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, বৌদ্ধ, বৈষ্ণৱ, আনিমিষ্ট আদি বিভিন্ন ধৰ্মৰ মানুহ বাস কৰে। বিভিন্ন জনজাতি আৰু সম্প্ৰদায়ৰ নিজস্ব ধৰ্মীয় বিশ্বাস আছে। এনে বৈচিত্ৰ্যময় পৰিৱেশত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই সকলো সম্প্ৰদায়ৰ মাজত শান্তি, সম্প্ৰীতি আৰু পাৰস্পৰিক শ্ৰদ্ধা বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত চৰকাৰী কাৰ্যালয় আৰু বিদ্যালয়সমূহৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত চৰকাৰী কাৰ্যালয়, আদালত, আৰক্ষী থানা আৰু বিদ্যালয়সমূহে কোনো এটা ধৰ্মক প্ৰচাৰ বা প্ৰদৰ্শন কৰিব নোৱাৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহত সকলো ধৰ্মৰ মানুহে সমান সুবিধা পায়। বিদ্যালয়ত ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ ভিত্তিত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত বৈষম্য কৰাটো সংবিধান-বিৰুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪। এটা ধৰ্মৰ ভিতৰত থকা আধিপত্যৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ এটা ধৰ্মৰ ভিতৰত আধিপত্যৰ উদাহৰণ হ’ল হিন্দু ধৰ্মত জাতি-প্ৰথা। বহু শতিকা ধৰি উচ্চ জাতিৰ লোকসকলে দলিত বা নিম্ন জাতিৰ লোকসকলৰ ওপৰত অস্পৃশ্যতা আৰোপ কৰিছিল — তেওঁলোকক মন্দিৰত প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ আছিল, একেলগে খাব নোৱাৰিছিল, কূপৰ পানী খাব নোৱাৰিছিল। ভাৰতীয় সংবিধানে এই প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰিছে।