সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ দশম অধ্যায় “আইন আৰু সামাজিক ন্যায়” — এই অধ্যায়ত আইন কেনেকৈ শ্ৰমিক, ভোক্তা, উৎপাদক আৰু পৰিবেশক শোষণ আৰু অনিৰাপদ কাৰ্যৰ পৰা ৰক্ষা কৰে সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ১৯৮৪ চনৰ ভোপাল গেছ দুৰ্ঘটনা এই অধ্যায়ৰ কেন্দ্ৰীয় ঘটনা — ২ ডিচেম্বৰ ১৯৮৪ তাৰিখে ভোপালৰ ইউনিয়ন কাৰ্বাইড কাৰখানাৰ পৰা মিথাইল আইচ’চায়ানেট (MIC) গেছ লিক হয় আৰু তিনি দিনৰ ভিতৰত ৮,০০০ৰো অধিক মানুহৰ মৃত্যু হয়; ৫ লাখৰো অধিক মানুহ আহত হয়। এই দুৰ্ঘটনাই প্ৰমাণ কৰিলে যে বহুজাতিক কোম্পানী (MNC)সমূহে উন্নয়নশীল দেশত কম মজুৰি আৰু দুর্বল নিৰাপত্তা আইনৰ সুবিধা লৈ অধিক মুনাফা অর্জন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ন্যূনতম মজুৰি আইন, শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধকৰণ আইন, বন্ধন শ্ৰম বিলুপ্তি আইন আদি প্ৰণয়ন কৰা হৈছে। কিন্তু দৰিদ্ৰতা, দুর্নীতি আৰু কোম্পানীৰ চাপৰ বাবে এই আইনসমূহৰ প্ৰয়োগ সদায় হোৱা নাই। ভোপাল দুৰ্ঘটনাৰ পিছত পৰিবেশ সংক্ৰান্ত নতুন আইন প্ৰণয়ন কৰা হয় আৰু সর্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে ঘোষণা কৰে যে সংবিধানৰ ২১ অনুচ্ছেদৰ অধীনে জীৱনৰ অধিকাৰৰ অন্তর্গত দূষণমুক্ত বায়ু আৰু পানীৰ অধিকাৰও আছে। সামাজিক ন্যায় নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰে আইন প্ৰস্তুতকাৰী, আইন প্ৰয়োগকাৰী আৰু ন্যায় প্ৰদানকাৰী — এই তিনিটা ভূমিকাই পালন কৰিব লাগে।
Summary: Chapter 10 of Class 8 Political Science, “Law and Social Justice,” examines how laws protect workers, consumers, producers, and the environment from exploitation and unsafe practices. The Bhopal Gas Tragedy of December 2, 1984 is the chapter’s central case study: a methyl isocyanate (MIC) gas leak from Union Carbide’s pesticide plant killed over 8,000 people within three days and injured more than 500,000. The disaster exposed how multinational companies (MNCs) exploit cheap labour and weak safety enforcement in developing countries to maximise profits. Laws protecting workers include the Minimum Wages Act, the Child Labour (Prohibition and Regulation) Act, and the Bonded Labour System (Abolition) Act. However, poverty, corruption, and corporate pressure often prevent proper enforcement. Following the tragedy, India enacted new environmental laws, and the Supreme Court ruled that the Right to Life under Article 21 includes the right to pollution-free water and air. The government must act as law-maker, law-enforcer, and justice-provider to ensure social justice for all — especially the poor and marginalised.
ভোপাল গেছ দুৰ্ঘটনা — এক দৃষ্টিত
| বিষয় | তথ্য |
|---|---|
| তাৰিখ | ২ ডিচেম্বৰ ১৯৮৪ (মধ্যৰাতি) |
| স্থান | ভোপাল, মধ্যপ্ৰদেশ, ভাৰত |
| কোম্পানী | ইউনিয়ন কাৰ্বাইড (Union Carbide) — আমেৰিকাৰ বহুজাতিক কোম্পানী |
| বিষাক্ত গেছ | মিথাইল আইচ’চায়ানেট (MIC — Methyl Isocyanate) |
| মৃত্যু | প্ৰথম তিনি দিনত ৮,০০০–১০,০০০ জনৰো অধিক |
| আহত | ৫ লাখৰো অধিক মানুহ |
| সমস্যা | শ্বাসকষ্ট, চকুৰ সমস্যা, পঙ্গুত্ব, পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত জন্মগত ত্ৰুটি |
| ক্ষতিপূৰণ | মাত্ৰ ৪৭ কোটি ডলাৰ (দাবী আছিল ৩০০ কোটি ডলাৰ) |
| CEO | ৱাৰেন এণ্ডাৰচন (Warren Anderson) — অভিযোগ প্ৰত্যাহাৰ; ভাৰত এৰি গল |
শ্ৰমিক সুৰক্ষাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আইনসমূহ
| আইনৰ নাম | উদ্দেশ্য |
|---|---|
| ন্যূনতম মজুৰি আইন (Minimum Wages Act) | নিয়োগকর্তাই নির্ধাৰিত ন্যূনতম মজুৰিতকৈ কম মজুৰি দিব নোৱাৰে |
| শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধকৰণ আইন (Child Labour Act) | ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানা বা বিপজ্জনক কামত নিয়োগ কৰিব নোৱাৰি |
| বন্ধন শ্ৰম বিলুপ্তি আইন (Bonded Labour Abolition Act) | বন্ধুয়া শ্ৰমিক প্ৰথা বেআইনী ঘোষণা |
| কাৰখানা আইন (Factories Act, 1948) | কর্মক্ষেত্ৰত নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা বাধ্যতামূলক |
| পৰিবেশ সুৰক্ষা আইন (Environment Protection Act, 1986) | শিল্প প্ৰতিষ্ঠানে পৰিবেশ প্ৰদূষিত কৰিলে দায়বদ্ধ হ’ব |
| মজুৰি পৰিশোধ আইন (Payment of Wages Act, 1936) | নির্ধাৰিত সময়ত মজুৰি পৰিশোধ বাধ্যতামূলক |
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভোপাল গেছ দুৰ্ঘটনা কেতিয়া হৈছিল আৰু কি গেছ লিক হৈছিল?
উত্তৰঃ ভোপাল গেছ দুৰ্ঘটনা ১৯৮৪ চনৰ ২ ডিচেম্বৰৰ মধ্যৰাতিত হৈছিল। ভোপালৰ ইউনিয়ন কাৰ্বাইড কীটনাশক কাৰখানাৰ পৰা মিথাইল আইচ’চায়ানেট (MIC — Methyl Isocyanate) নামৰ অতি বিষাক্ত গেছ লিক হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। ভোপাল দুৰ্ঘটনাত কিমান মানুহ মৃত্যু হৈছিল?
উত্তৰঃ ভোপাল দুৰ্ঘটনাত প্ৰথম তিনি দিনৰ ভিতৰতে ৮,০০০ৰো অধিক মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল। মুঠ ৫ লাখৰো অধিক মানুহ আহত হৈছিল। বহুসংখ্যক মানুহে শ্বাসকষ্ট, চকুৰ সমস্যা আৰু দীর্ঘস্থায়ী ৰোগত ভুগিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। ইউনিয়ন কাৰ্বাইড কোম্পানী কোন দেশৰ আছিল?
উত্তৰঃ ইউনিয়ন কাৰ্বাইড আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ এটা বহুজাতিক কোম্পানী (MNC) আছিল। ভাৰতত তাৰ কীটনাশক উৎপাদনৰ কাৰখানা আছিল।
প্ৰশ্ন ৪। বহুজাতিক কোম্পানী (MNC) উন্নয়নশীল দেশত কাৰখানা স্থাপন কৰিবলৈ কিয় আগ্ৰহী?
উত্তৰঃ বহুজাতিক কোম্পানীসমূহ উন্নয়নশীল দেশত কাৰখানা স্থাপন কৰিবলৈ আগ্ৰহী কাৰণ — (ক) শ্ৰমিকৰ মজুৰি কম, (খ) কাঁচামাল সস্তা, (গ) নিৰাপত্তা আইন দুর্বল বা প্ৰয়োগ কম, আৰু (ঘ) বেচাৰৰ বিশাল বজাৰ পোৱা যায়। এইসমূহ সুবিধাই তেওঁলোকক অধিক মুনাফা অর্জনত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। ভোপাল দুৰ্ঘটনাৰ বাবে কাৰখানাৰ নিৰাপত্তাহীনতা কিদৰে দায়ী আছিল?
উত্তৰঃ ভোপালৰ কাৰখানাত — ১৯৮০ৰ পৰা ১৯৮৪ চনৰ ভিতৰত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা আধালৈ কমোৱা হৈছিল, নিৰাপত্তা প্ৰশিক্ষণৰ ম্যাদ ছমাহৰ পৰা মাত্ৰ ১৫ দিনলৈ হ্ৰাস কৰা হৈছিল, কম্পিউটাৰ নিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱস্থাৰ সলনি হাতেৰে পৰিচালিত ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু জৰুৰীকালীন সতর্কতামূলক ব্যৱস্থা নাছিল। এই সকলো অৱহেলাই দুৰ্ঘটনাটো ঘটাইছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ন্যূনতম মজুৰি আইন কি?
উত্তৰঃ ন্যূনতম মজুৰি আইন (Minimum Wages Act) অনুযায়ী চৰকাৰে নির্ধাৰণ কৰি দিয়া ন্যূনতম মজুৰিতকৈ কম মজুৰিত কোনো শ্ৰমিকক কাম কৰাব নোৱাৰি। এই আইনে শ্ৰমিকৰ শোষণ ৰোধ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ মৌলিক জীৱনধাৰাৰ নিশ্চয়তা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৭। শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধকৰণ আইন কি বিষয়ে কয়?
উত্তৰঃ শিশু শ্ৰম (নিষিদ্ধকৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন অনুযায়ী ১৪ বছৰৰ তলৰ কোনো শিশুক কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কর্মক্ষেত্ৰত নিয়োগ কৰিব নোৱাৰি। ২০০৬ চনৰ সংশোধনীয়ে ঘৰুৱা সহায় আৰু খাদ্য পৰিবেশনৰ কামতো শিশু নিয়োগ নিষিদ্ধ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৮। বন্ধন শ্ৰম (Bonded Labour) কি?
উত্তৰঃ বন্ধন শ্ৰম হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা য’ত শ্ৰমিক ঋণৰ বিনিময়ত নিয়োগকর্তাৰ হৈ বাধ্যতামূলকভাৱে কাম কৰিব লাগে, কোনো মজুৰি বা নামমাত্ৰ মজুৰিতে। বন্ধন শ্ৰম বিলুপ্তি আইন (১৯৭৬)ৰ দ্বাৰা এই প্ৰথা সম্পূর্ণ বেআইনী ঘোষণা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৯। অসংগঠিত খণ্ডৰ (Unorganised Sector) শ্ৰমিকসকল কিয় বেছি দুর্বল অৱস্থানত আছে?
উত্তৰঃ অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকল দুর্বল কাৰণ — তেওঁলোকৰ চাকৰিৰ সুৰক্ষা নাই, নিয়মিত মজুৰি নাই, ছুটী নাই, স্বাস্থ্য সুবিধা নাই, অৱসৰকালীন সুবিধা নাই আৰু শ্ৰমিক সংঘ (trade union) গঠনৰ সুযোগ নাই। দিহিং মজুৰ, ঘৰুৱা কৰ্মচাৰী, কৃষি শ্ৰমিক আদি এই শ্ৰেণীৰ অন্তর্ভুক্ত।
প্ৰশ্ন ১০। আইন প্ৰয়োগ (Law Enforcement) মানে কি?
উত্তৰঃ আইন প্ৰয়োগ মানে হৈছে আইনৰ বিধান সকলোৰে বাবে — ধনী বা দুখীয়া, দেশীয় বা বিদেশী কোম্পানী — বৈষম্যহীনভাৱে কার্যকৰ কৰা। আইন প্ৰণয়ন কৰিলেই নহয়, সেয়া যথাযথভাৱে প্ৰয়োগ কৰাটো চৰকাৰৰ দায়িত্ব।
প্ৰশ্ন ১১। আইন সদায় কার্যকৰ নহয় কিয়?
উত্তৰঃ আইন সদায় কার্যকৰ নোহোৱাৰ কাৰণসমূহ হৈছে — (ক) বেচাকিনি পৰিবেশত চৰকাৰ কোম্পানীক আকৃষ্ট কৰিবলৈ নিৰাপত্তাৰ বিষয়ে আপোচ কৰে, (খ) দুর্নীতি, (গ) শ্ৰমিকৰ দৰিদ্ৰতা আৰু বিকল্পৰ অভাৱ, আৰু (ঘ) কোম্পানীৰ ৰাজনৈতিক আৰু অর্থনৈতিক চাপ।
প্ৰশ্ন ১২। পৰিবেশ প্ৰদূষণ আইন কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ শিল্প প্ৰতিষ্ঠানসমূহে নদী, বায়ু আৰু মাটি প্ৰদূষিত কৰে। পৰিবেশ প্ৰদূষণ আইনে শিল্প প্ৰতিষ্ঠানক দায়বদ্ধ কৰে আৰু প্ৰদূষণকাৰীক শাস্তি দিয়ে। বিশুদ্ধ পৰিবেশত জীয়াই থকাটো নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰৰ অংশ।
প্ৰশ্ন ১৩। সংবিধানৰ ২১ অনুচ্ছেদ আৰু পৰিবেশৰ মাজত কি সম্পর্ক আছে?
উত্তৰঃ সংবিধানৰ ২১ অনুচ্ছেদে জীৱনৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰে। সর্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে ব্যাখ্যা দিছে যে জীৱনৰ অধিকাৰৰ অন্তর্গত দূষণমুক্ত বায়ু আৰু বিশুদ্ধ পানীৰ অধিকাৰও আছে। সেয়েহে পৰিবেশ প্ৰদূষণ কেৱল পৰিবেশৰ সমস্যা নহয়, ই মৌলিক অধিকাৰৰ লঙ্ঘনো।
প্ৰশ্ন ১৪। ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ অধিকৰণ (NGT) কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ অধিকৰণ (National Green Tribunal — NGT) হৈছে পৰিবেশ সংক্ৰান্ত গোচৰ দ্ৰুতগতিত নিষ্পত্তিৰ বাবে ২০১০ চনত গঠিত বিশেষ ন্যায়িক প্ৰতিষ্ঠান। ই পৰিবেশ সংক্ৰান্ত অভিযোগ শুনে আৰু প্ৰদূষণকাৰীক জুৰিমানা বা শাস্তি দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰ্ষদ (Pollution Control Board) কি কাম কৰে?
উত্তৰঃ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰ্ষদে শিল্প প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা নিৰীক্ষণ কৰে, নির্ধাৰিত মাত্ৰাৰ অধিক প্ৰদূষণ ঘটালে শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা লয়, পৰিবেশ সুৰক্ষা সম্পর্কিত মান নির্ধাৰণ কৰে আৰু নতুন কাৰখানাক পৰিবেশ ছাড়পত্ৰ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ১৬। ৱাৰেন এণ্ডাৰচন কোন আছিল আৰু তেওঁৰ বিৰুদ্ধে কি ব্যৱস্থা লোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ৱাৰেন এণ্ডাৰচন (Warren Anderson) আছিল ইউনিয়ন কাৰ্বাইড কোম্পানীৰ CEO বা মুখ্য কার্যনির্বাহী বিষয়া। ভোপাল দুৰ্ঘটনাৰ পিছত তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল যদিও পিছত তেওঁক মুক্তি দিয়া হয় আৰু তেওঁ ভাৰত এৰি যায়। পৰিতাপৰ বিষয় যে তেওঁৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ প্ৰত্যাহাৰ কৰা হৈছিল আৰু তেওঁ কোনো শাস্তি নোপোৱাকৈয়ে মৃত্যু পায়।
প্ৰশ্ন ১৭। সামাজিক ন্যায় (Social Justice) মানে কি?
উত্তৰঃ সামাজিক ন্যায় মানে হৈছে সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তি — জাতি, ধর্ম, লিঙ্গ, বর্ণ বা আর্থিক অৱস্থা নির্বিশেষে — সমান অধিকাৰ আৰু সুযোগ পোৱাৰ নিশ্চয়তা। বিশেষকৈ দুখীয়া আৰু প্ৰান্তীয় মানুহসকলৰ বাবে ন্যায় নিশ্চিত কৰাটো সামাজিক ন্যায়ৰ মূল লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ১৮। সামাজিক ন্যায় নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ সামাজিক ন্যায় নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰে তিনিটা ভূমিকা পালন কৰে — (ক) আইন প্ৰস্তুতকাৰী (Legislature): সংসদে আইন প্ৰণয়ন কৰে, (খ) আইন প্ৰয়োগকাৰী (Executive): চৰকাৰে আইন কার্যকৰ কৰে আৰু (গ) ন্যায় প্ৰদানকাৰী (Judiciary): আদালতে ন্যায় নিশ্চিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৯। শ্ৰমিকৰ মূল্য (Workers’ Worth) বিষয়টো এই অধ্যায়ত কিদৰে আলোচনা কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভোপালৰ শ্ৰমিকসকলে বিপজ্জনক কামত বাধ্যতামূলকভাৱে নিয়োজিত হৈছিল কাৰণ বেচাকিনি পৰিবেশত তেওঁলোকৰ বিকল্প নাছিল। কম মজুৰিত, বিপজ্জনক পৰিবেশত কাম কৰিবলৈ বাধ্য হোৱা শ্ৰমিকৰ জীৱনৰ মূল্য কোম্পানীৰ চকুত নগণ্য হৈ পৰে। এই অধ্যায়ে প্ৰশ্ন কৰে — শ্ৰমিকৰ জীৱনৰ মূল্য নিছেই কি?
প্ৰশ্ন ২০। বজাৰ ন্যায়সঙ্গত কৰিবলৈ আইনে কেনেকৈ সহায় কৰে?