সাৰাংশ: ঊনবিংশ শতিকাত ভাৰতীয় সমাজত মহিলাসকলৰ অৱস্থা অত্যন্ত শোচনীয় আছিল। সতীদাহ প্ৰথা, বাল্য বিবাহ, পৰ্দাপ্ৰথা, বিধৱাৰ দুৰ্দশা আৰু মহিলাসকলক শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত কৰাৰ দৰে কুপ্ৰথাসমূহ সমাজত গভীৰভাৱে শিপাই আছিল। ৰাজা ৰামমোহন ৰায় আছিল এজন অগ্ৰণী সমাজ সংস্কাৰক যিয়ে এই কুপ্ৰথাসমূহৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিছিল। তেওঁ ব্ৰাহ্মো সভা (পিছত ব্ৰাহ্মো সমাজ) স্থাপন কৰি সতীদাহ প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে অভিযান চলাইছিল। তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাত ১৮২৯ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বংগীয় সতীদাহ নিবাৰণ আইন প্ৰণয়ন কৰে।

বিধৱা বিবাহৰ ক্ষেত্ৰত ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ আছিল এজন অগ্ৰণী সংগ্ৰামী। তেওঁ প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থৰ আধাৰ লৈ প্ৰমাণ কৰিছিল যে বিধৱা বিবাহ সমাজত গ্ৰহণযোগ্য। তেওঁৰ অক্লান্ত প্ৰচেষ্টাৰ ফলত ১৮৫৬ চনত বিধৱা পুনৰ্বিবাহ আইন পাছ হৈছিল। পণ্ডিতা ৰমাবাঈয়ে পুনেত বিধৱাসকলৰ বাবে এখন আশ্ৰম স্থাপন কৰি মহিলাৰ শিক্ষা আৰু স্বাধীনতাৰ হকে কাম কৰিছিল। তাৰাবাঈ শিণ্ডে সমাজত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত থকা বৈষম্যৰ সমালোচনা কৰি ‘স্ত্ৰী-পুৰুষ তুলনা’ নামৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। ১৮৯১ চনত বয়সৰ সম্মতি আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল আৰু ১৯২৯ চনত বাল্য বিবাহ নিৰোধ আইন পাছ হৈছিল।

বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰতো অনেক সংস্কাৰকে কাম কৰিছিল। জ্যোতিৰাও ফুলেয়ে মহাৰাষ্ট্ৰত নিম্নবৰ্ণৰ মানুহৰ শিক্ষা আৰু অধিকাৰৰ বাবে সত্যশোধক সমাজ স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ ‘গুলামগিৰি’ নামৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰি বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে সজোৰ ভাষাত প্ৰতিবাদ জনাইছিল। ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে অস্পৃশ্য বৰ্গৰ (দলিতসকলৰ) অধিকাৰৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিছিল আৰু মন্দিৰ প্ৰৱেশ আন্দোলন পৰিচালনা কৰিছিল। কেৰালাত শ্ৰী নাৰায়ণ গুৰুৱে বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কৰিছিল। তামিলনাডুত ই. ভি. ৰামাস্বামী নাইকাৰ (পেৰিয়াৰ) আত্মসম্মান আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল। এইসকল সংস্কাৰকৰ প্ৰচেষ্টাত ভাৰতীয় সমাজ ধীৰে ধীৰে পৰিৱৰ্তন হৈছিল।

Summary: Chapter 8 of Class 8 History — “Women, Caste and Reform” — covers the major social reform movements of 19th and early 20th century India. Women in this period faced severe oppression: sati (widow burning), child marriage, purdah (seclusion), widow restrictions, and denial of education. Raja Rammohun Roy founded the Brahmo Sabha and campaigned against sati, leading to the Bengal Sati Regulation Act of 1829. Ishwar Chandra Vidyasagar used ancient Sanskrit texts to argue for widow remarriage, resulting in the Widow Remarriage Act of 1856. Pandita Ramabai founded a widows’ home in Poona (Pune) for the rehabilitation and education of widows. Tarabai Shinde wrote “Stri Purush Tulana” (A Comparison Between Women and Men), a feminist critique of gender inequality. The Age of Consent Act (1891) and the Child Marriage Restraint Act (1929) were legislative milestones. On caste reform, Jyotirao Phule founded the Satyashodhak Samaj in Maharashtra to fight caste discrimination and educated lower-caste children. Dr. B.R. Ambedkar, born into a Mahar (untouchable) family, led the temple entry movement (1927–1935) to challenge caste prejudice. Sri Narayana Guru in Kerala and E.V. Ramaswamy Naicker (Periyar) in Tamil Nadu fought for the rights of lower castes and untouchables. Guru Ghasidas founded the Satnami movement in Chhattisgarh. These reformers collectively shaped modern India’s commitment to equality and justice.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)

(ক) ৰাজা ৰামমোহন ৰায় কোন আছিল? তেওঁ কি কাৰণে বিখ্যাত?

উত্তৰঃ ৰাজা ৰামমোহন ৰায় আছিল ঊনবিংশ শতিকাৰ এজন মহান সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁ কলকাতাত ব্ৰাহ্মো সভা স্থাপন কৰিছিল আৰু সতীদাহ প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে অভিযান চলাইছিল। তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলত ১৮২৯ চনত বংগীয় সতীদাহ নিবাৰণ আইন প্ৰণয়ন হৈছিল।

(খ) সতীদাহ প্ৰথা কি আছিল? ই কেতিয়া নিষিদ্ধ হৈছিল?

উত্তৰঃ সতীদাহ প্ৰথা হৈছে এক কুপ্ৰথা যাৰ দ্বাৰা মৃত স্বামীৰ শৱৰ সৈতে জীয়াই থকা বিধৱাক জ্বলাই দিয়া হৈছিল। এই প্ৰথাক সমাজত ‘ধৰ্মীয় কাৰ্য’ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ সংগ্ৰাম আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ সহযোগত ১৮২৯ চনত এই প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল।

(গ) বিধৱা পুনৰ্বিবাহ আইন কোনে আৰু কেতিয়া আনিছিল?

উত্তৰঃ ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰৰ নিৰলস প্ৰচেষ্টাত ১৮৫৬ চনত বিধৱা পুনৰ্বিবাহ আইন প্ৰণয়ন হৈছিল। বিদ্যাসাগৰে প্ৰাচীন হিন্দু গ্ৰন্থৰ আধাৰ লৈ প্ৰমাণ কৰিছিল যে বিধৱা মহিলাই পুনৰ বিবাহ কৰাৰ অধিকাৰ আছে।

(ঘ) পণ্ডিতা ৰমাবাঈ কোন আছিল? তেওঁ কি কাম কৰিছিল?

উত্তৰঃ পণ্ডিতা ৰমাবাঈ আছিল এগৰাকী সমাজ সংস্কাৰিকা যিয়ে মহিলাৰ শিক্ষা আৰু অধিকাৰৰ বাবে কাম কৰিছিল। তেওঁ পুনেত (পুণা) বিধৱাসকলৰ বাবে ‘পুণা সেৱা সদন’ নামৰ এখন আশ্ৰম স্থাপন কৰিছিল য’ত বিধৱাসকলক শিক্ষা দিয়া হৈছিল আৰু তেওঁলোক যাতে নিজে উপাৰ্জন কৰিব পাৰে তাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।

(ঙ) জ্যোতিৰাও ফুলে কোন আছিল? তেওঁ সমাজ সংস্কাৰত কি অৱদান আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰঃ জ্যোতিৰাও ফুলে আছিল মহাৰাষ্ট্ৰৰ এজন মহান সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁ বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিছিল আৰু নিম্নবৰ্ণৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ ‘সত্যশোধক সমাজ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু ‘গুলামগিৰি’ নামৰ গ্ৰন্থ লিখি বৰ্ণ বৈষম্যৰ সমালোচনা কৰিছিল।

(চ) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ কোন আছিল? তেওঁ অস্পৃশ্যসকলৰ বাবে কি কৰিছিল?

উত্তৰঃ ড° ভীমৰাও ৰামজী আম্বেদকাৰ আছিল মহাৰ (দলিত) পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰা এজন মহান নেতা আৰু সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁ অস্পৃশ্যসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে আজীৱন সংগ্ৰাম কৰিছিল। ১৯২৭ চনৰ পৰা ১৯৩৫ চনৰ ভিতৰত তেওঁ মন্দিৰ প্ৰৱেশ আন্দোলন পৰিচালনা কৰি সমাজত থকা বৰ্ণ বৈষম্য দাঙি ধৰিছিল।

(ছ) পেৰিয়াৰ কোন আছিল? তেওঁৰ আন্দোলনৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰঃ পেৰিয়াৰ আছিল ই. ভি. ৰামাস্বামী নাইকাৰৰ জনপ্ৰিয় উপাধি। তেওঁ তামিলনাডুৰ এজন মহান সমাজ সংস্কাৰক আছিল। তেওঁ ‘আত্মসম্মান আন্দোলন’ পৰিচালনা কৰিছিল আৰু ব্ৰাহ্মণ্যবাদী আধিপত্য তথা বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে সজোৰ প্ৰতিবাদ কৰিছিল।

(জ) শ্ৰী নাৰায়ণ গুৰু কোন আছিল?

উত্তৰঃ শ্ৰী নাৰায়ণ গুৰু আছিল কেৰালাৰ এজন মহান সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁ ইজয়া (Ezhava) বৰ্গত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কৰিছিল আৰু সকলো মানুহৰ সমতাৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিছিল। “এক জাতি, এক ধৰ্ম, এক ঈশ্বৰ” এই বাণীৰে তেওঁ সমাজত সমতাৰ বাৰ্তা দিছিল।

(ঝ) তাৰাবাঈ শিণ্ডে কোন আছিল? তেওঁ কি লিখিছিল?

উত্তৰঃ তাৰাবাঈ শিণ্ডে আছিল মহাৰাষ্ট্ৰৰ এগৰাকী নাৰীবাদী লেখিকা। তেওঁ ‘স্ত্ৰী-পুৰুষ তুলনা’ নামৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল য’ত সমাজত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত থকা বৈষম্যৰ তীব্ৰ সমালোচনা কৰা হৈছিল।

(ঞ) গুৰু ঘাচীদাস কোন আছিল? তেওঁ কি আন্দোলন আৰম্ভ কৰিছিল?

উত্তৰঃ গুৰু ঘাচীদাস আছিল ছত্তিশগড়ৰ এজন সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁ চামৰা শ্ৰমিকসকলৰ মাজত ‘সত্নামী আন্দোলন’ আৰম্ভ কৰিছিল। এই আন্দোলনৰ উদ্দেশ্য আছিল নিম্নবৰ্ণৰ মানুহসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত কৰা।

২। দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)

(ক) ঊনবিংশ শতিকাত ভাৰতীয় মহিলাসকলৰ সামাজিক অৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ঊনবিংশ শতিকাত ভাৰতীয় সমাজত মহিলাসকলৰ অৱস্থা অত্যন্ত শোচনীয় আছিল। তলত এই সময়ত মহিলাসকলে ভোগ কৰা বিভিন্ন সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:

(১) সতীদাহ প্ৰথা: স্বামীৰ মৃত্যুৰ পাছত বিধৱাক স্বামীৰ চিতাত জীয়াই পুৰি দিয়া হৈছিল। এই অমানৱীয় প্ৰথাক ধৰ্মীয় দায়িত্ব বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।

(২) বাল্য বিবাহ: সৰু ছোৱালীহালক অত্যন্ত কম বয়সতে বিয়া দিয়া হৈছিল। কিছুমান ক্ষেত্ৰত শিশু অৱস্থাতে বিবাহ সম্পন্ন হৈছিল।

(৩) পৰ্দাপ্ৰথা: মহিলাসকলক ঘৰৰ ভিতৰত আবদ্ধ কৰি ৰখা হৈছিল। তেওঁলোকে ঘৰৰ বাহিৰত যাওঁতে মুখ ঢাকি যাব লাগিছিল।

(৪) বিধৱাৰ দুৰ্দশা: বিধৱা মহিলাসকলক সমাজত অশুভ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। তেওঁলোকৰ মূৰৰ চুলি কাটি দিয়া হৈছিল, বগা কাপোৰ পিন্ধিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল আৰু ধৰ্মীয় উৎসৱত অংশ ল’বলৈ দিয়া হোৱা নাছিল।

(৫) শিক্ষাৰ অধিকাৰ নাছিল: ছোৱালীহালক বিদ্যালয়লৈ পঠোৱাৰ ক্ষেত্ৰত বিৰোধিতা কৰা হৈছিল। বহু মানুহে ভাবিছিল যে ছোৱালীৰ শিক্ষাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই।

(৬) সম্পত্তিৰ অধিকাৰ নাছিল: মহিলাসকলৰ নিজা সম্পত্তিত কোনো অধিকাৰ নাছিল।

এই শোচনীয় অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন আনিবলৈ ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ আদি সংস্কাৰকসকলে অক্লান্তভাৱে কাম কৰিছিল।

(খ) বৰ্ণ ব্যৱস্থা কি আছিল? বৰ্ণ সংস্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন সংস্কাৰকসকলৰ অৱদান আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় হিন্দু সমাজ পৰম্পৰাগতভাৱে চাৰিটা বৰ্ণত বিভক্ত আছিল — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। এই বিভাজনৰ বাহিৰেও অস্পৃশ্য বা অতি-শূদ্ৰসকল আছিল। তেওঁলোকৰ ওপৰত বহু অমানৱীয় বাধা-নিষেধ আৰোপ কৰা হৈছিল। বিভিন্ন সংস্কাৰকৰ অৱদান:

(১) জ্যোতিৰাও ফুলে (মহাৰাষ্ট্ৰ): তেওঁ নিম্নবৰ্ণৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বিদ্যালয় খুলিছিল। ১৮৭৩ চনত ‘সত্যশোধক সমাজ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰি সকলো বৰ্ণৰ মানুহৰ সমতাৰ বাবে কাম কৰিছিল। ‘গুলামগিৰি’ গ্ৰন্থত তেওঁ বৰ্ণ ব্যৱস্থাক আমেৰিকাৰ দাস প্ৰথাৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল।

(২) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ (মহাৰাষ্ট্ৰ): মহাৰ পৰিয়ালত জন্ম লৈও অসাধাৰণ মেধাৰে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি তেওঁ দলিতসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিছিল। ১৯২৭ চনত মাহাদ সত্যাগ্ৰহ পৰিচালনা কৰি তেওঁ অস্পৃশ্যসকলৰ সাৰ্বজনীন পানীৰ উৎস ব্যৱহাৰৰ অধিকাৰ দাবী কৰিছিল।

(৩) শ্ৰী নাৰায়ণ গুৰু (কেৰালা): “এক জাতি, এক ধৰ্ম, এক ঈশ্বৰ” নীতি প্ৰচাৰ কৰি তেওঁ বৰ্ণ বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে অভিযান চলাইছিল।

(৪) ই. ভি. ৰামাস্বামী নাইকাৰ — পেৰিয়াৰ (তামিলনাডু): ‘আত্মসম্মান আন্দোলন’ গঢ়ি তুলি তেওঁ দলিত আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ মানুহসকলক সকলো ধৰ্মীয় বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰিছিল।

(৫) গুৰু ঘাচীদাস (ছত্তিশগড়): চামৰা শ্ৰমিকসকলৰ মাজত সত্নামী আন্দোলন আৰম্ভ কৰি নিম্নবৰ্ণৰ মানুহসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

(গ) ব্ৰিটিছ শাসনকালত কি কি নতুন সুযোগ সৃষ্টি হৈছিল যিয়ে নিম্নবৰ্ণৰ মানুহসকলক সহায় কৰিছিল?

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনকালত নিম্নবৰ্ণৰ মানুহসকলৰ বাবে বিভিন্ন নতুন সুযোগ সৃষ্টি হৈছিল:

(১) কলকাৰখানাত কাম: শিল্প বিকাশৰ লগে লগে কলকাৰখানাত কামৰ সুযোগ সৃষ্টি হৈছিল য’ত বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে মানুহে কাম কৰিব পাৰিছিল।

(২) পৌৰসভাৰ কাম: চহৰসমূহত পৌৰসভাৰ বিভিন্ন পদত নিম্নবৰ্ণৰ মানুহে কাম পাইছিল।

(৩) সেনাবাহিনী: ব্ৰিটিছ সেনাত নিম্নবৰ্ণৰ মানুহে যোগ দিব পাৰিছিল। আম্বেদকাৰৰ মহাৰ ৰেজিমেণ্টৰ দৰে উদাহৰণ ইয়াৰ প্ৰমাণ।

(৪) বাগিচাৰ কাম: অসম, মৰিছাছ, ত্ৰিনিদাদ আদিৰ চাহ বাগিচাত নিম্নবৰ্ণৰ মানুহে কাম কৰিবলৈ গৈছিল। এইদৰে তেওঁলোক সামাজিক বৈষম্যৰ পৰা আঁতৰি আহিব পাৰিছিল।

(৫) শিক্ষাৰ সুযোগ: খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলে উপজাতীয় আৰু নিম্নবৰ্ণৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বিদ্যালয় খুলিছিল। ফুলেয়ে মহাৰাষ্ট্ৰত পুণেত নিম্নবৰ্ণৰ শিশুৰ বাবে বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল।

৩। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) ১৮২৯ চনত ________ আইনৰ দ্বাৰা সতীদাহ প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ বংগীয় সতীদাহ নিবাৰণ।

(খ) ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰৰ প্ৰচেষ্টাত ________চনত বিধৱা পুনৰ্বিবাহ আইন প্ৰণয়ন হৈছিল।

উত্তৰঃ ১৮৫৬।

(গ) জ্যোতিৰাও ফুলেয়ে ________ নামৰ সংগঠন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

উত্তৰঃ সত্যশোধক সমাজ।

(ঘ) পেৰিয়াৰ আছিল ________ উপাধি।

উত্তৰঃ ই. ভি. ৰামাস্বামী নাইকাৰৰ।

(ঙ) ড° আম্বেদকাৰ ________ পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।

উত্তৰঃ মহাৰ (দলিত)।

(চ) পণ্ডিতা ৰমাবাঈয়ে পুনেত ________ নামৰ বিধৱা আশ্ৰম স্থাপন কৰিছিল।

উত্তৰঃ পুণা সেৱা সদন।

(ছ) ১৮৯১ চনত ________ আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ বয়সৰ সম্মতি আইন (Age of Consent Act)।

(জ) ‘গুলামগিৰি’ গ্ৰন্থৰ লেখক আছিল ________।

উত্তৰঃ জ্যোতিৰাও ফুলে।

৪। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)

(ক) ১৮২৯ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বিধৱা পুনৰ্বিবাহ আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ১৮২৯ চনত সতীদাহ নিবাৰণ আইন প্ৰণয়ন হৈছিল; বিধৱা পুনৰ্বিবাহ আইন ১৮৫৬ চনত প্ৰণয়ন হৈছিল।

(খ) জ্যোতিৰাও ফুলেয়ে নিম্নবৰ্ণৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(গ) পেৰিয়াৰ আছিল কেৰালাৰ এজন সমাজ সংস্কাৰক।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পেৰিয়াৰ তামিলনাডুৰ সমাজ সংস্কাৰক আছিল।

(ঘ) ড° আম্বেদকাৰে মন্দিৰ প্ৰৱেশ আন্দোলন পৰিচালনা কৰিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(ঙ) ব্ৰাহ্মো সমাজ স্থাপন কৰিছিল ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ব্ৰাহ্মো সমাজ স্থাপন কৰিছিল ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে।

(চ) তাৰাবাঈ শিণ্ডেয়ে ‘স্ত্ৰী-পুৰুষ তুলনা’ নামৰ গ্ৰন্থ লিখিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(ছ) বাল্য বিবাহ নিৰোধ আইন ১৯২৯ চনত প্ৰণয়ন হৈছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৫। মিলোৱা (Match the Following)

স্তম্ভ ক	স্তম্ভ খ
ৰাজা ৰামমোহন ৰায়	সত্যশোধক সমাজ
জ্যোতিৰাও ফুলে	মন্দিৰ প্ৰৱেশ আন্দোলন
ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ	ব্ৰাহ্মো সমাজ
পেৰিয়াৰ	আত্মসম্মান আন্দোলন
শ্ৰী নাৰায়ণ গুৰু	এক জাতি, এক ধৰ্ম, এক ঈশ্বৰ
পণ্ডিতা ৰমাবাঈ	পুণা সেৱা সদন

উত্তৰঃ

স্তম্ভ ক	স্তম্ভ খ
ৰাজা ৰামমোহন ৰায়	ব্ৰাহ্মো সমাজ
জ্যোতিৰাও ফুলে	সত্যশোধক সমাজ
ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ	মন্দিৰ প্ৱেশ আন্দোলন
পেৰিয়াৰ	আত্মসম্মান আন্দোলন
শ্ৰী নাৰায়ণ গুৰু	এক জাতি, এক ধৰ্ম, এক ঈশ্বৰ
পণ্ডিতা ৰমাবাঈ	পুণা সেৱা সদন

৬। অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

(ক) সমাজ সংস্কাৰকসকলে প্ৰাচীন ধৰ্মীয় গ্ৰন্থৰ জ্ঞান কিদৰে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰঃ সমাজ সংস্কাৰকসকলে প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থ আৰু ধৰ্মীয় শাস্ত্ৰৰ অধ্যয়ন কৰি প্ৰমাণ কৰিবলৈ চাইছিল যে সতীদাহ প্ৰথা, অস্পৃশ্যতা আদি কুপ্ৰথাসমূহ প্ৰাচীন গ্ৰন্থত সমৰ্থিত নাছিল। ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে বেদ আৰু উপনিষদৰ আধাৰ লৈ সতীদাহৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি দিছিল। ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰে পৰাশৰ সংহিতাৰ শ্লোক উদ্ধৃত কৰি বিধৱা পুনৰ্বিবাহৰ পক্ষত যুক্তি দিছিল। এইদৰে তেওঁলোকে পুৰণি শাস্ত্ৰৰ সাহায্যেই নতুন পৰিৱৰ্তনৰ বাট মুকলি কৰিছিল।

(খ) ছোৱালীহালক বিদ্যালয়লৈ কিয় পঠোৱা হোৱা নাছিল? সংস্কাৰকসকলে কেনেকৈ এই পৰিস্থিতি সলনি কৰিছিল?

উত্তৰঃ ছোৱালীহালক বিদ্যালয়লৈ নপঠোৱাৰ কাৰণসমূহ: (১) ঘৰৰ কাম-কাজত বাধা পৰিব বুলি ভয়; (২) ৰাস্তাৰে যাওঁতে নৈতিক অধঃপতন হ’ব বুলি আশংকা; (৩) মহিলাৰ স্থান ঘৰতহে বুলি বিশ্বাস; (৪) শিক্ষিত মহিলা ‘অপয়া’ হয় বুলি কুসংস্কাৰ। সংস্কাৰকসকলে এই পৰিস্থিতি সলনি কৰিবলৈ মহিলাৰ বাবে পৃথক বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল। বেথুন স্কুল (কলকাতা), জ্যোতিৰাও ফুলেৰ বিদ্যালয় (পুণে) আদিয়ে মহিলা শিক্ষাৰ বাট মুকলি কৰিছিল। ১৮৮০ দশকলৈ মহিলাসকলে বিশ্ববিদ্যালয়লৈ যাব পৰা হৈছিল।

(গ) খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলে ভাৰতীয় সমাজ সংস্কাৰত কি ভূমিকা পালন কৰিছিল?

উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলে ভাৰতত উপজাতীয় আৰু নিম্নবৰ্ণৰ শিশুৰ বাবে বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল যিবোৰ বিদ্যালয়ত উচ্চবৰ্ণৰ স্কুলত প্ৰৱেশাধিকাৰ নথকা শিশুসকলে শিক্ষা লাভ কৰিব পাৰিছিল। এই বিদ্যালয়সমূহে দীৰ্ঘমেয়াদীভাৱে নিম্নবৰ্ণৰ মানুহসকলৰ সামাজিক উন্নতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। যদিও কিছুমান সনাতনী হিন্দুৱে মিছনেৰীসকলৰ বিৰোধিতা কৰিছিল, অনেক সংস্কাৰকে তেওঁলোকৰ কামক সমৰ্থন কৰিছিল।

(ঘ) জ্যোতিৰাও ফুলে আৰু পেৰিয়াৰে কিয় জাতীয়তাবাদী আন্দোলনৰ সমালোচনা কৰিছিল?

উত্তৰঃ জ্যোতিৰাও ফুলে আৰু পেৰিয়াৰে জাতীয়তাবাদী আন্দোলনৰ সমালোচনা কৰিছিল কাৰণ তেওঁলোকে ভয় কৰিছিল যে ব্ৰিটিছৰ পৰা স্বাধীনতাৰ পাছত উচ্চবৰ্ণৰ মানুহসকলে পুনৰায় নিম্নবৰ্ণৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিব। পেৰিয়াৰ কংগ্ৰেছত যোগ দিছিল কিন্তু দেখিলে যে সভাত ব্ৰাহ্মণ আৰু নিম্নবৰ্ণৰ মানুহসকলক পৃথক ঠাইত বহুৱাই দিয়া হৈছিল। এই অভিজ্ঞতাৰ পাছত তেওঁ কংগ্ৰেছ ত্যাগ কৰি নিম্নবৰ্ণৰ মানুহসকলক নিজৰ মুক্তিৰ বাবে আলাদাকৈ সংগ্ৰাম কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।

(ঙ) বেগম ৰোকেয়া ছাখাৱাত হোছেইন কোন আছিল? তেওঁ কি কাম কৰিছিল?

উত্তৰঃ বেগম ৰোকেয়া ছাখাৱাত হোছেইন আছিল মুছলিম মহিলাৰ শিক্ষা আৰু অধিকাৰৰ বাবে কাম কৰা এগৰাকী অগ্ৰণী সমাজ সংস্কাৰিকা। তেওঁ মুছলিম ছোৱালীৰ বাবে কলকাতাত বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ লিখা ‘চুলতানাৰ সপোন’ (Sultana’s Dream) নামৰ কাহিনীত এখন কাল্পনিক জগতৰ বৰ্ণনা দিছিল য’ত মহিলাসকলে সকলো সিদ্ধান্ত লয় আৰু পুৰুষসকল ঘৰৰ ভিতৰত থাকে।

(চ) মুমতাজ আলীয়ে মহিলাৰ শিক্ষাৰ পক্ষে কি যুক্তি দিছিল?

উত্তৰঃ মুমতাজ আলী আছিল ঊনবিংশ শতিকাৰ এজন মুছলিম সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁ কোৰআনৰ আয়াতসমূহৰ পুনৰ ব্যাখ্যা কৰি যুক্তি দিছিল যে মহিলাৰ শিক্ষা ইছলামী নীতিৰ বিৰুদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ ইছলামত মহিলাৰ শিক্ষা আৰু সমতাৰ কথা উল্লেখ আছে। তেওঁৰ এই যুক্তিয়ে মুছলিম সমাজত মহিলাৰ শিক্ষাৰ বাবে পথ মুকলি কৰাত সহায় কৰিছিল।