সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত ব্ৰিটিছ শাসনকালত ভাৰতত শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা বিতৰ্ক আৰু পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। ব্ৰিটিছ আধিকাৰিক আৰু পণ্ডিতসকলৰ মাজত দুটা মূল মতধাৰা আছিল — এচিয়াবিদ (Orientalists) আৰু ইংৰাজী-পক্ষীয় (Anglicists)। উইলিয়াম জোন্সৰ নেতৃত্বত এচিয়াবিদসকলে মত পোষণ কৰিছিল যে ভাৰতীয় সংস্কৃতি, দৰ্শন আৰু সাহিত্য অধ্যয়নৰ যোগ্য। তেওঁ ১৭৮৪ চনত কলকাতাত এচিয়াটিক ছ’চাইটি (Asiatic Society) প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। আনহাতে থমাছ মেকলেৰ নেতৃত্বত ইংৰাজী-পক্ষীয়সকলে দাবী কৰিছিল যে পাশ্চাত্য জ্ঞান-বিজ্ঞান প্ৰাচ্যৰ জ্ঞানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ আৰু ইংৰাজী মাধ্যমত শিক্ষা দিলেহে ভাৰতীয়সকলক “সভ্য” কৰিব পৰা যাব।
১৮৩৫ চনৰ ইংৰাজী শিক্ষা আইনৰ জৰিয়তে উচ্চ শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে ইংৰাজীক স্বীকৃতি দিয়া হয় আৰু প্ৰাচ্যৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানলৈ অনুদান বন্ধ কৰা হয়। ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ আইনে শিক্ষাৰ বাবে বাৰ্ষিক এক লাখ টকা বৰাদ্দ কৰাৰ বিধান কৰিছিল। ১৮৫৪ চনত চাৰ্লছ উডৰ শিক্ষা সনদপত্ৰ (Wood’s Despatch) জাৰি হয়, যাৰ ফলত কলকাতা, বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজত বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন হয়। পথশালা নামৰ পৰম্পৰাগত গাঁৱলীয়া বিদ্যালয়সমূহ আছিল ভাৰতৰ নিজস্ব শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰ — ইয়াত কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়সূচী নাছিল, পাঠদান মৌখিক আছিল আৰু শিক্ষকজনে ছাত্ৰৰ প্ৰয়োজন অনুযায়ী শিকাইছিল। ব্ৰিটিছে এই পথশালাসমূহত নিয়মীয়া উপস্থিতি, পাঠ্যক্ৰম, পৰীক্ষা আৰু চৰকাৰী অনুদানৰ শৰ্ত আৰোপ কৰি ইহঁতক নিয়মাৱদ্ধ কৰিব বিচাৰিছিল।
ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ব্ৰিটিছ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ কঠোৰতাৰ সমালোচনা কৰি শান্তিনিকেতন প্ৰতিষ্ঠা কৰে, য’ত প্ৰকৃতিৰ মাজত মুক্তভাৱে শিকিব পৰাৰ সুযোগ দিয়া হৈছিল। মহাত্মা গান্ধীয়ে মতপোষণ কৰিছিল যে ইংৰাজী শিক্ষাই ভাৰতীয়সকলক মানসিকভাৱে দাসত্বৰ শিকলিত আবদ্ধ কৰিছে। তেওঁ নৈ তালিম (নব-মূল শিক্ষা বা Basic Education) পদ্ধতিৰ প্ৰবৰ্তন কৰি মাতৃভাষাত শিক্ষা আৰু হস্তশিল্পৰ জৰিয়তে শিশুৰ সৰ্বাঙ্গীণ বিকাশৰ কথা প্ৰচাৰ কৰিছিল।
Summary: Chapter 7 of Class 8 Social Science History, “Civilising the ‘Native’, Educating the Nation,” examines the debates and changes in education during British colonial rule in India. Two main schools of thought existed among British officials — the Orientalists, led by William Jones, who respected Indian learning and advocated teaching in Sanskrit and Persian, and the Anglicists, led by Thomas Macaulay, who believed Western knowledge was superior and that English-medium education would “civilise” Indians. The English Education Act of 1835 made English the medium of higher education. The Charter Act of 1813 had allocated funds for education, and Wood’s Despatch of 1854 led to the establishment of universities in Calcutta, Bombay, and Madras. Traditional pathshalas — village schools with flexible schedules, oral teaching methods, and guru-centred learning — were gradually brought under British regulation. Rabindranath Tagore criticised rigid colonial schooling and founded Shantiniketan, promoting learning through nature and creativity. Mahatma Gandhi argued that English education enslaved Indians mentally, and he advocated nai talim — basic education in mother tongue combined with craft-based learning for holistic development of children.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercise Questions)
মিলোৱা (Match the Following)
| ব্যক্তি | অৱদান / পৰিচয় |
|---|---|
| উইলিয়াম জোন্স | প্ৰাচীন সংস্কৃতিৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা |
| ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ | প্ৰকৃতিৰ মাজত শিক্ষা |
| থমাছ মেকলে | ইংৰাজী শিক্ষাৰ প্ৰচাৰ |
| মহাত্মা গান্ধী | ইংৰাজী শিক্ষাৰ সমালোচনা |
| পথশালা | গুৰুৰ অধীনত শিক্ষা |
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ (True or False)
(ক) জেমছ মিল এচিয়াবিদসকলৰ এজন কঠোৰ সমালোচক আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(খ) ১৮৫৪ চনৰ শিক্ষা সনদপত্ৰে উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে ইংৰাজী মাধ্যমৰ পক্ষত মত দিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(গ) মহাত্মা গান্ধীয়ে মনে কৰিছিল যে সাক্ষৰতাই শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। গান্ধীজীৰ মতে শিক্ষা মানে হৈছে শিশুৰ দেহ, মন আৰু আত্মাৰ সৰ্বাঙ্গীণ বিকাশ; কেৱল সাক্ষৰতা শিক্ষাৰ আৰম্ভ বা শেষ নহয়।
(ঘ) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে মনে কৰিছিল যে শিশুসকলক কঠোৰ শৃংখলাৰ মাজত ৰখা উচিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ঠাকুৰে মুক্ত পৰিৱেশত সৃজনীয় শিক্ষাৰ পক্ষপাতী আছিল; তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে কঠোৰ শৃংখলাই শিশুৰ স্বাভাৱিক কৌতূহল নষ্ট কৰে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। উইলিয়াম জোন্স কোন আছিল?
উত্তৰঃ উইলিয়াম জোন্স আছিল ব্ৰিটিছ শাসনকালত ভাৰতত কৰ্মৰত এজন বিচাৰক তথা ভাষাবিদ। তেওঁ গ্ৰীক, লেটিন, ফৰাচী, ইংৰাজী, আৰবী, ফাৰ্চী আৰু সংস্কৃতকে ধৰি বহু ভাষাত পাৰদৰ্শী আছিল। ১৭৮৩ চনত ভাৰতত আহি তেওঁ ১৭৮৪ চনত কলকাতাত এচিয়াটিক ছ’চাইটি প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু “এচিয়াটিক ৰিচাৰ্চেছ” নামৰ এখন আলোচনী প্ৰকাশ কৰে।
২। এচিয়াটিক ছ’চাইটি কোনে আৰু কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰঃ এচিয়াটিক ছ’চাইটি উইলিয়াম জোন্সে ১৭৮৪ চনত কলকাতাত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
৩। এচিয়াবিদ (Orientalists) কোনসকলক বোলে?
উত্তৰঃ এচিয়াবিদ হৈছে সেইসকল পণ্ডিত যিয়ে এচিয়াৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতি সম্পৰ্কে গভীৰ জ্ঞান ৰাখে। ইহঁতে ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল আছিল আৰু সংস্কৃত, আৰবী আৰু ফাৰ্চী গ্ৰন্থৰ অধ্যয়নক গুৰুত্ব দিছিল।
৪। কলকাতা মাদ্ৰাছা কোনে আৰু কেতিয়া স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰঃ কলকাতা মাদ্ৰাছা ১৭৮১ চনত ৱাৰেন হেষ্টিংছে স্থাপন কৰিছিল। ইয়াত আৰবী, ফাৰ্চী আৰু ইছলামী আইনৰ অধ্যয়নৰ সুবিধা আছিল।
৫। বেনাৰসত হিন্দু কলেজ কেতিয়া আৰু কি উদ্দেশ্যে স্থাপন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ বেনাৰসত হিন্দু কলেজ ১৭৯১ চনত স্থাপন কৰা হৈছিল। ইয়াত সংস্কৃত গ্ৰন্থ অধ্যয়নৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।
৬। থমাছ মেকলে কোন আছিল আৰু ভাৰতীয় শিক্ষাত তেওঁৰ কি ভূমিকা আছিল?
উত্তৰঃ থমাছ মেকলে আছিল ব্ৰিটিছ সংসদ সদস্য আৰু ভাৰতৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ কাউন্সিলৰ সদস্য। তেওঁ ১৮৩৫ চনত এখন বিখ্যাত টোকা (Macaulay’s Minute) লিখিছিল য’ত দাবী কৰিছিল যে পাশ্চাত্য শিক্ষা প্ৰাচ্যৰ শিক্ষাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ আৰু শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে ইংৰাজীকে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাত ১৮৩৫ চনৰ ইংৰাজী শিক্ষা আইন পাছ হয়।
৭। ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ আইনৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কি গুৰুত্ব আছিল?
উত্তৰঃ ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ আইনে ভাৰতত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক প্ৰতি বছৰে কমেও এক লাখ টকা খৰচ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতীয় শিক্ষাত চৰকাৰী পৰিকল্পনা আৰু বৰঞ্চ প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
৮। ১৮৩৫ চনৰ ইংৰাজী শিক্ষা আইনৰ মূল বিধানসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৮৩৫ চনৰ ইংৰাজী শিক্ষা আইনৰ মূল বিধানসমূহ হৈছে — (ক) উচ্চ শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে ইংৰাজীক স্বীকৃতি দিয়া, (খ) প্ৰাচ্যৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানলৈ অনুদান বন্ধ কৰা, (গ) ইংৰাজী পাঠ্যপুথি প্ৰৱৰ্তন কৰা, আৰু (ঘ) পাশ্চাত্য জ্ঞান-বিজ্ঞান প্ৰচাৰ কৰা।
৯। উইলিয়াম এডামছ কোন আছিল আৰু তেওঁ কি অনুসন্ধান কৰিছিল?
উত্তৰঃ উইলিয়াম এডামছ আছিল এজন স্কটিছ ধৰ্মপ্ৰচাৰক (missionary)। তেওঁ ১৮৩০ ৰ দশকত বাংলা আৰু বিহাৰৰ গাঁৱলীয়া শিক্ষাৰ অৱস্থা অনুসন্ধান কৰি জানিব পাৰে যে সেই অঞ্চলত এক লাখৰো অধিক পথশালা আছিল। প্ৰতিটো পথশালাত গড়ে প্ৰায় ২০ জন ছাত্ৰ আছিল। ইহঁত নমনীয় আৰু স্থানীয় কৃষি-চক্ৰ অনুযায়ী পৰিচালিত হৈছিল।
১০। পথশালা কি আছিল? তাত কেনেকৈ শিক্ষা দিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ পথশালা আছিল ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত গাঁৱলীয়া বিদ্যালয়। ইয়াত বহীৰ গছৰ তলত, গাঁৱৰ দোকানত, মন্দিৰত বা গুৰুৰ ঘৰত শিক্ষাদান কৰা হৈছিল। পাঠদান আছিল সম্পূৰ্ণ মৌখিক — লিখা-পঢ়াৰ সলনি মুখে মুখে শিকোৱা হৈছিল। নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম, পৰীক্ষা বা সময়সূচী নাছিল। গুৰুজনে প্ৰতিজন ছাত্ৰৰ প্ৰয়োজন আৰু পেছা বুজি সেই অনুযায়ী শিকাইছিল। শস্য চপোৱাৰ সময়ত বিদ্যালয় বন্ধ ৰখা হৈছিল কাৰণ তেতিয়া শিশুসকলে পথাৰত কাম কৰিব লাগিছিল।
১১। উডৰ শিক্ষা সনদপত্ৰ (Wood’s Despatch) কি?
উত্তৰঃ উডৰ শিক্ষা সনদপত্ৰ হৈছে ১৮৫৪ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বোৰ্ড অৱ কন্ট্ৰলৰ সভাপতি চাৰ্লছ উডে জাৰি কৰা এখন শিক্ষা নীতি দলিল। এই সনদপত্ৰই ইউৰোপীয় জ্ঞান প্ৰচাৰৰ গুৰুত্ব দিছিল, ভৰ্নাকুলাৰ (মাতৃভাষা) শিক্ষাৰ প্ৰচাৰৰ কথাও কৈছিল আৰু কলকাতা, বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজত বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰী শিক্ষা বিভাগও গঠন হয়।
১২। ১৮৫৭ চনত কোন কোন চহৰত বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনত কলকাতা, বোম্বাই (মুম্বাই) আৰু মাদ্ৰাজত (চেন্নাই) বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন হৈছিল।
১৩। ব্ৰিটিছে পথশালাসমূহ নিয়মাৱদ্ধ কৰিবলৈ কি কি পদক্ষেপ লৈছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছে পথশালাসমূহ নিয়মাৱদ্ধ কৰিবলৈ যি পদক্ষেপ লৈছিল সেইবোৰ হৈছে — (ক) প্ৰতি ৪-৫ খন পথশালা পৰিদৰ্শনৰ বাবে এজন পণ্ডিত নিযুক্ত কৰা, (খ) নিয়মীয়া উপস্থিতি বাধ্যতামূলক কৰা, (গ) নিৰ্দিষ্ট সময়সূচী প্ৰৱৰ্তন কৰা, (ঘ) পাঠ্যপুথি আৰু পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা, (ঙ) চৰকাৰী অনুদান দিয়া কিন্তু চৰ্ত মানিব লাগিব বুলি নিৰ্দেশ দিয়া।
১৪। শান্তিনিকেতন কি? ইয়াত শিক্ষাৰ কেনে ব্যৱস্থা আছিল?
উত্তৰঃ শান্তিনিকেতন (“শান্তিৰ আৱাস”) হৈছে ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে কলকাতাৰ পৰা প্ৰায় ১০০ কিলোমিটাৰ দূৰত ১৯০১ চনত স্থাপন কৰা বিদ্যালয়। ইয়াত শিশুসকলে প্ৰকৃতিৰ মাজত মুক্তভাৱে শিকিব পাৰিছিল। ক্লাছ গছৰ তলত হৈছিল। শিক্ষাই শিশুৰ কল্পনাশক্তি আৰু সৃজনীশীলতাক উৎসাহিত কৰিছিল। গান, নৃত্য, কলা আৰু বিজ্ঞান — সকলো বিষয় একেলগে শিকোৱা হৈছিল।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
১। উইলিয়াম জোন্সে কিয় ভাৰতীয় ইতিহাস, দৰ্শন আৰু আইন অধ্যয়ন কৰিছিল?
উত্তৰঃ উইলিয়াম জোন্স বিশ্বাস কৰিছিল যে ভাৰতীয় গ্ৰন্থসমূহ হিন্দু আৰু মুছলিম সকলৰ প্ৰকৃত বিচাৰ, আইন আৰু দৰ্শন বুজিবলৈ অপৰিহাৰ্য। তেওঁৰ মতে ভাৰতীয় সভ্যতা অতি প্ৰাচীন আৰু সমৃদ্ধ — ভাৰতীয় গণিত, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, সাহিত্য আৰু দৰ্শন পাশ্চাত্যৰ সমপৰ্যায়ৰ অথবা তাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ। তেওঁ সংস্কৃত, হিন্দী, বাংলা, ফাৰ্চী আৰু আৰবী ভাষাৰ গ্ৰন্থসমূহ অনুবাদ কৰি ইউৰোপীয়সকলক ভাৰতীয় ঐতিহ্যৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিব বিচাৰিছিল। তদুপৰি, তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে ভাৰতীয় জ্ঞান অধ্যয়ন কৰিলে ভাৰতীয়সকলে নিজৰ হেৰুৱা গৌৰৱ পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰিব আৰু ব্ৰিটিছে সেই প্ৰক্ৰিয়াত সহায়ক হ’ব পাৰিব।
২। জেমছ মিল আৰু থমাছ মেকলে কিয় ভাৰতত ইউৰোপীয় শিক্ষা প্ৰয়োজনীয় বুলি ভাবিছিল?
উত্তৰঃ জেমছ মিল আৰু থমাছ মেকলে উভয়েই ভাৰতক এক “অসভ্য” দেশ বুলি গণ্য কৰিছিল যাক “সভ্য” কৰিবলৈ হ’লে ইউৰোপীয় শিক্ষাৰ প্ৰয়োজন। তেওঁলোকৰ মতে — (ক) ইংৰাজী জ্ঞানে ভাৰতীয়সকলক পৃথিৱীৰ সৰ্বোৎকৃষ্ট সাহিত্য পঢ়িবৰ সুযোগ দিব, (খ) পাশ্চাত্য বিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ জ্ঞানে তেওঁলোকৰ বিকাশ ঘটাব, (গ) শিক্ষাৰ লক্ষ্য হ’ব লাগে ব্যৱহাৰিক আৰু বৈজ্ঞানিক জ্ঞান প্ৰদান, প্ৰাচ্যৰ কাব্য বা ধৰ্মীয় সাহিত্য নহয়। মেকলেৰ মতে প্ৰাচ্যৰ গ্ৰন্থ ভুল তথ্যেৰে ভৰা আৰু অৱৈজ্ঞানিক। ইংৰাজী শিক্ষাই এক নতুন প্ৰজন্মৰ ভাৰতীয় সৃষ্টি কৰিব যি ৰক্তমাংসত ভাৰতীয় কিন্তু ৰুচি, মতামত আৰু নৈতিকতাত ইংৰাজ।
৩। মহাত্মা গান্ধীয়ে কিয় ইংৰাজী শিক্ষাই ভাৰতীয়সকলক দাস কৰিছে বুলি ভাবিছিল?
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে ঔপনিৱেশিক শিক্ষা ব্যৱস্থাই ভাৰতীয়সকলক কেইবাটাও দিশত ক্ষতি কৰিছে। প্ৰথমতঃ, ইয়ে ভাৰতীয়সকলৰ মনত হীনমন্যতা সৃষ্টি কৰিছে — তেওঁলোকে পাশ্চাত্য সভ্যতাক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবিছে আৰু নিজৰ সংস্কৃতিৰ প্ৰতি গৌৰৱ হেৰুৱাইছে। দ্বিতীয়তঃ, ইয়ে ভাৰতীয়সকলক তেওঁলোকৰ নিজৰ পৰিৱেশ আৰু সমাজৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিছে। তৃতীয়তঃ, ইংৰাজী শিক্ষাপ্ৰাপ্ত ভাৰতীয়সকলে ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰশংসক হৈ পৰিছে আৰু নিজৰ দাসত্বকে স্বেচ্ছাই মানি লৈছে। গান্ধীজীৰ মতে প্ৰকৃত শিক্ষা হৈছে শিশুৰ দেহ, মন আৰু আত্মাৰ সৰ্বাঙ্গীণ বিকাশ — কেৱল সাক্ষৰতা শিক্ষাৰ আৰম্ভ বা শেষ নহয়।
৪। ঠাকুৰ আৰু গান্ধীজীৰ মতামতৰ পাৰ্থক্য কোনবোৰ আছিল?
উত্তৰঃ ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ আৰু মহাত্মা গান্ধী দুয়োজনেই ঔপনিৱেশিক শিক্ষাৰ সমালোচক আছিল, কিন্তু তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভঙ্গীত পাৰ্থক্যও আছিল। গান্ধীজী পাশ্চাত্য সভ্যতাৰ প্ৰযুক্তি আৰু যন্ত্ৰনিৰ্ভৰতাক কঠোৰভাৱে সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে পাশ্চাত্য সভ্যতাই মানুহৰ নৈতিক অধঃপতন ঘটায়। আনহাতে ঠাকুৰে পাশ্চাত্য আধুনিকতাৰ উত্তম দিশবোৰক ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ সৈতে মিহলি কৰিব বিচাৰিছিল। তেওঁ শান্তিনিকেতনত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ লগতে শিল্প, সংগীত আৰু নৃত্যৰো শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। দুয়োজনেই একমত আছিল যে শিক্ষা হ’ব লাগে শিশুৰ সৰ্বাঙ্গীণ বিকাশৰ কাৰণে আৰু মাতৃভাষাত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা উচিত।
৫। মহাত্মা গান্ধীয়ে কিয় শিশুসকলক হস্তশিল্প শিকাব বিচাৰিছিল?
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে হস্তশিল্পৰ প্ৰশিক্ষণে শিশুৰ মন আৰু বোধশক্তি বিকশিত কৰে। হাতেৰে কাম কৰাৰ জৰিয়তে শিশুই বিভিন্ন বস্তু কেনেকৈ কাম কৰে সেই সম্পৰ্কে ব্যৱহাৰিক জ্ঞান আৰু জীৱন্ত অভিজ্ঞতা আহৰণ কৰিব পাৰে। তেওঁৰ নৈ তালিম পদ্ধতিত শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰ আছিল এটা হস্তশিল্প যেনে কপাহ কটা, বয়ন কৰা বা খেতি কৰা। এই পদ্ধতিত বৌদ্ধিক শিক্ষা আৰু শাৰীৰিক কাম দুয়োটাকে সমান গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল যাতে শিশুৰ দেহ আৰু মন দুয়োটাৰে বিকাশ ঘটে।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
(ক) _________ এ ১৭৮৪ চনত কলকাতাত এচিয়াটিক ছ’চাইটি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
উত্তৰঃ উইলিয়াম জোন্স।
(খ) ১৭৮১ চনত _________ এ কলকাতা মাদ্ৰাছা স্থাপন কৰিছিল।
উত্তৰঃ ৱাৰেন হেষ্টিংছ।
(গ) _________ চনত ইংৰাজী শিক্ষা আইন পাছ হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৩৫।
(ঘ) মহাত্মা গান্ধীৰ নৈ তালিম পদ্ধতিত _________ মাধ্যমত শিক্ষা দিয়াৰ কথা কোৱা হৈছিল।
উত্তৰঃ মাতৃভাষা।
(ঙ) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে _________ ত শান্তিনিকেতন স্থাপন কৰিছিল।
উত্তৰঃ ১৯০১ চনত।
(চ) উডৰ শিক্ষা সনদপত্ৰ _________ চনত জাৰি হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৫৪।
(ছ) _________ গ্ৰন্থত উইলিয়াম জোন্সৰ গৱেষণামূলক লিখনিসমূহ প্ৰকাশিত হৈছিল।
উত্তৰঃ এচিয়াটিক ৰিচাৰ্চেছ।
(জ) পথশালাত শিক্ষা পদ্ধতি আছিল সম্পূৰ্ণ _________।
উত্তৰঃ মৌখিক।
গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ আৰু তথ্য
| চন | ঘটনা |
|---|---|
| ১৭৮১ | কলকাতা মাদ্ৰাছা স্থাপন (ৱাৰেন হেষ্টিংছ) |
| ১৭৮৩ | উইলিয়াম জোন্স ভাৰতত আগমন |
| ১৭৮৪ | এচিয়াটিক ছ’চাইটি প্ৰতিষ্ঠা (উইলিয়াম জোন্স) |
| ১৭৯১ | বেনাৰস হিন্দু কলেজ স্থাপন |
| ১৮১৩ | চাৰ্টাৰ আইন — শিক্ষাৰ বাবে বাৰ্ষিক ১ লাখ টকা বৰাদ্দ |
| ১৮৩৫ | ইংৰাজী শিক্ষা আইন — ইংৰাজী মাধ্যম চালু |
| ১৮৫৪ | উডৰ শিক্ষা সনদপত্ৰ জাৰি |
| ১৮৫৭ | কলকাতা, বোম্বাই, মাদ্ৰাজত বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন |
| ১৯০১ | শান্তিনিকেতন প্ৰতিষ্ঠা (ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ) |
গুৰুত্বপূৰ্ণ শব্দাৱলী
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| এচিয়াবিদ (Orientalist) | এচিয়াৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ পণ্ডিত |
| পথশালা | পৰম্পৰাগত ভাৰতীয় গাঁৱলীয়া বিদ্যালয় |
| মাদ্ৰাছা | ইছলামী শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান |
| মুনছি | ফাৰ্চী পঢ়া-লিখা আৰু পাঠদান কৰিব পৰা ব্যক্তি |
| ভৰ্নাকুলাৰ (Vernacular) | স্থানীয় বা আঞ্চলিক ভাষা |
| নৈ তালিম | গান্ধীজীৰ নব-মূল শিক্ষা পদ্ধতি (Basic Education) |
| ডেছপেচ (Despatch) | চৰকাৰী শিক্ষা নীতি দলিল |
| গুৰু | পৰম্পৰাগত ভাৰতীয় শিক্ষক |