সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত ঔপনিবেশিক শাসনৰ সময়ত ভাৰতৰ বস্ত্ৰ শিল্প, লোহা গলোৱা শিল্প আৰু কাৰখানাৰ উত্থান-পতনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। উপনিবেশিক শাসনৰ আগতে ভাৰতীয় কপাহ আৰু ৰেচম কাপোৰ সমগ্ৰ বিশ্বত বিখ্যাত আছিল। ঢাকাৰ মলমল (মছলিন), চিনিট (Chintz), ক’চা (Khassa), বান্দানা আৰু জামদানি কাপোৰ ইউৰোপ, আফ্ৰিকা, আমেৰিকা আদি দেশত প্ৰচুৰ চাহিদা আছিল। তাঁতীসকল বিশেষ সম্প্ৰদায়ৰ আছিল — বাংলাৰ তাঁতী, উত্তৰ ভাৰতৰ জুলাহা বা মোমিন, দক্ষিণ ভাৰতৰ চালে, কাইকোলাৰ আৰু দেৱাং সম্প্ৰদায় বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।
অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে ব্ৰিটেইনত শিল্প বিপ্লৱ আৰম্ভ হয়। স্পিনিং জেনি (Spinning Jenny) আৰু বাষ্প চালিত তাঁতশাল আৱিষ্কাৰৰ ফলত ব্ৰিটেইনত বিশাল পৰিমাণৰ সস্তা কাপোৰ উৎপাদন সম্ভৱ হয়। ব্ৰিটিছ কাপোৰ আমদানিৰ ফলত ভাৰতীয় তাঁতীসকলৰ ৰপ্তানি বজাৰ নষ্ট হয়। ঢাকাৰ মছলিন শিল্প ধ্বংস হয় আৰু হাজাৰ হাজাৰ তাঁতী বেকাৰ হৈ পৰে। একেসময়তে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় কাপোৰৰ ওপৰত উচ্চ শুল্ক আৰোপ কৰে কিন্তু ভাৰতত ব্ৰিটিছ কাপোৰ বিনা শুল্কে আমদানি কৰিবলৈ দিয়ে। অৱশ্যে কিছু শিল্প যেনে — সুৰাটৰ ৰেচম, বাৰাণসীৰ জামদানি, পোচমপল্লী আৰু কাশ্মীৰৰ শ্বল (Shawl) শিল্প টিকি থাকে।
ভাৰতৰ লোহা গলোৱা শিল্পও উপনিবেশিক শাসনত ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। আগাৰিয়া সম্প্ৰদায়ৰ দৰে পৰম্পৰাগত লোহা গলোৱা কামীসকলে কয়লাৰ পৰিৱৰ্তে কাঠকয়লা (Charcoal) ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বনৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰাত কামীসকলে কাঠকয়লা সংগ্ৰহ কৰিব নোৱাৰা হয়। একেসময়তে ব্ৰিটেইনৰ পৰা আমদানি কৰা সস্তা লোহাই স্থানীয় শিল্প ধ্বংস কৰে। কিন্তু উনবিংশ শতিকাৰ শেষত জামছেদজী টাটাই ১৯০৭ চনত ঝাৰখণ্ডৰ জামছেদপুৰত টাটা আয়ৰন এণ্ড ষ্টীল কোম্পানী (TISCO) স্থাপন কৰে। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ (১৯১৪–১৯১৮) সময়ত TISCOয়ে ব্ৰিটিছ সেনাৰ বাবে ৰে’লৰ পাত, গোলা আৰু গাড়ীৰ চকা যোগান ধৰে আৰু ১৯১৯ চনলৈকে ঔপনিবেশিক চৰকাৰে TISCOৰ ৯০ শতাংশ ইস্পাত কিনা আৰম্ভ কৰে। দাদাভাই নৰোজীৰ ‘সম্পদ নিষ্কাশন তত্ত্ব’ (Drain of Wealth Theory) অনুযায়ী ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ ধন-সম্পদ ব্ৰিটেইনলৈ নিয়া প্ৰক্ৰিয়াই দেশক দুৰ্বল কৰিছিল।
Summary: Chapter 6 of Class 8 History (Our Pasts III) discusses the impact of British colonial rule on Indian weavers, iron smelters, and the rise of Indian factory owners. Before colonialism, Indian cotton and silk textiles — including muslin from Dacca, chintz, calico, and bandanna — were world-famous and exported to Europe, Africa, and America. Weavers belonged to specialized communities such as the Tanti weavers of Bengal, the Julahas or Momins of north India, and the Sale, Kaikollar and Devangs of south India. The Industrial Revolution in Britain, with inventions like the Spinning Jenny, enabled cheap mass production of cloth. As a result, Indian weavers lost their export markets, the famous Dacca muslin industry collapsed, and thousands became unemployed. British-made cloth was imported into India duty-free while Indian cloth exports faced high tariffs. Some industries like Surat silk, Varanasi jamdani and Kashmiri shawls survived. The iron smelting industry, practiced by communities like the Agaria, also declined due to colonial forest laws that blocked access to charcoal and cheap British iron imports. However, in 1907, Jamsetji Tata established the Tata Iron and Steel Company (TISCO) at Jamshedpur, which expanded greatly during World War I by supplying rails, shells, and carriage wheels to the British war effort. Dadabhai Naoroji’s Drain of Wealth theory explained how British rule systematically transferred India’s wealth to Britain, weakening the Indian economy.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
১। ইউৰোপত কি কি ধৰণৰ ভাৰতীয় কাপোৰৰ চাহিদা আছিল?
উত্তৰঃ ইউৰোপত ভাৰতীয় কপাহ আৰু ৰেচম কাপোৰৰ বিপুল চাহিদা আছিল। চিনিট (Chintz), ক’চা (Khassa), বান্দানা (Bandanna), জামদানি (Jamdani) আৰু ঢাকাৰ মলমল (মছলিন) ইউৰোপত বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয় আছিল।
২। জামদানি কি?
উত্তৰঃ জামদানি হৈছে এক বিশেষ ধৰণৰ মিহি মছলিন কাপোৰ। ইয়াত তাঁতশালত সাধাৰণতে ধূসৰ আৰু বগা ৰঙেৰে আলংকাৰিক নকশা বোৱা হয়। কেতিয়াকৈ সোণৰ সুতাও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩। বান্দানা কি?
উত্তৰঃ বান্দানা হৈছে উজ্জ্বল ৰঙেৰে ৰং কৰা এক বিশেষ ধৰণৰ ৰুমাল বা গামোচা যি ডিঙি বা মূৰত পৰিধান কৰা হয়। এই শব্দটো হিন্দী শব্দ ‘বান্ধনা’ (বান্ধি ৰং কৰা) ৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে।
৪। ‘চিনিট’ (Chintz) শব্দটো কোথাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ‘চিনিট’ শব্দটো হিন্দী শব্দ ‘ছিন্ট’ (Chhint) ৰ পৰা আহিছে। ইয়াত ক্ষুদ্ৰ ৰঙীন ফুলৰ নকশা থকা কপাহী কাপোৰক বুজোৱা হয়।
৫। ‘মছলিন’ (Muslin) শব্দটো কোথাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ‘মছলিন’ শব্দটো ইৰাকৰ চহৰ ‘মছুল’ (Mosul) ৰ পৰা আহিছে। ইয়াত ইউৰোপীয় বণিজসকলে প্ৰথমে এই ধৰণৰ মিহি কাপোৰ দেখিছিল।
৬। ‘কেলিকো’ (Calico) শব্দটো কোথাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ‘কেলিকো’ শব্দটো কেৰালাৰ ‘কালিকট’ (Calicut) বন্দৰৰ পৰা আহিছে। ষোড়শ শতিকাত পৰ্তুগীজ বণিজসকলে সেই বন্দৰত প্ৰথম কপাহী কাপোৰৰ সন্ধান পাইছিল।
৭। ‘আগাৰিয়া’ কোন?
উত্তৰঃ আগাৰিয়া হৈছে মধ্য ভাৰতৰ গ্ৰামাঞ্চলত বাস কৰা এক পৰম্পৰাগত লোহা গলোৱা সম্প্ৰদায়। উনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে দুৰ্ভিক্ষৰ পিছত তেওঁলোকৰ বহুজন গাঁও এৰি আন কামৰ সন্ধানত গুচি যায়।
৮। স্পিনিং জেনি (Spinning Jenny) কি?
উত্তৰঃ স্পিনিং জেনি হৈছে ১৭৬৪ চনত আৱিষ্কাৰ হোৱা এক যন্ত্ৰ। এই যন্ত্ৰৰ সহায়ত এজন মাথোঁ কামকৰীয়ে একেসময়তে কেইবাটাও টুকুৰিত সুতা কাটিব পাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ব্ৰিটেইনত কাপোৰ উৎপাদন বহুগুণে বৃদ্ধি পায়।
৯। ভাৰতত প্ৰথম কপাহী কল কোথায় আৰু কেতিয়া স্থাপন হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত প্ৰথম কপাহী কল ১৮৫৪ চনত বম্বেত (মুম্বাই) এটা সুতা কটা কল (Spinning Mill) হিচাপে স্থাপন হৈছিল। ১৯০০ চনলৈ বম্বেতে প্ৰায় ৮৪ টা কল চলিছিল।
১০। TISCO কি? ইয়াক কোনে, কেতিয়া আৰু ক’ত স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰঃ TISCO হৈছে টাটা আয়ৰন এণ্ড ষ্টীল কোম্পানী (Tata Iron and Steel Company)। ইয়াক জামছেদজী টাটাই ১৯০৭ চনত ঝাৰখণ্ড (তৎকালীন বিহাৰ)ৰ জামছেদপুৰত স্থাপন কৰিছিল। ১৯১২ চনৰ পৰা TISCO য়ে ইস্পাত উৎপাদন আৰম্ভ কৰে।
১১। ‘ওউটজ ষ্টীল’ (Wootz Steel) কি?
উত্তৰঃ ওউটজ ষ্টীল হৈছে ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিত তৈয়াৰ কৰা এক উচ্চমানৰ ইস্পাত। লোহাক কাঠকয়লাৰ সৈতে মিহলাই সৰু মাটিৰ পাত্ৰত ৰাখি বিশেষ তাপমাত্ৰাত গলাই ইস্পাতৰ শলা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। টিপু ছুলতানৰ তৰোৱাল এই ওউটজ ষ্টীলৰে তৈয়াৰ হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।
১২। ‘অৰং’ (Aurang) কি?
উত্তৰঃ ‘অৰং’ হৈছে পাৰ্চী ভাষাৰ এটা শব্দ যাৰ অৰ্থ হৈছে গুদাম বা ভঁৰাল। এই ঠাইত বিক্ৰীৰ আগতে বিভিন্ন পণ্য সামগ্ৰী জমা কৰি ৰখা হৈছিল।
১৩। দাদাভাই নৰোজীৰ ‘সম্পদ নিষ্কাশন তত্ত্ব’ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদী নেতা দাদাভাই নৰোজীৰ মতে ব্ৰিটিছ ঔপনিবেশিক শাসনে ভাৰতৰ ধন-সম্পদ পদ্ধতিগতভাৱে ব্ৰিটেইনলৈ স্থানান্তৰিত কৰিছিল। এই প্ৰক্ৰিয়াকে ‘সম্পদ নিষ্কাশন’ বা Drain of Wealth বোলা হয়। ব্ৰিটিছ ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ নীতিৰ ফলত ভাৰত অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
১৪। ইংলেণ্ডত শিল্প বিপ্লৱে ভাৰতীয় তাঁতীসকলৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ইংলেণ্ডত শিল্প বিপ্লৱে ভাৰতীয় তাঁতীসকলৰ ওপৰত অতি বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।
(ক) স্পিনিং জেনি আৰু বাষ্পচালিত তাঁতশালৰ আৱিষ্কাৰৰ ফলত ব্ৰিটেইনত বিশাল পৰিমাণৰ সস্তা কাপোৰ উৎপাদন সম্ভৱ হয়।
(খ) এই সস্তা ব্ৰিটিছ কাপোৰ ভাৰতত আমদানি কৰা হয়, ফলত ভাৰতীয় তাঁতীসকলে প্ৰতিযোগিতাত টিকিব নোৱাৰা হয়।
(গ) ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় কাপোৰৰ ওপৰত উচ্চ আমদানি শুল্ক আৰোপ কৰে কিন্তু ভাৰতত ব্ৰিটিছ কাপোৰ প্ৰায় বিনা শুল্কে সোমোৱাৰ অনুমতি দিয়ে।
(ঘ) ১৮৩০ চনৰ দশকলৈকে ভাৰতীয় তাঁতীসকলে আফ্ৰিকা, আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ ৰপ্তানি বজাৰ হেৰুৱায়।
(ঙ) ঢাকাৰ মছলিন শিল্প সম্পূৰ্ণ ধ্বংস হয় আৰু হাজাৰ হাজাৰ তাঁতী বেকাৰ হৈ পৰে।
(চ) বাংলাৰ তাঁতীসকলে দাৰিদ্ৰ্যৰ কবলত পৰে আৰু অনেকে কৃষিকামৰ আশ্ৰয় ল’ব লগা হয়।
১৫। ভাৰতত লোহা গলোৱা শিল্পৰ অৱনতি কিয় হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত লোহা গলোৱা শিল্পৰ অৱনতিৰ কেইবাটাও কাৰণ আছে।
(ক) পৰম্পৰাগত লোহা গলোৱা কামীসকলে কাঠকয়লা (Charcoal) ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ বনবিভাগৰ নতুন আইনে জংঘলত প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ কৰাত কামীসকলে কাঠকয়লা সংগ্ৰহ কৰিব নোৱাৰা হয়।
(খ) বন বিভাগে জংঘলত প্ৰৱেশৰ বাবে অধিক কৰ আৰোপ কৰাত কামীসকলৰ উপাৰ্জন কমি যায়।
(গ) ব্ৰিটেইনৰ পৰা আমদানি কৰা সস্তা লোহা আৰু ইস্পাতে স্থানীয় লোহা শিল্পৰ বজাৰ নষ্ট কৰে।
(ঘ) নৱাব আৰু ৰজাসকলৰ পৰাজয়ৰ পিছত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ চাহিদা কমি যায়, ফলত লোহাৰ সামগ্ৰীৰ বজাৰো নষ্ট হয়।
(ঙ) এই কাৰণসমূহৰ বাবে আগাৰিয়াৰ দৰে সম্প্ৰদায়ৰ বহু কামী দুৰ্ভিক্ষৰ পিছত গাঁও এৰি আন ঠাইলৈ যাবলৈ বাধ্য হয়।
১৬। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত TISCO কিদৰে বিকশিত হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ (১৯১৪–১৯১৮) সময়ত TISCO য়ে বিশেষভাৱে বিকশিত হৈছিল।
(ক) যুদ্ধৰ সময়ত ব্ৰিটেইনৰ পৰা ভাৰতলৈ লোহা আৰু ইস্পাতৰ আমদানি কমি যায়।
(খ) ভাৰতীয় ৰেলৱেয়ে ৰে’লৰ পাতৰ যোগান ধৰিবলৈ TISCO ৰ ওচৰ চাপে।
(গ) TISCO য়ে যুদ্ধৰ বাবে গোলা (Shells) আৰু গাড়ীৰ চকা (Carriage Wheels) উৎপাদন কৰে।
(ঘ) ১৯১৯ চনলৈ ঔপনিবেশিক চৰকাৰে TISCO য়ে উৎপাদন কৰা ইস্পাতৰ ৯০ শতাংশ কিনি লয়।
(ঙ) এই সময়ছোৱাত TISCO সমগ্ৰ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰতে সৰ্ববৃহৎ ইস্পাত কাৰখানাত পৰিণত হয়।
১৭। ব্ৰিটেইনত কেলিকো আইন (Calico Act) কিয় প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটেইনত উল আৰু ৰেচম কাপোৰ তৈয়াৰ কৰা উৎপাদকসকলে অভিযোগ কৰিছিল যে ভাৰতীয় কপাহী কাপোৰৰ কাৰণে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায় ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। ভাৰতীয় কাপোৰ মানসম্পন্ন আৰু সস্তা হোৱাৰ বাবে ব্ৰিটিছ গ্ৰাহকে সেইখিনিহে পছন্দ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ উৎপাদকসকলে তেওঁলোকৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰিবলৈ চৰকাৰক চাপ দিয়ে। ফলত ১৭২০ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কেলিকো আইন প্ৰণয়ন কৰে আৰু ছপা কপাহী কাপোৰ (Printed Cotton Textiles/Chintz) আমদানি নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ নামটো ভাৰতীয় কেলিকো কাপোৰৰ পৰা আহিছে। এই আইনে প্ৰমাণ কৰে যে ভাৰতীয় কাপোৰ কিমান উন্নতমানৰ আছিল।
১৮। হাতেৰে বোৱা কাপোৰ শিল্প (Handloom Industry) কিয় টিকি আছিল?
উত্তৰঃ যন্ত্ৰচালিত ব্ৰিটিছ কলৰ প্ৰতিযোগিতা সত্ত্বেও ভাৰতীয় হাতেৰে বোৱা কাপোৰ শিল্প কেইবাটা কাৰণত টিকি আছিল।
(ক) যন্ত্ৰে জটিল নকশাযুক্ত, জৰিবোৱা বা পাৰ থকা কাপোৰ তৈয়াৰ কৰিব পৰা নাছিল।
(খ) মোটা কপাহী কাপোৰ যা দুখীয়া মানুহে পিন্ধিছিল, তাও যন্ত্ৰেৰে সহজে তৈয়াৰ কৰিব পৰা নগৈছিল।
(গ) বিশেষ পৰম্পৰাগত কাপোৰ যেনে সুৰাটৰ পাটোলা, বাৰাণসীৰ জামদানি, কাশ্মীৰৰ শ্বল, পোচমপল্লীৰ কাপোৰ — এইবোৰ তৈয়াৰ কৰা বিশেষ দক্ষতা কামকৰীয়াসকলৰ আছিল।
(ঘ) কিছু বিশেষ সম্প্ৰদায়ৰ মানুহে পৰম্পৰাগত কাপোৰহে পিন্ধিছিল, ফলত স্থানীয় বজাৰত চাহিদা আছিল।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১৯। তলৰ শূন্যস্থানবোৰ পূৰণ কৰা।
(ক) ‘চিনিট’ শব্দটো হিন্দী শব্দ ________ ৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ ছিন্ট (Chhint)।
(খ) টিপু ছুলতানৰ তৰোৱাল ________ ষ্টীলেৰে তৈয়াৰ হৈছিল।
উত্তৰঃ ওউটজ (Wootz)।
(গ) ভাৰতৰ বস্ত্ৰ ৰপ্তানি ________ শতিকাত হ্ৰাস পায়।
উত্তৰঃ উনবিংশ (১৯শ)।
(ঘ) TISCO ________ চনত জামছেদপুৰত স্থাপন হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯০৭।
(ঙ) ব্ৰিটেইনত ১৭২০ চনত ________ আইন প্ৰণয়ন কৰি ছপা কাপোৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰা হয়।
উত্তৰঃ কেলিকো (Calico Act)।
(চ) স্পিনিং জেনি যন্ত্ৰটো ________ চনত আৱিষ্কাৰ হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৭৬৪।
(ছ) ভাৰতৰ প্ৰথম কপাহী কল ১৮৫৪ চনত ________ ত স্থাপন হৈছিল।
উত্তৰঃ বম্বে (মুম্বাই)।
(জ) ‘বান্দানা’ শব্দটো হিন্দী শব্দ ________ ৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ বান্ধনা (Bandhna)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ (True or False)
২০। তলৰ বাক্যবোৰ শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা।
(ক) ঢাকাৰ মছলিন ঔপনিবেশিক শাসনৰ সময়তো অতি জনপ্ৰিয় আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ব্ৰিটিছ শিল্পায়নৰ ফলত ঢাকাৰ মছলিন শিল্প ধ্বংস হয়।
(খ) জামছেদজী টাটাই TISCO স্থাপন কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(গ) কেলিকো আইনে ভাৰতত ব্ৰিটিছ কাপোৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কেলিকো আইনে (১৭২০) ব্ৰিটেইনত ভাৰতীয় ছপা কপাহী কাপোৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰিছিল।
(ঘ) TISCO ১৯১২ চনৰ পৰা ইস্পাত উৎপাদন আৰম্ভ কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(ঙ) আগাৰিয়া সম্প্ৰদায় পৰম্পৰাগতভাৱে তাঁতীৰ কাম কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আগাৰিয়া সম্প্ৰদায় পৰম্পৰাগতভাৱে লোহা গলোৱাৰ কাম কৰিছিল।
(চ) প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ব্ৰিটেইনৰ পৰা ইস্পাত আমদানি বৃদ্ধি পাইছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ব্ৰিটেইনৰ পৰা ভাৰতলৈ ইস্পাত আমদানি কমি গৈছিল।
(ছ) ‘মছলিন’ শব্দটো ইৰাকৰ ‘মছুল’ নগৰৰ নামৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
২১। তাঁতীসকল বিশেষ সম্প্ৰদায়ৰ আছিল — উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ তাঁতীসকল সাধাৰণতে বিশেষ সম্প্ৰদায়ৰ আছিল। বাংলাৰ তাঁতী সম্প্ৰদায়, উত্তৰ ভাৰতৰ জুলাহা বা মোমিন সম্প্ৰদায়, দক্ষিণ ভাৰতৰ চালে, কাইকোলাৰ আৰু দেৱাং সম্প্ৰদায় বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। এই দক্ষতা এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰিত হৈছিল।
২২। ভাৰতত উৎপাদিত কাপোৰ সম্পৰ্কীয় তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত উৎপাদিত কাপোৰ সম্পৰ্কীয় তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য হৈছে —
(ক) ভাৰতীয় কপাহ আৰু ৰেচম কাপোৰৰ নামবোৰ বিভিন্ন ভাষা আৰু স্থানৰ নামৰ পৰা আহিছে, যা ইহঁতৰ বিশ্বজোৰা বাণিজ্যৰ ইতিহাস দাঙি ধৰে।
(খ) ইন্দোনেছিয়াত পাটোলা কাপোৰ অত্যন্ত জনপ্ৰিয় আছিল।
(গ) ব্ৰিটিছ উপনিবেশৰ আগতে ভাৰতীয় কাপোৰ সমগ্ৰ বিশ্বত ৰপ্তানি হৈছিল আৰু ভাৰত ছিলাম (এতিয়াৰ থাইলেণ্ড), ইন্দোনেছিয়া আদি দেশতো ভাৰতীয় বণিজসকলে ব্যৱসায় কৰিছিল।
২৩। ভাৰতত কপাহী কলৰ সমস্যাসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত কপাহী কলৰ প্ৰধান সমস্যাসমূহ আছিল —
(ক) ব্ৰিটেইনৰ পৰা আমদানি কৰা সস্তা কাপোৰৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকিব পৰা নাছিল।
(খ) ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় কলক ৰক্ষামূলক শুল্কৰ ব্যৱস্থা কৰা নাছিল, অন্য দেশৰ চৰকাৰে যেনেকৈ কৰিছিল।
(গ) মূলধনৰ অভাৱ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ আছিল।
অৱশ্যে প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ব্ৰিটিছ কাপোৰৰ আমদানি কমি যোৱাত ভাৰতীয় কলসমূহে সামৰিক সৰঞ্জামৰ কাপোৰ যোগান ধৰি উপকৃত হয়।
গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য (Key Facts)
| ঘটনা / তথ্য | চন / বিৱৰণ |
|---|---|
| কেলিকো আইন (Calico Act) | ১৭২০ চন — ব্ৰিটেইনত ভাৰতীয় ছপা কাপোৰ আমদানি নিষিদ্ধ |
| স্পিনিং জেনি আৱিষ্কাৰ | ১৭৬৪ চন — ব্ৰিটেইনত উদ্ভাৱিত |
| ভাৰতত প্ৰথম কপাহী কল | ১৮৫৪ চন — বম্বেত (মুম্বাই) |
| TISCO স্থাপন | ১৯০৭ চন — জামছেদজী টাটাই জামছেদপুৰত স্থাপন কৰে |
| TISCO য়ে ইস্পাত উৎপাদন আৰম্ভ | ১৯১২ চন |
| প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ | ১৯১৪–১৯১৮ — TISCO ৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সুবিধা |