সাৰাংশ: ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ ভাৰতৰ ইতিহাসত এক যুগান্তকাৰী ঘটনা। ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অত্যাচাৰী শাসন, অৰ্থনৈতিক শোষণ, সামাজিক হস্তক্ষেপ আৰু ধৰ্মীয় বিপদৰ আশংকাই ভাৰতৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহক ঐক্যবদ্ধ কৰি তুলিছিল। ১৮৫৭ চনৰ ১০ মে’ তাৰিখে মীৰাটত চিপাহীসকলে বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰিছিল আৰু ক্ৰমে ই দিল্লী, কানপুৰ, লক্ষ্ণৌ, ঝাঁছি, বাৰেইলী, আৰু বিহাৰলৈ বিয়পি পৰিছিল। বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ, নানা চাহেব, ৰাণী লক্ষ্মীবাই, বেগম হজৰত মহল আৰু কুনৱাৰ সিংহ এই বিদ্ৰোহৰ উল্লেখযোগ্য নেতা আছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বিদ্ৰোহ দমন কৰাৰ পিছত ১৮৫৮ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ অৱসান ঘটাই ভাৰতৰ শাসনভাৰ পোনপটীয়াকৈ ব্ৰিটিছ ৰাণীৰ হাতলৈ গৈছিল।
Summary: The Revolt of 1857 was a landmark event in Indian history. The oppressive rule of the British East India Company, economic exploitation, social interference, and fear of religious conversion united people from different classes across India. On May 10, 1857, sepoys at Meerut began the revolt, which soon spread to Delhi, Kanpur, Lucknow, Jhansi, Bareilly, and Bihar. Key leaders included Bahadur Shah Zafar, Nana Sahib, Rani Lakshmibai, Begum Hazrat Mahal, and Kunwar Singh. After suppressing the revolt, the British Government ended East India Company rule in 1858, transferring governance directly to the British Crown under Queen Victoria. New policies were adopted including non-interference in religious and social customs, protection of Indian princes, changes in the army composition, and the Governor-General was given the title of Viceroy. Though the revolt failed due to lack of unified leadership and modern weapons, it is remembered as the first major war of independence against British rule in India.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। ঝাঁছিৰ ৰাণী লক্ষ্মীবাইৰ কি দাবী ব্ৰিটিছসকলে নামানিছিল?
উত্তৰঃ ঝাঁছিৰ ৰাণী লক্ষ্মীবাইয়ে দাবী কৰিছিল যে তেওঁৰ স্বামীৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁলোকৰ দত্তক পুত্ৰক ঝাঁছিৰ বৈধ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে স্বীকৃতি দিব লাগিব। কিন্তু ব্ৰিটিছসকলে এই দাবী নামানি “বিলোপ নীতি” (Doctrine of Lapse) প্ৰয়োগ কৰি ঝাঁছি ৰাজ্য সংযুক্ত কৰি লৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। খ্ৰীষ্টধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত হোৱাসকলৰ স্বাৰ্থ সংৰক্ষণৰ বাবে ব্ৰিটিছসকলে কি পদক্ষেপ লৈছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে ১৮৫০ চনত এক নতুন আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল যাৰ দ্বাৰা খ্ৰীষ্টধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত হোৱাসকলে তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষৰ সম্পত্তি উত্তৰাধিকাৰীসূত্ৰে পোৱাৰ অধিকাৰ পাইছিল। পূৰ্বে হিন্দু বা মুছলিম ধৰ্মৰ নিয়ম অনুযায়ী ধৰ্মান্তৰিত হলে এই অধিকাৰ নাছিল।
প্ৰশ্ন ৩। নতুন কাৰ্টিজৰ বিষয়ে চিপাহীসকলৰ কি আপত্তি আছিল?
উত্তৰঃ নতুন এনফিল্ড ৰাইফেলৰ কাৰ্টিজত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে বুলি চিপাহীসকলে বিশ্বাস কৰিছিল। কাৰ্টিজটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ আগতে দাঁতেৰে কামুৰিব লগা হৈছিল, যিটো হিন্দু চিপাহীসকলৰ বাবে গৰু (পবিত্ৰ) আৰু মুছলমান চিপাহীসকলৰ বাবে গাহৰি (নিষিদ্ধ) উভয়ৰে ধৰ্মীয় অনুভূতিত আঘাত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। শেষ মোগল সম্ৰাট বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰে তেওঁৰ শেষ জীৱন কেনেকৈ অতিবাহিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ দমনৰ পিছত ব্ৰিটিছসকলে বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰক বন্দী কৰি তেওঁৰ পত্নী বেগম জিনাত মহলসহ বাৰ্মাৰ (বৰ্তমানৰ মিয়ানমাৰ) ৰেঙ্গুনলৈ নিৰ্বাসনত পঠাইছিল। তেওঁ ১৮৬২ চনত ৰেঙ্গুনতে মৃত্যু বৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫। ১৮৫৭ চনৰ পূৰ্বে ব্ৰিটিছ শাসকসকল ভাৰতত নিজৰ স্থিতি সম্পৰ্কে কিয় আত্মবিশ্বাসী আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসকসকল কেইবাটাও কাৰণতে আত্মবিশ্বাসী আছিল: (ক) বেছিভাগ ভাৰতীয় ৰাজ্য ইতিমধ্যে তেওঁলোকৰ অধীন হৈছিল, (খ) পূৰ্বৰ বিদ্ৰোহসমূহ সীমিত আৰু সফলতাৰে দমন কৰা হৈছিল, (গ) মোগল সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হৈ পৰিছিল আৰু (ঘ) কোনো একত্ৰিত বিৰোধ শক্তি নাছিল।
প্ৰশ্ন ৬। বিদ্ৰোহত বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰৰ সমৰ্থনে জনগণ আৰু শাসক পৰিয়ালসমূহৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰে বিদ্ৰোহত সমৰ্থন জনোৱাত বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহ উৎসাহিত হৈ পৰিছিল। ক্ষুদ্ৰ-বৃহৎ সকলো ৰজা, নৱাব, জমিদাৰ আৰু স্থানীয় নেতাসকলে একত্ৰিত হৈছিল। মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পুনঃস্থাপনৰ আশাত বহু শাসক পৰিয়ালে ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত যোগ দিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। অৱধৰ বিদ্ৰোহী জমিদাৰসকলক ব্ৰিটিছসকলে কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে দুটা পদ্ধতি অৱলম্বন কৰিছিল: প্ৰথমতঃ বিদ্ৰোহী নেতাসকলক মৃত্যুদণ্ড দি ভয় সৃষ্টি কৰা হৈছিল; দ্বিতীয়তঃ বিদ্ৰোহ নকৰাসকলক তেওঁলোকৰ পৈতৃক সম্পত্তি আৰু ভূমি অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছিল। ইউৰোপীয়ানসকলক নিহত নকৰাকৈ আত্মসমৰ্পণ কৰিলে ক্ষমা কৰাৰ আশ্বাসো দিয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ ফলত ব্ৰিটিছসকলে কি কি নীতিগত পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৮ চনৰ আইন অনুযায়ী ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ক্ষমতা ব্ৰিটিছ ৰাণীলৈ হস্তান্তৰ কৰা হৈছিল। গভৰ্নৰ জেনেৰেলৰ পদবী সলনি কৰি “ভাইচৰয়” কৰা হৈছিল। ভাৰতীয় ৰাজকুমাৰসকলক তেওঁলোকৰ ৰাজ্য সুৰক্ষিত কৰাৰ আশ্বাস দিয়া হৈছিল। ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতিত হস্তক্ষেপ নকৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছিল। সেনাবাহিনীত ইউৰোপীয় সৈনিকৰ অনুপাত বৃদ্ধি কৰা হৈছিল আৰু গুৰ্খা, শিখ আৰু পাঠান সৈনিক অধিকভাৱে নিয়োগ কৰা হৈছিল।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ৯। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ কাৰণসমূহ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ কাৰণসমূহ নিম্নলিখিতভাৱে আলোচনা কৰিব পাৰি:
(ক) ৰাজনৈতিক কাৰণ: গভৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে “বিলোপ নীতি” (Doctrine of Lapse) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, যাৰ দ্বাৰা উত্তৰাধিকাৰীহীন ৰাজ্যসমূহ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত সংযুক্ত কৰা হৈছিল। ঝাঁছি, সাতাৰা, নাগপুৰ আদি ৰাজ্যসমূহ এইদৰে অধিগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ১৮৫৬ চনত অৱধৰ নৱাব ৱাজিদ আলী শ্বাহক ক্ষমতাচ্যুত কৰি অৱধ ব্ৰিটিছ ৰাজ্যত সংযুক্ত কৰা হৈছিল। শেষ মোগল সম্ৰাটৰ সৈতেও দুৰ্ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(খ) অৰ্থনৈতিক কাৰণ: ব্ৰিটিছ শাসনত ভাৰতীয় কৃষকসকলক অধিক কৰ দিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছৰ পৰা আমদানি কৰা সস্তীয়া সামগ্ৰীৰ কাৰণে ভাৰতীয় কুটিৰ শিল্পসমূহ ধ্বংস হৈ গৈছিল। জমিদাৰসকলো ব্ৰিটিছৰ ভূমি নীতিৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।
(গ) সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় কাৰণ: ব্ৰিটিছসকলে সতীদাহ প্ৰথা বন্ধ, বিধৱাৰ বিবাহ প্ৰৱৰ্তন আৰু ইংৰাজী শিক্ষা প্ৰসাৰৰ নামত ভাৰতীয় সমাজত হস্তক্ষেপ কৰিছিল। খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলে ধৰ্মান্তৰকৰণৰ কাৰ্যক্ৰম চলাইছিল। ১৮৫০ চনৰ নতুন আইনে ধৰ্মান্তৰিতসকলক পৈতৃক সম্পত্তি পোৱাৰ অধিকাৰ দিছিল।
(ঘ) সামৰিক কাৰণ: ভাৰতীয় চিপাহীসকলে সমুদ্ৰ পাৰ হৈ যুদ্ধ কৰিব লগা হোৱাৰ সম্ভাৱনাত ধৰ্ম হেৰুওৱাৰ ভয় পাইছিল। এনফিল্ড ৰাইফেলৰ গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বিযুক্ত কাৰ্টিজে চিপাহীসকলৰ ধৰ্মীয় অনুভূতিত আঘাত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ গতি-প্ৰকৃতি আৰু ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰা নেতাসকলৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চ তাৰিখে বেৰেকপুৰত মঙ্গল পাণ্ডেয়ে ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলক আক্ৰমণ কৰিছিল। তেওঁক পৰিণামস্বৰূপে ফাঁচী দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ১৮৫৭ চনৰ ১০ মে’ তাৰিখে মীৰাটৰ চিপাহীসকলে কাৰ্টিজ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁলোকে দিল্লীলৈ গৈ বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰক ভাৰতৰ সম্ৰাট ঘোষণা কৰিছিল।
বিভিন্ন স্থানত বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব দিছিল: দিল্লীত বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ আৰু বখত খান, কানপুৰত নানা চাহেব আৰু তাঁতিয়া টোপে, লক্ষ্ণৌত বেগম হজৰত মহল, ঝাঁছিত ৰাণী লক্ষ্মীবাই, বাৰেইলীত খান বাহাদুৰ খান, বিহাৰৰ আৰাত কুনৱাৰ সিংহ, আৰু লক্ষ্ণৌতে আহমদুল্লাহ খানেও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১। ব্ৰিটিছসকলে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত সেনাবাহিনীত কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত ব্ৰিটিছসকলে সেনাবাহিনীৰ গঠনত নিম্নলিখিত পৰিৱৰ্তনসমূহ আনিছিল: (ক) সেনাবাহিনীত ইউৰোপীয় সৈনিকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰা হৈছিল, (খ) কামান আৰু গুৰুতৰ অস্ত্ৰসস্ত্ৰসমূহ ইউৰোপীয় সৈনিকৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা হৈছিল, (গ) গুৰ্খা, শিখ আৰু পাঠান সৈনিক অধিকভাৱে নিয়োগ কৰা হৈছিল যিসকল বিদ্ৰোহত অংশগ্ৰহণ কৰা নাছিল, (ঘ) বাংলা চিপাহীসকলৰ সংখ্যা কমোৱা হৈছিল কাৰণ তেওঁলোকে বিদ্ৰোহত সক্ৰিয়ভাৱে অংশ লৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ কিয় ব্যৰ্থ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ বিভিন্ন কাৰণত ব্যৰ্থ হৈছিল: (ক) বিদ্ৰোহৰ কোনো সুসংগঠিত আৰু ঐক্যবদ্ধ নেতৃত্ব নাছিল, (খ) বিদ্ৰোহ সকলো ঠাইত সমানভাৱে বিয়পি পৰা নাছিল — কেৱল কিছু নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলতহে সীমাবদ্ধ আছিল, (গ) বিদ্ৰোহীসকলৰ কাষত আধুনিক অস্ত্ৰসস্ত্ৰ নাছিল, (ঘ) ভাৰতৰ বহুতো ৰজা আৰু নৱাবে ব্ৰিটিছক সহায় কৰিছিল, (ঙ) বিদ্ৰোহীসকলৰ মাজত পাৰস্পৰিক সহযোগিতাৰ অভাৱ আছিল।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰৰ শেষ জীৱন ________ ত কটিছিল।
উত্তৰঃ ৰেঙ্গুন।
২। ঝাঁছিৰ ৰাজা ________ ৰ মৃত্যুৰ পিছত ৰাণী লক্ষ্মীবাইয়ে ৰাজ্য পৰিচালনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ ৰাজা গংগাধৰ ৰাও।
৩। মীৰাটত বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হৈছিল ১৮৫৭ চনৰ ________ মাহত।
উত্তৰঃ মে’ মাহত (১০ মে’)।
৪। ________ নীতিৰ দ্বাৰা উত্তৰাধিকাৰীহীন ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত চামিল কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ বিলোপ নীতি (Doctrine of Lapse)।
৫। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত গভৰ্নৰ জেনেৰেলৰ পদবী সলনি কৰি ________ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ভাইচৰয় (Viceroy)।
৬। মঙ্গল পাণ্ডেয়ে ব্ৰিটিছ বিষয়াক ________ ত আক্ৰমণ কৰিছিল।
উত্তৰঃ বেৰেকপুৰ।
৭। বিহাৰত ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব দিছিল ________ ।
উত্তৰঃ কুনৱাৰ সিংহ।
৮। ১৮৫৮ চনৰ ________ আইনৰ দ্বাৰা ভাৰতৰ শাসনভাৰ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পৰা ব্ৰিটিছ ৰাণীলৈ হস্তান্তৰ হয়।
উত্তৰঃ ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত শাসন আইন (Government of India Act, 1858)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ নিৰূপণ কৰা (True or False)
১। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ ভাৰতৰ সকলো অঞ্চলত একেলগে বিয়পি পৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিদ্ৰোহ মূলতঃ উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰতত সীমাবদ্ধ আছিল; দক্ষিণ ভাৰত আৰু পঞ্জাবৰ বহু অংশত বিদ্ৰোহ বিয়পা নাছিল।
২। মঙ্গল পাণ্ডে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ প্ৰথম শহীদ হিচাপে পৰিচিত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। বেৰেকপুৰত ব্ৰিটিছ বিষয়াক আক্ৰমণ কৰা মঙ্গল পাণ্ডেক ১৮৫৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চত ফাঁচী দিয়া হৈছিল।
৩। বিলোপ নীতি (Doctrine of Lapse) আৱিষ্কাৰ কৰিছিল লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। গভৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে এই নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
৪। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে আৰু বেছি শক্তিশালী হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ১৮৫৮ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ অৱসান ঘটিছিল আৰু ভাৰতৰ শাসনভাৰ ব্ৰিটিছ ৰাণীৰ হাতলৈ গৈছিল।
৫। বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ আছিল শেষ মোগল সম্ৰাট।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ মোগল বংশৰ শেষ সম্ৰাট আছিল।
৬। ৰাণী লক্ষ্মীবাই ব্ৰিটিছৰ পক্ষত যুদ্ধ কৰি বিখ্যাত হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ৰাণী লক্ষ্মীবাই ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে বীৰত্বৰে যুদ্ধ কৰি ১৮৫৮ চনত শ্বহীদ হৈছিল।
মিলোৱা (Match the Following)
| স্তম্ভ ‘ক’ | স্তম্ভ ‘খ’ |
|---|---|
| বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ | বিহাৰ |
| নানা চাহেব | ঝাঁছি |
| ৰাণী লক্ষ্মীবাই | লক্ষ্ণৌ |
| বেগম হজৰত মহল | কানপুৰ |
| কুনৱাৰ সিংহ | দিল্লী |
উত্তৰঃ বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ — দিল্লী; নানা চাহেব — কানপুৰ; ৰাণী লক্ষ্মীবাই — ঝাঁছি; বেগম হজৰত মহল — লক্ষ্ণৌ; কুনৱাৰ সিংহ — বিহাৰ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১৩। নানা চাহেব কোন আছিল?
উত্তৰঃ নানা চাহেব আছিল শেষ পেশ্বা বাজী ৰাৱ দ্বিতীয়ৰ দত্তক পুত্ৰ। ব্ৰিটিছসকলে তেওঁৰ দত্তক পুত্ৰৰ অধিকাৰ নামানি তেওঁৰ পেনচন বন্ধ কৰিছিল। এই কাৰণতে নানা চাহেব ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত কানপুৰৰ নেতৃত্ব দিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪। “বিলোপ নীতি” (Doctrine of Lapse) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ “বিলোপ নীতি” হৈছে লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা এক নীতি যাৰ অনুসৰি কোনো ভাৰতীয় ৰাজা নিঃসন্তানে মৃত্যুবৰণ কৰিলে বা দত্তক পুত্ৰ ব্ৰিটিছে অনুমোদন নকৰিলে সেই ৰাজ্য ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত চামিল কৰা হ’ব। এই নীতিৰ দ্বাৰা সাতাৰা, জৈতপুৰ, সম্বলপুৰ, বাঘাট, উদয়পুৰ, ঝাঁছি, নাগপুৰ আদি ৰাজ্যসমূহ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত সংযুক্ত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৫। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ তাৎক্ষণিক কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ তাৎক্ষণিক কাৰণ আছিল নতুন এনফিল্ড ৰাইফেলৰ কাৰ্টিজ সমস্যা। চিপাহীসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে নতুন এনফিল্ড ৰাইফেলৰ কাৰ্টিজত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। কাৰ্টিজটো ব্যৱহাৰ কৰোঁতে দাঁতেৰে কামুৰিব লগা হৈছিল, যিটো হিন্দু আৰু মুছলমান উভয় চিপাহীৰে ধৰ্মীয় অনুভূতিত আঘাত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৬। ভাৰতৰ প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰামী হিচাপে কাক স্মৰণ কৰা হয় আৰু কিয়?
উত্তৰঃ মঙ্গল পাণ্ডেক ভাৰতৰ প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰামী তথা ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ প্ৰথম শ্বহীদ হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়। তেওঁ ১৮৫৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চ তাৰিখে বেৰেকপুৰত ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলক আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম সশস্ত্ৰ প্ৰতিৰোধ কৰিছিল। তেওঁক ধৰি ফাঁচী দিয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৭। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় ৰাজকুমাৰসকলৰ প্ৰতি কি নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় ৰাজকুমাৰসকলৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ বেলেগ নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। বিলোপ নীতি সম্পূৰ্ণৰূপে বাতিল কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ঘোষণা কৰিছিল যে তেওঁলোক ভাৰতৰ ভূখণ্ড আৰু সম্পদ অধিগ্ৰহণ কৰিব নোখোজে। ভাৰতীয় ৰজাসকলে দত্তক পুত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব পাৰিব আৰু তেওঁলোকৰ ৰাজ্যৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে স্বীকাৰ কৰা হ’ব।
প্ৰশ্ন ১৮। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহে ভাৰতৰ জনমানসত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ যদিও ব্যৰ্থ হৈছিল, তথাপি ইয়াৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব অপৰিসীম। এই বিদ্ৰোহে সমগ্ৰ ভাৰতবাসীক একত্ৰিত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বাবে অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎস হৈছিল। এই বিদ্ৰোহে ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথমবাৰৰ বাবে এক বৃহৎ সংগঠিত প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল। ভাৰতীয় নেতাসকলে এই বিদ্ৰোহক “প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰাম” বুলি আখ্যা দিছে।
প্ৰশ্ন ১৯। অৱধ ৰাজ্যক ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত চামিল কৰাৰ ঘটনাই বিদ্ৰোহৰ কাৰণ হৈছিল কেনেকৈ?
উত্তৰঃ ১৮৫৬ চনত ব্ৰিটিছ গভৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে অৱধৰ নৱাব ৱাজিদ আলী শ্বাহক কুশাসনৰ অজুহাতত পদচ্যুত কৰি অৱধ ৰাজ্য ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত চামিল কৰিছিল। অৱধৰ জনসাধাৰণ এই ঘটনাত অত্যন্ত ক্ষুব্ধ হৈছিল। অৱধৰ চিপাহীসকলো তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল আছিল। ফলত অৱধৰ লক্ষ্ণৌ ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ এক মূল কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল আৰু বেগম হজৰত মহলে বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব দিছিল।
প্ৰশ্ন ২০। ১৮৫৮ চনৰ ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঘোষণাপত্ৰৰ মূল বিষয়সমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৮ চনৰ নৱেম্বৰত ব্ৰিটিছ ৰাণী ভিক্টোৰিয়াই এক ঘোষণাপত্ৰ জাৰি কৰিছিল। এই ঘোষণাপত্ৰৰ মূল বিষয়সমূহ আছিল: (ক) ভাৰতৰ শাসনভাৰ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পৰা ব্ৰিটিছ ৰাণীলৈ হস্তান্তৰ হ’ব; (খ) ভাৰতীয় ৰজা আৰু নৱাবসকলৰ বিদ্যমান চুক্তিসমূহ মানি চলা হ’ব; (গ) ভাৰতীয়সকলৰ ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতিত হস্তক্ষেপ কৰা নহ’ব; (ঘ) সকলো যোগ্য ভাৰতীয়ক চৰকাৰী চাকৰিত নিয়োগ দিয়া হ’ব; (ঙ) ভাৰতীয় শাসকসকলক দত্তক পুত্ৰ গ্ৰহণৰ অধিকাৰ দিয়া হ’ব।
প্ৰশ্ন ২১। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত ভাৰতীয় চিপাহীসকল কিয় অংশগ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় চিপাহীসকল ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত বিভিন্ন কাৰণত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল: (ক) গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বিযুক্ত কাৰ্টিজ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱাৰ আশংকা, (খ) সমুদ্ৰ পাৰ হৈ যুদ্ধলৈ যোৱাত ধৰ্ম নষ্ট হোৱাৰ ভয়, (গ) ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলৰ তুলনাত কম বেতন আৰু পদোন্নতিৰ সুযোগ নথকা, (ঘ) নিজৰ পৰিয়াল আৰু জন্মভূমিৰ প্ৰতি থকা সহানুভূতি, আৰু (ঙ) ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে সাধাৰণ ভাৰতীয়সকলৰ প্ৰতি সহানুভূতি।
প্ৰশ্ন ২২। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত ৰাণী লক্ষ্মীবাইৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰাণী লক্ষ্মীবাই আছিল ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ এক অবিস্মৰণীয় বীৰত্বপূৰ্ণ নেত্ৰী। তেওঁৰ স্বামী ৰাজা গংগাধৰ ৰাৱৰ মৃত্যুৰ পিছত বিলোপ নীতি প্ৰয়োগ কৰি ব্ৰিটিছসকলে ঝাঁছি ৰাজ্য দখল কৰিছিল। তেওঁ ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে অদম্য সাহসেৰে যুদ্ধ কৰিছিল। ১৮৫৮ চনৰ জুন মাহত গোৱালিয়ৰৰ ওচৰত ব্ৰিটিছ সেনাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি তেওঁ বীৰত্বেৰে শ্বহীদ হৈছিল। তেওঁ ভাৰতৰ মহিলা স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলৰ আদৰ্শ হৈ আছে।