সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত ভাৰতৰ বিভিন্ন উপজাতি সম্প্ৰদায়ৰ জীৱনধাৰা, ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনে সেই জীৱনধাৰাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু উপজাতিসকলে কেনেকৈ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত বহু উপজাতি সম্প্ৰদায় বাস কৰিছিল। ইহঁত চহোৱা খেতিয়ক, ঘূৰন্তীয়া খেতিয়ক, চিকাৰী-সংগ্ৰহকাৰী আৰু পশুপালক হিচাপে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল।

“দিকু” মানে হৈছে বাহিৰৰ মানুহ — মহাজন, ব্যৱসায়ী, জমিদাৰ আৰু মিছনেৰী — যিসকলে উপজাতিসকলক শোষণ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনে নতুন ভূমি আইন প্ৰণয়ন কৰি উপজাতিসকলক তেওঁলোকৰ পৈতৃক মাটিৰ পৰা বঞ্চিত কৰিলে। বনাঞ্চল নীতিৰ অধীনত উপজাতিসকলৰ ঐতিহ্যগত বনৰ অধিকাৰ হৰণ কৰা হ’ল। মহাজনসকলে অতিৰিক্ত সুতত ঋণ দিছিল আৰু শেষত উপজাতিসকলৰ মাটি গ্ৰাস কৰিছিল। এই শোষণৰ বিৰুদ্ধে উপজাতিসকলে বিভিন্ন বিদ্ৰোহ কৰিছিল।

বিৰছা মুণ্ডাই ঝাৰখণ্ড-বিহাৰ অঞ্চলত মুণ্ডা উপজাতিৰ নেতৃত্ব দিছিল। তেওঁ “সত্য যুগ” বা সোণালী যুগৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল — এনে এটা যুগৰ সপোন যেতিয়া উপজাতিসকলে দিকুৰ অত্যাচাৰ মুক্ত হৈ নিজৰ ঐতিহ্যগত ভূমিত সুখেৰে বাস কৰিব পাৰিব। বিৰছাৰ আন্দোলনক “উলগুলান” বোলা হৈছিল। ১৮৯৯–১৯০০ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে এই বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু ১৯০০ চনত বিৰছা মুণ্ডাৰ কাৰাগাৰতে মৃত্যু হৈছিল। অসমতো বড়ো, মিছিং, কাৰ্বি, ৰাভা আদি উপজাতি সম্প্ৰদায় আছে যিসকল ব্ৰিটিছ শাসনকালত একে ধৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল।

Summary: This chapter discusses the varied lives of tribal communities in India, how British colonial rule disrupted their way of life, and how they resisted colonial exploitation. Tribal communities across India — including shifting cultivators like the Khonds and Santhals, hunters-gatherers like the Baigas, and pastoralists like the Van Gujjars — had rich and diverse livelihoods closely tied to forests and land.

The term “diku” referred to outsiders such as moneylenders, traders, landlords, missionaries, and British officials who exploited tribal communities. Colonial forest laws declared forests as state property, restricting traditional activities like jhum (shifting) cultivation, hunting, and gathering. New land settlements stripped tribal chiefs of their administrative powers. Moneylenders trapped tribals in debt cycles and eventually seized their land. These injustices sparked numerous tribal uprisings. Birsa Munda led the Munda tribe in the Chota Nagpur region (Jharkhand/Bihar), proclaiming a “satyug” — a golden age — when tribals would reclaim their land and live free from diku oppression. His movement (ulgulan) of 1899–1900 was suppressed by the British, and Birsa died in jail in 1900. The Santhal Revolt of 1855–56 and the Kol Rebellion of 1831–32 were other significant tribal uprisings. In Assam, tribal communities like the Bodo, Mising, Karbi, and Rabha also faced similar challenges under colonial rule. These movements demonstrated the tribal people’s deep desire for justice, dignity, and self-governance.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) ব্ৰিটিছসকলে উপজাতি মানুহক ________ বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল।

উত্তৰঃ বন্য বা অসভ্য (savage/uncivilised)।

(খ) ঘূৰন্তীয়া খেতিত বীজ সিঁচাৰ পদ্ধতিক ________ বোলে।

উত্তৰঃ ছটিয়াই দিয়া বা প্ৰসাৰণ পদ্ধতি (broadcasting)।

(গ) মধ্য ভাৰতত উপজাতিৰ মুৰব্বীসকলে ব্ৰিটিছ বন্দোবস্তৰ অধীনত ________ পাইছিল।

উত্তৰঃ ভূমি স্বত্বাধিকাৰৰ স্বীকৃতিপত্ৰ (land titles)।

(ঘ) উপজাতিৰ মানুহ অসমৰ ________ আৰু বিহাৰৰ কয়লাখনিত কাম কৰিবলৈ গৈছিল।

উত্তৰঃ চাহ বাগানত।

(ঙ) বিৰছা মুণ্ডাই ________ যুগ বা সোণালী যুগ ঘোষণা কৰিছিল।

উত্তৰঃ সত্য যুগ (Satyug)।

২। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ (True or False)

(ক) ঘূৰন্তীয়া খেতিয়কসকলে মাটি চহাই বীজ সিঁচে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ঘূৰন্তীয়া খেতিয়কসকলে মাটি চহোৱাৰ পৰিৱৰ্তে গছৰ মূৰ কাটি জ্বলাই ছাই সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি বীজ ছটিয়াই দিয়ে।

(খ) সাঁওতালসকলৰ পৰা গুটি কিনি ব্যৱসায়ীসকলে পাঁচগুণ বেছি দামত বিক্ৰী কৰিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। ৰেচম কীটৰ গুটি উৎপাদন কৰা সাঁওতালসকলক মধ্যভোগীসকলে অতি কম দামত গুটি কিনি পাঁচগুণ বেছি দামত বিক্ৰী কৰিছিল।

(গ) বিৰছাই তেওঁৰ অনুগামীসকলক নিজকে শুদ্ধ কৰিবলৈ, মদ্যপান বন্ধ কৰিবলৈ আৰু যাদু-বিশ্বাস এৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। বিৰছাই তেওঁৰ অনুগামীসকলক সামাজিক সংস্কাৰৰ পথত আগবাঢ়িবলৈ এই কথাসমূহ শিকাইছিল।

(ঘ) ব্ৰিটিছসকলে উপজাতিসকলৰ জীৱনশৈলী সংৰক্ষণ কৰিব বিচাৰিছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ব্ৰিটিছসকলে উপজাতিসকলৰ ঐতিহ্যগত জীৱনশৈলী ভাঙি দিছিল। তেওঁলোকে বনাঞ্চল ৰাজ্যৰ সম্পত্তি বুলি ঘোষণা কৰি ঘূৰন্তীয়া খেতি নিষিদ্ধ কৰিছিল আৰু স্থায়ী খেতিয়ক হ’বলৈ বাধ্য কৰাইছিল।

(ঙ) কল বিদ্ৰোহ ১৮৫৫–৫৬ চনত হৈছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কল বিদ্ৰোহ ১৮৩১–৩২ চনত হৈছিল। ১৮৫৫–৫৬ চনত সাঁওতাল বিদ্ৰোহ সংঘটিত হৈছিল।

৩। চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। “দিকু” বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰঃ “দিকু” শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে বাহিৰৰ মানুহ বা অজনা মানুহ। উপজাতিসকলৰ দৃষ্টিত মহাজন, ব্যৱসায়ী, হিন্দু জমিদাৰ, খ্ৰিস্টান মিছনেৰী আৰু ব্ৰিটিছ কৰ্মচাৰীসকল দিকু আছিল। এইসকলে উপজাতিসকলৰ মাটি কাঢ়ি লৈছিল, অতিৰিক্ত সুতত ঋণ দিছিল, তেওঁলোকৰ সংস্কৃতিৰ সমালোচনা কৰিছিল আৰু বহু ক্ষেত্ৰত শোষণ কৰিছিল। সেয়েহে উপজাতিসকলৰ ক্ষোভ আৰু বিদ্ৰোহ মূলত এই দিকুৰ বিৰুদ্ধে পৰিচালিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২। ঝুম বা ঘূৰন্তীয়া খেতি কি?

উত্তৰঃ ঝুম বা ঘূৰন্তীয়া খেতি হৈছে বনাঞ্চলত পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰচলিত এক প্ৰকাৰৰ খেতিৰ পদ্ধতি। এই পদ্ধতিত খেতিয়কসকলে বনৰ এটুকুৰা ঠাইৰ গছৰ মূৰ কাটি পাত, ডাল জ্বলাই দিয়ে। ছাই মাটিৰ সাৰ হিচাপে কাম কৰে। তাৰ পিছত বীজ ছটিয়াই দিয়া হয়। দুই-তিনি বছৰ খেতি কৰাৰ পিছত সেই মাটিডোখৰ পেলাই থৈ আন নতুন ঠাইলৈ যায়। এই পেলাই থৈ যোৱা মাটিক “পতিত মাটি” বোলে। বহু বছৰ পিছত মাটিৰ উৰ্বৰতা ঘূৰি আহিলে আকৌ সেই ঠাইত খেতি কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৩। ব্ৰিটিছ শাসনত উপজাতি মুৰব্বীসকলৰ ক্ষমতাত কি পৰিৱৰ্তন আহিল?

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে উপজাতি মুৰব্বীসকলে নিজৰ এলেকাত স্বাধীনভাৱে শাসন চলাইছিল। তেওঁলোকে নিজস্ব পুলিচ ৰাখিছিল, বিচাৰ দিছিল আৰু বনাঞ্চলৰ তত্ত্বাৱধান কৰিছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছ শাসনত তেওঁলোকে কেৱল ভূমিৰ স্বত্বাধিকাৰ ৰাখিলে। তেওঁলোকৰ প্ৰশাসনিক ক্ষমতা কাঢ়ি লোৱা হ’ল। তেওঁলোকে ব্ৰিটিছৰ আইন মানিব লগা হ’ল, ব্ৰিটিছক খাজনা দিব লগা হ’ল আৰু ব্ৰিটিছৰ হৈ নিজৰ মানুহকে শাস্তি দিব লগা হ’ল। ফলত উপজাতিসকলৰ মাজত তেওঁলোকৰ প্ৰভাৱ কমি গ’ল।

প্ৰশ্ন ৪। বিৰছা মুণ্ডা কোন আছিল?

উত্তৰঃ বিৰছা মুণ্ডা আছিল ঝাৰখণ্ড-বিহাৰৰ চোটানাগপুৰ অঞ্চলৰ মুণ্ডা উপজাতিৰ এজন মহান নেতা। তেওঁ ১৮৭৫ চনত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিকতা, মহাজন আৰু মিছনেৰীসকলৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে তেওঁ মুণ্ডাসকলক একতাবদ্ধ কৰিছিল। তেওঁ “সত্য যুগ” ঘোষণা কৰি মানুহক মদ্যপান ত্যাগ কৰিবলৈ, নিজকে শুদ্ধ কৰিবলৈ আৰু দিকুৰ বিৰুদ্ধে ৰুখি থিয় হ’বলৈ আহ্বান জনাইছিল। তেওঁৰ আন্দোলনক “উলগুলান” (মহা বিপ্লৱ) বোলা হৈছিল। ১৮৯৫ চনত তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল আৰু ১৯০০ চনত কাৰাগাৰতে কলেৰাত মৃত্যু হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫। সাঁওতাল বিদ্ৰোহ কেতিয়া আৰু কিয় হৈছিল?

উত্তৰঃ সাঁওতাল বিদ্ৰোহ ১৮৫৫–৫৬ চনত হৈছিল। বাংলা, বিহাৰ আৰু ঝাৰখণ্ডত বসবাসকাৰী সাঁওতাল উপজাতিসকলে মহাজন, জমিদাৰ আৰু ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনৰ বিৰুদ্ধে এই বিদ্ৰোহ কৰিছিল। সিধু আৰু কানহুৰ নেতৃত্বত প্ৰায় দহ হাজাৰ সাঁওতাল এই বিদ্ৰোহত যোগ দিছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে সামৰিক শক্তিৰে বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু বিদ্ৰোহৰ নেতাসকলক ফাঁচী দিছিল।

প্ৰশ্ন ৬। খণ্ড উপজাতিসকলৰ জীৱনধাৰা কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰঃ উৰিষ্যাৰ খণ্ড (Khonds) উপজাতিসকল বনাঞ্চলত বাস কৰিছিল। তেওঁলোকে দলগতভাৱে চিকাৰ কৰিছিল আৰু মাংস সমানভাৱে ভাগ কৰি লৈছিল। তেওঁলোকে বনৰ ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰিছিল, শাল আৰু মহুৱা গছৰ গুটিৰ পৰা তেল উলিয়াইছিল। বনৰ ভেষজ উদ্ভিদ ওষধ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। স্থানীয় বোৱাৰীসকলক কুছুম আৰু পলাশ ফুল যোগান ধৰিছিল যি ৰং তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭। বনাঞ্চল আইনে উপজাতিসকলৰ জীৱনত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বনাঞ্চল ৰাজ্যৰ সম্পত্তি বুলি ঘোষণা কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত উপজাতিসকলৰ জীৱনত নিম্নলিখিত প্ৰভাৱ পৰিছিল: (১) ঘূৰন্তীয়া খেতি নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। (২) বনত চিকাৰ কৰা, ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰা বন্ধ কৰা হৈছিল। (৩) উপজাতিসকলক বনৰ পৰা উচ্ছেদ কৰা হৈছিল। (৪) কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকক বনৰ সৰু অংশত খেতি কৰিবলৈ দিয়া হৈছিল, কিন্তু তাৰ বিনিময়ত বন বিভাগৰ হৈ কাম কৰিব লগা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৮। ঘূৰন্তীয়া খেতিয়কসকলে ব্ৰিটিছ শাসনত কি সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল?

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনত ঘূৰন্তীয়া খেতিয়কসকলে বহু সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল: (১) ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে তেওঁলোকৰ ঘূৰন্তীয়া জীৱনশৈলী পছন্দ নকৰিছিল কাৰণ এই খেতিয়কসকলৰ পৰা নিয়মিত খাজনা সংগ্ৰহ কৰা টান আছিল। (২) নতুন বনাঞ্চল নীতিয়ে তেওঁলোকৰ ঝুম খেতিৰ ৰাস্তা বন্ধ কৰি দিছিল। (৩) তেওঁলোকক স্থায়ী খেতিয়ক হ’বলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল। (৪) হাল বোৱা খেতিত ইহঁতৰ মাটি শুকান হৈছিল আৰু ফচল ভালেকৈ হোৱা নাছিল। ফলত বহুতে জীৱিকাৰ সন্ধানত আন ঠাইলৈ যাবলগা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯। বাইগা উপজাতিসকল কোন আছিল?

উত্তৰঃ বাইগা উপজাতিসকল মধ্যপ্ৰদেশৰ বনাঞ্চলত বাস কৰিছিল। তেওঁলোক মূলত চিকাৰী-সংগ্ৰহকাৰী আছিল। বাইগাসকল মাটিৰ সন্তান বুলি ভাবিছিল আৰু নিজে হাল বাবলৈ অনিচ্ছুক আছিল কাৰণ হাল বোৱাটো তেওঁলোকৰ মতে মাতৃ পৃথিৱীৰ বুকুত আঘাত কৰাৰ সমান। তেওঁলোকে কৃষি শ্ৰমক নিজৰ মৰ্যাদাৰ পৰিপন্থী বুলি ভাবিছিল।

প্ৰশ্ন ১০। ভান গুজ্জৰ উপজাতিসকলৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ ভান গুজ্জৰ উপজাতিসকল হিমালয়ৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত বাস কৰিছিল। তেওঁলোক পশুপালক আছিল। গৰু-ম’হ আদি ঘৰুৱা পশু পালন কৰি গাখীৰ আৰু অন্য সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল। শীতকালত তেওঁলোকে পশুবোৰক উপত্যকালৈ লৈ আহিছিল আৰু গ্ৰীষ্মকালত পাহাৰীয়া চাৰণ ভূমিলৈ লৈ গৈছিল।

৪। দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। বিৰছা মুণ্ডাৰ “সোণালী যুগৰ সপোন” কি আছিল? এই সপোনে উপজাতিসকলৰ মাজত কিয় আকৰ্ষণ জন্মাইছিল? বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ বিৰছা মুণ্ডা মুণ্ডা উপজাতিৰ এজন মহান নেতা আছিল যি চোটানাগপুৰ অঞ্চলৰ গাঁও আৰু বনত বিচৰণ কৰিছিল। তেওঁ অতীতৰ “সত্য যুগ” বা সোণালী যুগৰ কথা উদ্ভাৱন কৰিছিল। এই সোণালী যুগত মুণ্ডাসকলে সুখেৰে বাস কৰিছিল, বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিছিল, প্ৰাকৃতিক উৎস টেপ কৰিছিল, গছ আৰু বাগান পালিছিল আৰু নিজৰ পথাৰত খেতি কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল।

বিৰছাৰ মতে এই সোণালী যুগৰ পতন হৈছিল দিকুৰ আগমনৰ পিছতহে। দিকুসকলে উপজাতিসকলৰ মাটি কাঢ়ি লৈছিল আৰু তেওঁলোকক দাসত্বৰ জীৱনলৈ ঠেলি দিছিল। বিৰছাই ঘোষণা কৰিছিল যে সোণালী যুগ পুনৰ আহিব আৰু মুণ্ডাসকলে নিজৰ ৰাজ্য “মুণ্ডা ৰাজ” স্থাপন কৰিব।

এই সপোন উপজাতিসকলৰ মাজত আকৰ্ষণীয় হৈছিল কাৰণ:

• ব্ৰিটিছ শাসনত উপজাতিসকলে মাটি, জীৱিকা আৰু সম্মান হেৰুৱাইছিল — এই সপোনে পুনৰাই সেইবোৰ পাবৰ আশা জগাইছিল।
• দিকু অৰ্থাৎ মহাজন, মিছনেৰী আৰু ব্ৰিটিছৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে ক্ষোভিত উপজাতিসকলক ই একতাবদ্ধ কৰিছিল।
• ই উপজাতিসকলক সামাজিক সংস্কাৰৰ পথ দেখুৱাইছিল — মদ্যপান বন্ধ, অন্ধবিশ্বাস পৰিহাৰ।
• নিজস্ব পৰিচয়, সম্মান আৰু স্বাধীনতাৰ বাৰ্তাই উপজাতিসকলক অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।

বিৰছাৰ আন্দোলন দুটা কাৰণত ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ: প্ৰথমতঃ, ই ব্ৰিটিছ চৰকাৰক উপজাতিসকলৰ মাটি সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। দ্বিতীয়তঃ, ই প্ৰমাণ কৰিছিল যে উপজাতিসকল অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত প্ৰতিবাদ কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ২। উপজাতিসকলে দিকুৰ বিৰুদ্ধে কিয় ক্ষুব্ধ হৈছিল? বিভিন্ন দিকুসকলৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ উপজাতিসকল তেওঁলোকৰ জীৱনত হস্তক্ষেপ কৰা সকলো বাহিৰৰ মানুহকে দিকু বুলিছিল। বিভিন্ন দিকু আৰু তেওঁলোকৰ ভূমিকা তলত দিয়া হ’ল:

(ক) মহাজন আৰু ব্যৱসায়ী: মহাজনসকলে অতিৰিক্ত সুতত উপজাতিসকলক ঋণ দিছিল। যেতিয়া উপজাতিসকলে ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰিছিল তেতিয়া তেওঁলোকৰ মাটি কাঢ়ি লৈছিল। ব্যৱসায়ীসকলে উপজাতিৰ পণ্য কম দামত কিনি বেছি দামত বিক্ৰী কৰিছিল — যেনে ৰেচম কীটৰ গুটি তিনি-চাৰি টকাত কিনি পনেৰো টকাত বিক্ৰী কৰিছিল।

(খ) মিছনেৰী: খ্ৰিস্টান মিছনেৰীসকলে উপজাতিসকলৰ পৰম্পৰাগত ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁলোকে উপজাতিসকলক খ্ৰিস্টান ধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মতে উপজাতিসকলৰ ৰীতি-নীতি “অসভ্য”।

(গ) জমিদাৰ: জমিদাৰসকলে উপজাতিসকলৰ পৰা অতিৰিক্ত খাজনা আদায় কৰিছিল। উপজাতিৰ পৰম্পৰাগত মাটিৰ অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰি তেওঁলোকক ভাগচাহী কৰিছিল।

(ঘ) ব্ৰিটিছ প্ৰশাসন: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বনাঞ্চল ৰাজ্যৰ সম্পত্তি বুলি ঘোষণা কৰিছিল। নতুন ভূমি আইনে উপজাতিসকলক তেওঁলোকৰ পৈতৃক মাটিৰ পৰা বঞ্চিত কৰিছিল। উপজাতি মুৰব্বীসকলৰ ক্ষমতা খৰ্ব কৰা হৈছিল।

এই সকলো মিলি উপজাতিসকলৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱন ধ্বংস হৈছিল। সেইবাবেই বিৰছা মুণ্ডা আৰু আন নেতাসকলে মিছনেৰী, মহাজন আৰু জমিদাৰসকলক বিতাড়িত কৰিবলৈ আৰু মুণ্ডা ৰাজ স্থাপন কৰিবলৈ সংগ্ৰাম আৰম্ভ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩। ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শাসনে উপজাতিসকলৰ জীৱনধাৰাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শাসন উপজাতিসকলৰ জীৱনধাৰাত ব্যাপক নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল:

(ক) ভূমিৰ অধিকাৰ হৰণ: ব্ৰিটিছ ভূমি বন্দোবস্তই উপজাতিসকলৰ পৰম্পৰাগত সাম্প্ৰদায়িক ভূমিৰ অধিকাৰ বিলুপ্ত কৰিছিল। নতুন ব্যক্তিগত ভূমি স্বত্বাধিকাৰ ব্যৱস্থাত উপজাতিসকলে মাটিৰ দলিল বুজাব নোৱাৰি মাটি হেৰুৱাইছিল।

(খ) বনাঞ্চলৰ অধিকাৰ হৰণ: বনাঞ্চল ৰাজ্যৰ সম্পত্তি ঘোষণা কৰাৰ ফলত উপজাতিসকলৰ চিকাৰ, সংগ্ৰহ আৰু ঘূৰন্তীয়া খেতিৰ অধিকাৰ বিলুপ্ত হ’ল।

(গ) মুৰব্বীৰ ক্ষমতা হ্ৰাস: উপজাতি মুৰব্বীসকলৰ প্ৰশাসনিক ক্ষমতা কাঢ়ি লোৱা হ’ল। তেওঁলোক কেৱল ব্ৰিটিছৰ খাজনা সংগ্ৰহকাৰীলৈ পৰিণত হ’ল।

(ঘ) অৰ্থনৈতিক শোষণ: মহাজনৰ ঋণ-ফাঁদ, ব্যৱসায়ীৰ শোষণ আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰমৰ ফলত উপজাতিসকলৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা শোচনীয় হৈ পৰিল।

(ঙ) সাংস্কৃতিক আক্ৰমণ: মিছনেৰীসকলে উপজাতিসকলৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু পৰম্পৰাক “অসভ্য” বুলি আখ্যা দিছিল। ইয়াৰ ফলত উপজাতি সমাজত বিভাজন আহিছিল।

(চ) জোৰপূৰ্বক শ্ৰম: অনেক উপজাতি মানুহ অসমৰ চাহ বাগান আৰু বিহাৰৰ কয়লাখনিত কাম কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। এই কামৰ পৰিবেশ অতি কষ্টকৰ আছিল আৰু মজুৰি নামমাত্ৰ আছিল।

প্ৰশ্ন ৪। অসমৰ উপজাতি সম্প্ৰদায়ৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ অসম উপজাতি সম্প্ৰদায়ৰ দিশৰ পৰা অতি সমৃদ্ধ। অসমৰ প্ৰধান উপজাতি সম্প্ৰদায়সমূহ হৈছে বড়ো, মিছিং (মিৰি), কাৰ্বি, ৰাভা, দেউৰী, চুতীয়া, নেচাৰি আদি।

ব্ৰিটিছ শাসনকালত অসমৰ উপজাতিসকলেও একে ধৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। বড়োসকলে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা আৰু পাৰ্বত্য অঞ্চলত বাস কৰিছিল। মিছিং বা মিৰিসকল ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত নৌকা-বাসী হিচাপে পৰিচিত আছিল। কাৰ্বিসকল কাৰ্বি আংলং পাহাৰ অঞ্চলৰ বাসিন্দা আছিল। ব্ৰিটিছ বনাঞ্চল নীতিয়ে এই সকলো উপজাতিৰ পৰম্পৰাগত জীৱনধাৰা ব্যাহত কৰিছিল। চাহ বাগান খোলাৰ ফলত তেওঁলোকৰ বনাঞ্চল কমি আহিছিল। ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে অসমৰ উপজাতিসকলেও বিভিন্ন সময়ত প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল।

৫। অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। কল বিদ্ৰোহ কেতিয়া আৰু ক’ত হৈছিল?

উত্তৰঃ কল বিদ্ৰোহ ১৮৩১–৩২ চনত বৰ্তমানৰ ঝাৰখণ্ডৰ চিংহভূম অঞ্চলত হৈছিল। কল উপজাতিসকলে জমিদাৰ আৰু মহাজনৰ শোষণ আৰু ব্ৰিটিছ ভূমি বন্দোবস্তৰ বিৰুদ্ধে এই বিদ্ৰোহ কৰিছিল। বিদ্ৰোহীসকলে জমিদাৰ আৰু মহাজনৰ ঘৰ-দুৱাৰ ধ্বংস কৰিছিল। ব্ৰিটিছ সৈন্যই বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২। “উলগুলান” কাক বোলে?

উত্তৰঃ “উলগুলান” মুণ্ডা ভাষাত “মহা বিপ্লৱ” বা “বিশৃংখলা” অৰ্থত ব্যৱহাৰ হয়। বিৰছা মুণ্ডাৰ নেতৃত্বত ১৮৯৯–১৯০০ চনত চোটানাগপুৰ অঞ্চলত মুণ্ডাসকলে কৰা বিদ্ৰোহকে “উলগুলান” বোলা হয়। এই বিদ্ৰোহত উপজাতিসকলে ব্ৰিটিছ আৰু দিকুৰ বিৰুদ্ধে হাতিয়াৰ তুলি লৈছিল। ব্ৰিটিছে সামৰিক শক্তিৰে এই বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩। উপজাতিসকলৰ মাজত সম্প্ৰদায়গত ভূমিৰ ধাৰণাটো কি আছিল?

উত্তৰঃ উপজাতিসকলৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাত ভূমি ব্যক্তিগত সম্পত্তি নাছিল। মুণ্ডা আৰু অন্যান্য উপজাতিসকলৰ গোটে বা গোষ্ঠীয়ে সমূহীয়াভাৱে ভূমিৰ মালিকানা ৰাখিছিল। বংশৰ সদস্যসকল একত্ৰিতভাৱে ভূমি কৰ্ষণ কৰিছিল। এই সাম্প্ৰদায়িক ভূমি অধিকাৰ ব্ৰিটিছ ভূমি বন্দোবস্তই বিলুপ্ত কৰিলে কাৰণ ব্ৰিটিছে ব্যক্তিগত স্বত্বাধিকাৰৰ ভিত্তিত ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিব বিচাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪। উপজাতি বিদ্ৰোহসমূহৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ উপজাতি বিদ্ৰোহসমূহৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব বহু দিশত আছে:

• এই বিদ্ৰোহসমূহে প্ৰমাণ কৰিলে যে উপজাতিসকলে অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত প্ৰতিৰোধ গঢ়িব পাৰে।
• বিৰছাৰ আন্দোলনৰ ফলত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে উপজাতিসকলৰ মাটি সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
• এই বিদ্ৰোহসমূহ ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ এক অংশ আছিল।
• স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে উপজাতিসকলৰ বাবে সংৰক্ষণ আৰু বিশেষ সুৰক্ষামূলক আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল।
• এই বিদ্ৰোহসমূহে উপজাতিসকলৰ অধিকাৰ আৰু পৰিচয়ৰ সংগ্ৰামৰ ইতিহাস ৰচনা কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতত উপজাতিসকলৰ বিভিন্ন জীৱিকাৰ বিষয়ে এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।

জীৱিকাৰ ধৰণ	উপজাতিৰ উদাহৰণ	অঞ্চল
ঘূৰন্তীয়া খেতি (ঝুম)	খণ্ড, সাঁওতাল	উৰিষ্যা, বাংলা, ঝাৰখণ্ড
চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ	বাইগা	মধ্যপ্ৰদেশ
পশুপালন	ভান গুজ্জৰ	হিমালয় অঞ্চল
স্থায়ী খেতি	মুণ্ডা, ওৰাঁও	চোটানাগপুৰ, ঝাৰখণ্ড
ৰেচম কীট পালন	সাঁওতাল	হাজাৰিবাগ (বিহাৰ)

প্ৰশ্ন ৬। বিৰছা মুণ্ডাৰ আন্দোলন কেনেকৈ দমন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ বিৰছা মুণ্ডাৰ উলগুলান বিদ্ৰোহ ১৮৯৯–১৯০০ চনত চলিছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে এই বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ কৰিছিল। ১৮৯৫ চনতে বিৰছাক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল আৰু জামিনত মুকলি কৰা হৈছিল। ১৯০০ চনত পুনৰ গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয় আৰু সেই বছৰেই কাৰাগাৰত কলেৰা ৰোগত তেওঁৰ মৃত্যু হয়। বিৰছাৰ মৃত্যুৰ পিছত আন্দোলন স্তিমিত হৈ পৰে। তথাপি ব্ৰিটিছ চৰকাৰ উপজাতিসকলৰ দাবীৰ প্ৰতি মনোযোগ দিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭। পতিত মাটি (Fallow Land) কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি মাটিডোখৰত কিছু সময়ৰ বাবে খেতি কৰা বন্ধ ৰাখি মাটিৰ উৰ্বৰতা পুনৰাই ঘূৰাই আনিবলৈ পেলাই থোৱা হয়, সেই মাটিক পতিত মাটি বোলে। ঘূৰন্তীয়া খেতিয়কসকলে দুই-তিনি বছৰ এটা মাটিডোখৰত খেতি কৰাৰ পিছত তাত মাটিৰ উৰ্বৰতা কমি যাওঁতে সেইঠাই পতিত মাটি হিচাপে ৰাখে আৰু আন ঠাইলৈ যায়। বহু বছৰ পিছত মাটিৰ উৰ্বৰতা ঘূৰি আহিলে সেইঠাইত পুনৰ খেতি কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতত উপজাতিসকলৰ মাজত পৰিবৰ্তন আহিছিল কেনেকৈ?

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শাসনৰ ফলত ভাৰতৰ উপজাতিসকলৰ মাজত বহু পৰিবৰ্তন আহিছিল: (১) কিছু উপজাতি মানুহ বনাঞ্চলৰ পৰা উচ্ছেদ হৈ নগৰলৈ গ’ল আৰু কল-কাৰখানাত কাম কৰিবলৈ ল’লে। (২) অনেকে অসমৰ চাহ বাগান বা বিহাৰৰ কয়লাখনিত মজুৰ হিচাপে কাম কৰিবলৈ গ’ল। (৩) মিছনেৰীসকলে বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় খুলিছিল — কিছু উপজাতি মানুহে নতুন শিক্ষা পালে, কিন্তু একে সময়তে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত সংস্কৃতি ভাঙি পৰিল। (৪) নতুন ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক উপজাতিসকলক বাজাৰ অৰ্থনীতিত টানি আনিলে।