সাৰাংশ: তৃতীয় অধ্যায় “গ্ৰামাঞ্চলত ব্ৰিটিছ শাসন”ত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতত ভূমি ৰাজহ সংগ্ৰহৰ বাবে প্ৰৱৰ্তন কৰা বিভিন্ন ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ১৭৬৫ চনত মোগল সম্ৰাটে কোম্পানীক বাংলাৰ দিৱান পদ প্ৰদান কৰাৰ পিছত কোম্পানীয়ে ভূমি ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ লাভ কৰে। এই পৰিস্থিতিত কোম্পানীয়ে তিনিটা মুখ্য ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে: (১) চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত (Permanent Settlement, ১৭৯৩) — লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে বাংলা আৰু বিহাৰত প্ৰৱৰ্তন কৰে, য’ত ৰাজা আৰু তালুকদাৰসকলক জমিদাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয় আৰু ৰাজহৰ পৰিমাণ চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়; (২) ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থা — কেপ্টেইন ৰীড আৰু টমাছ মুনৰোৱে মাদ্ৰাজ আৰু বোম্বাইত ৰায়তৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰে; (৩) মহলওৱাৰী ব্যৱস্থা — উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত গ্ৰামৰ মুখিয়াৰ জৰিয়তে গোটেই গাঁৱৰ ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এই অধ্যায়ত নীল খেতি আৰু ১৮৫৯-৬০ চনৰ নীল বিদ্ৰোহৰ বিষয়েও আলোচনা কৰা হৈছে। নীল খেতিয়কসকলৰ দুৰ্দশা দীনবন্ধু মিত্ৰৰ নাটক “নীল দৰ্পণ”ত চিত্ৰিত হৈছে।

Summary: Chapter 3 “Ruling the Countryside” discusses the various land revenue systems introduced by the British East India Company in India. In 1765, the Mughal emperor appointed the Company as the Diwan of Bengal, granting it the right to collect land revenue. The Company introduced three major land revenue systems: (1) Permanent Settlement (1793) — introduced by Lord Cornwallis in Bengal and Bihar, which recognised rajas and taluqdars as zamindars and fixed the revenue amount permanently; (2) Ryotwari System — introduced by Captain Read and Thomas Munro in Madras and Bombay, where revenue was settled directly with the ryots (peasants); (3) Mahalwari System — introduced in north-western India, where revenue was settled with the village headman on behalf of the entire village (mahal). The chapter also discusses indigo cultivation and the Indigo Revolt of 1859–60. The suffering of indigo cultivators was depicted in the play “Nil Darpan” by Dinabandhu Mitra.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। মিলোৱা (Match the Following)

‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।

‘ক’ স্তম্ভ	‘খ’ স্তম্ভ
ৰায়ত	কৃষক
মহল	গাঁও
নিজ	চাহিদাকাৰীৰ নিজৰ মাটিত খেতি
ৰায়তী	ৰায়তৰ মাটিত খেতি

২। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) ইউৰোপৰ ওৱড গছৰ খেতিয়কসকলে ________ কে নিজৰ আয়ৰ প্ৰতি ভাবুকি সৃষ্টি কৰা শস্য বুলি গণ্য কৰিছিল।

উত্তৰঃ নীল (Indigo)।

(খ) আঠাৰ শতিকাৰ শেষৰ ফালে ব্ৰিটেইনত নীলৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছিল কাৰণ সেই সময়ত ________ বৃদ্ধি পাইছিল।

উত্তৰঃ কপাহৰ উৎপাদন (Cotton Production)।

(গ) আন্তৰ্জাতিক বাজাৰত নীলৰ চাহিদাত প্ৰভাৱ পৰিছিল ________ আৱিষ্কাৰৰ বাবে।

উত্তৰঃ কৃত্ৰিম ৰং (Synthetic Dyes)।

(ঘ) চম্পাৰণ আন্দোলন ________ ৰ বিৰুদ্ধে পৰিচালিত হৈছিল।

উত্তৰঃ নীলকৰ (Indigo Planters)।

৩। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)

(ক) ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ১৭৬৫ চনত বাংলাৰ দিৱান হৈছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(খ) চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তত ৰাজহৰ পৰিমাণ সময়ে সময়ে সলনি কৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তত ৰাজহৰ পৰিমাণ চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল, সলনি কৰা হোৱা নাছিল।

(গ) ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থাত গাঁৱৰ মুখিয়াৰ জৰিয়তে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থাত কোম্পানীয়ে পোনপটীয়াকৈ ৰায়তৰ সৈতে ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।

(ঘ) নীল দৰ্পণ নাটকখন দীনবন্ধু মিত্ৰই লিখিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(ঙ) নীলকৰসকলে সাধাৰণতে ৰায়তৰ উৎকৃষ্ট মাটিত নীল খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

---

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী কেতিয়া বাংলাৰ দিৱান হৈছিল আৰু ইয়াৰ তাৎপৰ্য কি আছিল?

উত্তৰঃ ১৭৬৫ চনৰ ১২ আগষ্টত মোগল সম্ৰাটে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক বাংলাৰ দিৱান পদ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ তাৎপৰ্য আছিল যে কোম্পানী বাংলাৰ মুখ্য আৰ্থিক প্ৰশাসক হিচাপে পৰিণত হয়। দিৱান হিচাপে কোম্পানীয়ে বাংলাৰ ভূমি ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ লাভ কৰে। ইয়াৰ ফলত কোম্পানী ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা এক শাসন কৰ্তৃপক্ষলৈ পৰিণত হয়।

প্ৰশ্ন ২। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত কি? কোনে, কেতিয়া, ক’ত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত হৈছে ১৭৯৩ চনত লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে বাংলা আৰু বিহাৰত প্ৰৱৰ্তন কৰা ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা। এই ব্যৱস্থাত ৰাজা আৰু তালুকদাৰসকলক জমিদাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়। জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা খাজনা সংগ্ৰহ কৰি কোম্পানীক এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ৰাজহ দিব লাগিছিল। এই ৰাজহৰ পৰিমাণ চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল — সেয়েহে ইয়াক চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি আছিল?

উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে: (ক) ৰাজা আৰু তালুকদাৰসকলক জমিদাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়। (খ) কোম্পানীক দিব লগা ৰাজহৰ পৰিমাণ চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। (গ) নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত ৰাজহ দিব নোৱাৰিলে জমিদাৰৰ সম্পত্তি নিলামত তুলি দিয়া হয়। (ঘ) কোম্পানীয়ে ভবিষ্যতে কৃষি সম্প্ৰসাৰণৰ লগতে ৰাজহ বৃদ্ধিৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়। (ঙ) ৰায়তসকল (কৃষক) জমিদাৰৰ অধীনত থাকে আৰু জমিদাৰে ইচ্ছামতে খাজনা বঢ়াব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৪। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তত জমিদাৰ আৰু ৰায়তৰ অৱস্থা কেনে আছিল?

উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তত জমিদাৰসকলে মাটিৰ মালিকানা পাইছিল কিন্তু নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত ৰাজহ দিব নোৱাৰিলে তেওঁলোকৰ মাটি নিলামত তুলি দিয়া হৈছিল। ৰায়তসকলৰ অৱস্থা আৰু বেয়া আছিল — জমিদাৰে তেওঁলোকৰ পৰা বেছি খাজনা আদায় কৰিছিল, অথচ তেওঁলোকৰ মাটিত কোনো অধিকাৰ নাছিল। ৰায়তসকলে যদি খাজনা দিব নোৱাৰিছিল, জমিদাৰে তেওঁলোকক মাটিৰ পৰা উচ্ছেদ কৰিব পাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫। ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থা কি? কোনে, ক’ত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰঃ ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থা হৈছে এনে এক ভূমি ৰাজহ পদ্ধতি য’ত কোম্পানীয়ে পোনপটীয়াকৈ ৰায়ত (কৃষক)ৰ সৈতে ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল — মাজত কোনো জমিদাৰ নাছিল। কেপ্টেইন ৰীড আৰু টমাছ মুনৰোৱে মাদ্ৰাজ আৰু বোম্বাই প্ৰেছিডেন্সীত এই ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। মুনৰো ব্যৱস্থা বুলিও ইয়াক জনা যায়। এই ব্যৱস্থাত প্ৰতিজন ৰায়তক পোনপটীয়াকৈ ৰাজহ পৰিশোধ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬। ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থাত কি সমস্যা হৈছিল?

উত্তৰঃ ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থাত দুটা মুখ্য সমস্যা হৈছিল: (ক) ৰাজহ বিষয়াসকলে অত্যন্ত বেছি ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল যি ৰায়তসকলৰ পক্ষে পৰিশোধ কৰা সম্ভৱ নাছিল। (খ) শস্যৰ ক্ষতি হ’লে বা ফচল নষ্ট হ’লেও ৰায়তে ৰাজহ দিবলৈ বাধ্য আছিল — ফলত অনেকে মাটি এৰি গাঁও ত্যাগ কৰিছিল। পথাৰবোৰ উজাৰ হৈ গৈছিল আৰু কৃষকসকলৰ দুৰ্দশা বাঢ়িছিল।

প্ৰশ্ন ৭। মহলওৱাৰী ব্যৱস্থা কি? কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰঃ মহলওৱাৰী ব্যৱস্থা হৈছে উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত (গাংগেয় সমভূমি, উত্তৰ-পশ্চিম প্ৰদেশ, পঞ্জাব) প্ৰৱৰ্তন কৰা এক ভূমি ৰাজহ পদ্ধতি। ১৮২২ চনত হোল্ট মেকেঞ্জিয়ে এই ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াত ৰাজহ গোটেই গাঁৱৰ (মহল) হৈ গাঁৱৰ মুখিয়াৰ সৈতে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ বিপৰীতে মহলওৱাৰী ব্যৱস্থাত ৰাজহ সময়ে সময়ে সংশোধন কৰাৰ সুবিধা আছিল।

প্ৰশ্ন ৮। তিনিটা ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ মাজত তুলনামূলক পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ তিনিটা ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ তুলনামূলক পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল:

বিষয়	চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত	ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থা	মহলওৱাৰী ব্যৱস্থা
প্ৰৱৰ্তন কৰোঁতা	লৰ্ড কৰ্ণৱালিছ	কেপ্টেইন ৰীড, টমাছ মুনৰো	হোল্ট মেকেঞ্জি
প্ৰৱৰ্তনৰ চন	১৭৯৩	উনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণি	১৮২২
প্ৰৱৰ্তনৰ অঞ্চল	বাংলা আৰু বিহাৰ	মাদ্ৰাজ আৰু বোম্বাই	উত্তৰ-পশ্চিম প্ৰদেশ, পঞ্জাব, গাংগেয় সমভূমি
ৰাজহ সংগ্ৰাহক	জমিদাৰ	পোনপটীয়াকৈ ৰায়ত	গাঁৱৰ মুখিয়া
ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ	চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত	সময়ে সময়ে সংশোধনযোগ্য	সময়ে সময়ে সংশোধনযোগ্য
মাটিৰ মালিক	জমিদাৰ	ৰায়ত	গাঁও (সামূহিক)

প্ৰশ্ন ৯। ১৭৭০ চনৰ বংগীয় দুৰ্ভিক্ষ কিয় হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৭৭০ চনৰ বংগীয় দুৰ্ভিক্ষ হৈছিল মূলতঃ কোম্পানীৰ অপশাসনৰ ফলত। কোম্পানীয়ে শিল্পীসকলক কম দামত মাল বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল আৰু কৃষকৰ পৰা উচ্চ হাৰত কৰ আদায় কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত বাংলাত ভয়াৱহ অৰ্থনৈতিক সংকট সৃষ্টি হয় আৰু ব্যাপক দুৰ্ভিক্ষ দেখা দিয়ে। এই দুৰ্ভিক্ষত বাংলাৰ প্ৰায় এক কোটি মানুহৰ মৃত্যু হয় — তেতিয়াৰ বাংলাৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ।

প্ৰশ্ন ১০। নীল (Indigo) কি আৰু ইয়াৰ ব্যৱসায়িক গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ নীল হৈছে এক প্ৰকাৰৰ নীলা ৰং যি Indigofera নামৰ উদ্ভিদৰ পাতৰ পৰা উৎপাদন কৰা হয়। কাপোৰ ৰং কৰিবলৈ ইয়াৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ আছিল। ইউৰোপৰ কাপোৰ শিল্পত নীলৰ বিশেষ চাহিদা আছিল কাৰণ ভাৰতীয় নীলে “গাঢ় নীলা ৰং” দিছিল, কিন্তু ইউৰোপৰ ওৱড গছৰ পৰা পোৱা ৰং “পাতল আৰু মলিন” আছিল। ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ পিছত কাপোৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পোৱাত নীলৰ চাহিদা অতিশয় বৃদ্ধি পায়। এই কাৰণে নীলক “নীলা সোণ” (Blue Gold) বোলা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১। নিজ আৰু ৰায়তী খেতিৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ নিজ আৰু ৰায়তী খেতিৰ মাজত পাৰ্থক্য হৈছে: নিজ খেতিত নীলকৰে নিজে মাটি ক্ৰয় বা ভাড়াত লৈ নীল খেতি কৰিছিল। শ্ৰমিক নিযুক্তি কৰি তেওঁ সেই মাটি পোনপটীয়াকৈ পৰিচালনা কৰিছিল। ৰায়তী খেতিত নীলকৰে ৰায়তসকলৰ মাটিত নীল খেতি কৰাইছিল। ৰায়তক আগতীয়াকৈ টকা ধাৰ দিছিল আৰু সেই ধাৰৰ বিনিময়ত তেওঁলোকে নিজৰ মাটিৰ এক অংশত বাধ্যতামূলকভাৱে নীল খেতি কৰিব লাগিছিল।

প্ৰশ্ন ১২। ৰায়তসকল নীল খেতি কৰিবলৈ অনিচ্ছুক আছিল কিয়?

উত্তৰঃ ৰায়তসকল নীল খেতি কৰিবলৈ অনিচ্ছুক আছিল কাৰণ: (ক) নীলকৰে নীলৰ বাবে অতি কম দাম দিছিল, যাৰ ফলত ৰায়তৰ খৰচো উঠিছিল নাছিল। (খ) নীলকৰে আগতীয়াকৈ ধাৰ দিছিল আৰু সেই ধাৰ কেতিয়াও শেষ হোৱা নাছিল — ৰায়তে চিৰকালৰ বাবে ঋণৰ জালত আৱদ্ধ হৈ পৰিছিল। (গ) নীলকৰে সাধাৰণতে ৰায়তৰ সৰ্বোৎকৃষ্ট মাটিত নীল খেতি কৰাইছিল, য’ত ৰায়তে ধান খেতি কৰিব বিচাৰিছিল। (ঘ) নীল খেতিয়ে মাটিৰ উৰ্বৰতা দ্ৰুতগতিত নষ্ট কৰে আৰু পিছত অন্য খেতি কৰিব নোৱাৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩। নীল বিদ্ৰোহ কেতিয়া, ক’ত হৈছিল আৰু ইয়াৰ কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰঃ ১৮৫৯-৬০ চনত বাংলাৰ কৃষকসকলে নীলকৰসকলৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল — এয়াই নীল বিদ্ৰোহ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ আছিল: (ক) নীলকৰসকলৰ শোষণমূলক নীতি — অত্যন্ত কম দামত নীল ক্ৰয়, (খ) অন্তহীন ঋণৰ বোজা, (গ) ভাল মাটিত ধান খেতিৰ পৰিৱৰ্তে বাধ্যতামূলক নীল খেতি, (ঘ) নীলকৰসকলৰ দ্বাৰা শাৰীৰিক নিপীড়ন। ১৮৫৯ চনত বাংলাৰ কৃষকসকলে নীল খেতি কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হয়।

প্ৰশ্ন ১৪। নীল বিদ্ৰোহৰ পৰিণতি কি হৈছিল?

উত্তৰঃ নীল বিদ্ৰোহৰ পিছত চৰকাৰে এখন নীল আয়োগ (Indigo Commission) গঠন কৰে। এই আয়োগে নীলকৰসকলৰ শোষণমূলক আচৰণ তদন্ত কৰে। আয়োগৰ প্ৰতিবেদনৰ ভিত্তিত চৰকাৰে ঘোষণা কৰে যে ৰায়তসকলক ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে নীল খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা নহ’ব। ইয়াৰ পিছৰ পৰা নীলৰ খেতি দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায় আৰু অৱশেষত বাংলাৰ নীল শিল্প ভাগি পৰে।

প্ৰশ্ন ১৫। নীল দৰ্পণ কি? ইয়াৰ সামাজিক গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ নীল দৰ্পণ হৈছে বাংলাৰ নাট্যকাৰ দীনবন্ধু মিত্ৰই লিখা এখন বিখ্যাত নাটক। এই নাটকত নীলকৰ ইংৰাজসকলৰ হাতত নীল খেতিয়কসকলৰ দুৰ্দশা আৰু অত্যাচাৰৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছিল। এই নাটকে জনসাধাৰণৰ মাজত নীল খেতিয়কসকলৰ প্ৰতি সহানুভূতি জগাইছিল আৰু নীল বিদ্ৰোহক সমৰ্থন দিছিল। এই নাটকৰ ইংৰাজী অনুবাদ মাইকেল মধুসূদন দত্তই কৰিছিল।

---

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা। মহলওৱাৰী ব্যৱস্থাৰ সৈতে ইয়াৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত ১৭৯৩ চনত লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে বাংলা আৰু বিহাৰত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:

(১) ৰাজা আৰু তালুকদাৰসকলক জমিদাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়। (২) জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা খাজনা সংগ্ৰহ কৰি কোম্পানীক এটা নিৰ্ধাৰিত ৰাজহ দিব লাগিছিল। (৩) কোম্পানীক দিব লগা ৰাজহৰ পৰিমাণ চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। (৪) নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত ৰাজহ দিব নোৱাৰিলে জমিদাৰৰ সম্পত্তি নিলামত তুলি দিয়া হয়। (৫) কোম্পানীয়ে ভবিষ্যতত ৰাজহ বৃদ্ধিৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।

মহলওৱাৰী ব্যৱস্থাৰ সৈতে পাৰ্থক্য: চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তত ৰাজহ চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা আছিল আৰু জমিদাৰৰ জৰিয়তে সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। মহলওৱাৰী ব্যৱস্থাত ৰাজহ গোটেই গাঁৱৰ হৈ গাঁৱৰ মুখিয়াৰ সৈতে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল আৰু সময়ে সময়ে সংশোধন কৰাৰ সুবিধা আছিল।

প্ৰশ্ন ২। নীলকৰসকলে ৰায়তসকলৰ ওপৰত কি অত্যাচাৰ কৰিছিল? নীল বিদ্ৰোহৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ নীলকৰসকলে ৰায়তসকলৰ ওপৰত বিভিন্ন ধৰণে অত্যাচাৰ কৰিছিল:

(১) ধাৰৰ ফান্দ: নীলকৰসকলে ৰায়তসকলক আগতীয়াকৈ কম সুতত ধাৰ দিছিল। এই ধাৰ লওঁতেই ৰায়তে নিজৰ মাটিৰ এক অংশত নীল খেতি কৰিবলৈ সম্মত হবলৈ বাধ্য হৈছিল। উৎপাদিত নীল অতি কম দামত নীলকৰক বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হওতে ৰায়তৰ খৰচো উঠিছিল নাছিল। ফলত ধাৰ কেতিয়াও শোধ হোৱা নাছিল আৰু পুৰণি ধাৰত নতুন ধাৰ যোগ হৈয়ে গৈছিল।

(২) উৎকৃষ্ট মাটিত নীল খেতি: নীলকৰসকলে সাধাৰণতে ৰায়তৰ সৰ্বোত্তম মাটিত নীল খেতি কৰাইছিল, য’ত ৰায়তসকলে ধান বা অন্য খাদ্য শস্য খেতি কৰিব বিচাৰিছিল। নীল খেতিয়ে মাটিৰ উৰ্বৰতা দ্ৰুতগতিত নষ্ট কৰিছিল।

(৩) শাৰীৰিক নিপীড়ন: নীলকৰসকলৰ লাঠিয়াল আৰু লোকজনে ৰায়তসকলক শাৰীৰিকভাৱে নিপীড়ন কৰিছিল। খাজনা দিব নোৱাৰিলে বা নীল খেতি কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে তেওঁলোকক মাৰপিট কৰা হৈছিল।

নীল বিদ্ৰোহ (১৮৫৯-৬০): এই অত্যাচাৰৰ বিৰুদ্ধে ১৮৫৯ চনত বাংলাৰ কৃষকসকলে বিদ্ৰোহ কৰে। তেওঁলোকে নীল খেতি কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু গাঁৱৰ মুখিয়া আৰু জমিদাৰসকলৰ সমৰ্থনো তেওঁলোকে লাভ কৰে। বিদ্ৰোহ ইমান ব্যাপক হয় যে চৰকাৰে নীল আয়োগ (Indigo Commission) গঠন কৰিবলৈ বাধ্য হয়। আয়োগৰ তদন্তৰ পিছত চৰকাৰে ঘোষণা কৰে যে কোনো ৰায়তকে বলপূৰ্বক নীল খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা নহ’ব। ইয়াৰ পিছৰেপৰা বাংলাত নীল খেতি বন্ধ হৈ যায়।

প্ৰশ্ন ৩। মুনৰো ব্যৱস্থাৰ সমস্যাসমূহ কি আছিল আৰু ই কৃষকসকলক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰিছিল?

উত্তৰঃ মুনৰো ব্যৱস্থা (ৰায়তওৱাৰী ব্যৱস্থা) টমাছ মুনৰোৱে মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাত কোম্পানীয়ে পোনপটীয়াকৈ ৰায়তৰ সৈতে ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। মুনৰোৱে আশা কৰিছিল যে এই ব্যৱস্থাত ৰায়তসকলে নিজৰ মাটিৰ উন্নতি কৰিব।

কিন্তু এই ব্যৱস্থাত গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যাসমূহ হৈছে:

(১) অত্যধিক ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ: ৰাজহ বিষয়াসকলে বাস্তৱিকতাত সম্ভৱ নোহোৱা পৰিমাণৰ ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। কোম্পানীয়ে যিমান পাৰি সিমান ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিব বিচাৰিছিল।

(২) শস্যনাশত ক্ষতিপূৰণ নাই: বান, খৰাং বা অন্য প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত শস্য নষ্ট হ’লেও ৰায়তে ৰাজহ দিবলৈ বাধ্য আছিল। ইয়াৰ ফলত অনেক ৰায়ত নিজৰ মাটি এৰি আন ঠাইলৈ পলাই গৈছিল।

(৩) দুৰ্ভিক্ষ আৰু দৰিদ্ৰতা: অত্যধিক ৰাজহৰ চাপত কৃষকসকলৰ খাদ্যৰ নিৰাপত্তা বিপন্ন হৈছিল। অনেক অঞ্চলত দুৰ্ভিক্ষ দেখা দিছিল। কৃষকসকলে মাটি উন্নত কৰিবলৈ বিনিয়োগ কৰিব পৰা অৱস্থাত নাছিল।

(৪) উদ্বাস্তু সমস্যা: কৃষকসকলে ৰাজহ দিব নোৱাৰি গাঁও এৰি গৈছিল, ফলত কৃষিভূমি উজাৰ হৈছিল আৰু ৰাজহ সংগ্ৰহ আৰু কমিছিল।

প্ৰশ্ন ৪। ব্ৰিটিছ শাসনকালত ভাৰতীয় কৃষকসকলৰ সামগ্ৰিক অৱস্থা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসনকালত ভাৰতীয় কৃষকসকলৰ অৱস্থা অতিশয় শোচনীয় আছিল:

(১) অত্যধিক ৰাজহৰ বোজা: কোম্পানীয়ে নিজৰ ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থ পূৰণৰ বাবে কৃষকৰ পৰা বেছিকৈ ৰাজহ আদায় কৰিছিল। এই উচ্চ ৰাজহ পৰিশোধ কৰিবলৈ কৃষকে ঋণ লবলৈ বাধ্য হৈছিল।

(২) জমিদাৰৰ শোষণ: চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ অধীনত জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা ইচ্ছামতে খাজনা বঢ়াব পাৰিছিল। ৰায়তসকলৰ মাটিৰ কোনো নিজস্ব অধিকাৰ নাছিল।

(৩) নীল খেতিৰ বাধ্যতা: বাংলাৰ কৃষকসকলক নীলকৰসকলে বলপূৰ্বক নীল খেতি কৰাইছিল। অতি কম দামত নীল বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল আৰু তেওঁলোক চিৰকালৰ বাবে ঋণৰ জালত পৰিছিল।

(৪) দুৰ্ভিক্ষ: অত্যধিক কৰৰ ভাৰ আৰু কোম্পানীৰ শোষণমূলক নীতিৰ ফলত ১৭৭০ চনত ভয়াৱহ দুৰ্ভিক্ষ হয়। প্ৰায় এক কোটি মানুহ মৃত্যুমুখত পৰে।

(৫) পৰম্পৰাগত শিল্পৰ বিনাশ: ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্পীসকলক কম দামত পণ্য বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। ফলত ভাৰতীয় কুটিৰ শিল্প প্ৰায় নষ্ট হৈ গৈছিল আৰু শিল্পীসকলে কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈছিল।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। দিৱানী অধিকাৰ লাভ কৰাৰ পিছত কোম্পানীৰ সামনে মুখ্য সমস্যা কি আছিল?

উত্তৰঃ ১৭৬৫ চনত দিৱানী অধিকাৰ লাভ কৰাৰ পিছত কোম্পানীৰ সামনে মুখ্য সমস্যা আছিল ভূমি ৰাজহ সংগ্ৰহৰ ব্যৱস্থা কৰা। কোম্পানীয়ে ইংলেণ্ডলৈ যথেষ্ট পৰিমাণে ৰাজহ পঠাব লাগিছিল। কিন্তু তেওঁলোকে ভাৰতৰ কৃষি ব্যৱস্থা আৰু স্থানীয় পৰম্পৰাৰ বিষয়ে পৰ্যাপ্ত জ্ঞান নাছিল। সেয়েহে কোম্পানীয়ে বিভিন্ন ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা পৰীক্ষামূলকভাৱে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তত জমিদাৰসকলৰ সম্পত্তি কেনে পৰিস্থিতিত নিলামত তুলি দিয়া হৈছিল?

উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ নিয়ম অনুযায়ী, যদি কোনো জমিদাৰে নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত কোম্পানীক নিৰ্ধাৰিত ৰাজহ পৰিশোধ কৰিবলৈ ব্যৰ্থ হয়, তেন্তে তেওঁৰ জমিদাৰী নিলামত তুলি দিয়া হৈছিল। এই নিয়ম অতি কঠোৰ আছিল — বানপানী, খৰাং বা অন্য কাৰণত শস্যনাশ হ’লেও জমিদাৰে ৰাজহ দিব লাগিছিল, নহ’লে সম্পত্তি হেৰুৱাব লাগিছিল। ইয়াৰ ফলত অনেক পুৰণি জমিদাৰ পৰিয়াল মাটিৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩। হোল্ট মেকেঞ্জি কোন আছিল আৰু তেওঁৰ অৱদান কি?

উত্তৰঃ হোল্ট মেকেঞ্জি আছিল ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ এজন বিষয়া। ১৮২২ চনত তেওঁ উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ বাবে এক নতুন ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে — ই মহলওৱাৰী ব্যৱস্থা নামে পৰিচিত। এই ব্যৱস্থাত গোটেই গাঁৱৰ ৰাজহ (মহলওৱাৰী) গাঁৱৰ মুখিয়াৰ সৈতে একেলগে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ দোষ-ত্ৰুটি পৰিহাৰ কৰিবলৈ তেওঁ এই নতুন ব্যৱস্থা উদ্ভাৱন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪। “নীলা সোণ” বুলি নীলক কিয় কোৱা হৈছিল?

উত্তৰঃ নীলক “নীলা সোণ” (Blue Gold) বুলি কোৱা হৈছিল কাৰণ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ পিছত ইউৰোপৰ বস্ত্ৰ শিল্পত নীলৰ চাহিদা অতিশয় বৃদ্ধি পাইছিল। কাপোৰত ৰং দিবলৈ নীলৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল আৰু ভাৰতীয় নীলে গাঢ় নীলা ৰং দিছিল যি ইউৰোপীয় ওৱড গছৰ পৰা পোৱা পাতল ৰংতকৈ বহুত উন্নত আছিল। এই উচ্চ চাহিদা আৰু লাভজনকতাৰ কাৰণে নীলক সোণৰ সমতুল্য গণ্য কৰা হৈছিল — সেয়েহে “নীলা সোণ” নাম।

প্ৰশ্ন ৫। দীনবন্ধু মিত্ৰ কোন আছিল? তেওঁৰ নীল দৰ্পণ নাটকৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ দীনবন্ধু মিত্ৰ (১৮২৯-১৮৭৩) আছিল উনবিংশ শতিকাৰ এজন বিখ্যাত বাংলা নাট্যকাৰ। তেওঁৰ লিখা “নীল দৰ্পণ” নাটকত নীলকৰ ইংৰাজসকলৰ হাতত বাংলাৰ নীল খেতিয়কসকলৰ দুৰ্দশা, শোষণ আৰু অত্যাচাৰৰ বাস্তৱ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছিল। এই নাটকৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব হৈছে: (ক) ই নীল বিদ্ৰোহৰ সময়ত প্ৰকাশিত হৈছিল আৰু জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰিছিল। (খ) মাইকেল মধুসূদন দত্তই ইয়াৰ ইংৰাজী অনুবাদ কৰে, ফলত ব্ৰিটিছ জনসাধাৰণ আৰু চৰকাৰৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ হয়। (গ) এই নাটকে ভাৰতৰ প্ৰতিবাদী সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান অধিকাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬। চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ (১৯১৭) আছিল মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত ভাৰতত পৰিচালিত প্ৰথম বৃহৎ সত্যাগ্ৰহ আন্দোলন। বিহাৰৰ চম্পাৰণ জিলাত নীলকৰসকলে কৃষকসকলক বলপূৰ্বক নীল খেতি কৰাই অতি কম দামত নীল ক্ৰয় কৰিছিল। গান্ধীজীয়ে চম্পাৰণলৈ গৈ কৃষকসকলৰ দুৰ্দশা স্বচক্ষে দেখে আৰু তেওঁলোকৰ হৈ অহিংস আন্দোলন আৰম্ভ কৰে। এই আন্দোলনৰ ফলত চৰকাৰে তদন্ত কমিটি গঠন কৰে আৰু কৃষকসকলৰ বিভিন্ন দাবী মানি লোৱা হয়। চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ ইতিহাসত এক মাইলৰ খুঁটি।