সাৰাংশ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী ১৬০০ চনত ৰাণী প্ৰথম এলিজাবেথৰ ৰাজকীয় অনুমতিপত্ৰৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু ভাৰতত বাণিজ্যৰ একচেটিয়া অধিকাৰ লাভ কৰে। কোম্পানীয়ে পলাশীৰ যুদ্ধ (১৭৫৭), বক্সাৰৰ যুদ্ধ (১৭৬৪) আদি বিভিন্ন যুদ্ধত জয়লাভ কৰি ক্ৰমে ক্ৰমে ৰাজনৈতিক ক্ষমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ১৭৬৫ চনত মোগল সম্ৰাটে কোম্পানীক বাংলা, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ দেৱানী অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। লৰ্ড ৱেলেছলিৰ অধীনস্থ মিত্ৰতা ব্যৱস্থা আৰু লৰ্ড ডেলহাউজিৰ স্বত্ববিলোপ নীতিৰ জৰিয়তে কোম্পানীয়ে বিশাল ভাৰতীয় ভূখণ্ড দখল কৰে। ৰবাৰ্ট ক্লাইভ, ৱাৰেন হেষ্টিংছ, কৰ্ণৱালিছ, ৱেলেছলি আৰু ডেলহাউজি এই ক্ষমতা বিস্তাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
Summary: The East India Company was established in 1600 with a royal charter from Queen Elizabeth I granting it a monopoly on trade with the East. Through victories at the Battle of Plassey (1757) and Battle of Buxar (1764), the Company gradually transformed from a trading body into a political power. In 1765, the Mughal emperor granted the Company Diwani rights over Bengal, Bihar, and Orissa. Lord Wellesley’s Subsidiary Alliance and Lord Dalhousie’s Doctrine of Lapse allowed the Company to annex vast Indian territories. Key figures in this expansion included Robert Clive, Warren Hastings, Cornwallis, Wellesley, and Dalhousie.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী ১৬০০ চনত প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। ১৬০০ চনত ইংলেণ্ডৰ ৰাণী কোন আছিল?
উত্তৰঃ ১৬০০ চনত ইংলেণ্ডৰ ৰাণী আছিল প্ৰথম এলিজাবেথ।
প্ৰশ্ন ৩। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক ৰাজকীয় অনুমতিপত্ৰ (চাৰ্টাৰ) প্ৰদান কৰিছিল কোনে?
উত্তৰঃ ইংলেণ্ডৰ ৰাণী প্ৰথম এলিজাবেথে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক ৰাজকীয় অনুমতিপত্ৰ প্ৰদান কৰিছিল। এই অনুমতিপত্ৰে কোম্পানীক পূব দিশৰ দেশসমূহৰ সৈতে বাণিজ্যৰ একচেটিয়া অধিকাৰ দিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ভাস্কো ডা গামা কেতিয়া ভাৰতলৈ অহাৰ সামুদ্রিক পথ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ পৰ্তুগীজ নাৱিক ভাস্কো ডা গামাই ১৪৯৮ চনত ভাৰতলৈ অহাৰ সামুদ্রিক পথ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫। হুগলী নদীৰ পাৰত ইংৰাজসকলৰ প্ৰথম কাৰখানা কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ হুগলী নদীৰ পাৰত ইংৰাজসকলৰ প্ৰথম কাৰখানা ১৬৫১ চনত স্থাপিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬। পলাশীৰ যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল আৰু কোনে জয়লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ পলাশীৰ যুদ্ধ ১৭৫৭ চনত হৈছিল। এই যুদ্ধত ৰবাৰ্ট ক্লাইভৰ নেতৃত্বত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে বাংলাৰ নৱাব চিৰাজ-উদ্-দৌলাক পৰাজিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। পলাশীৰ যুদ্ধৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰঃ পলাশীৰ যুদ্ধ (১৭৫৭) ভাৰতত কোম্পানীয়ে অৰ্জন কৰা প্ৰথম বৃহৎ বিজয় আছিল। এই যুদ্ধৰ ফলত ইংৰাজসকলে বাংলাত ক্ষমতা বিস্তাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হয় আৰু এইয়া ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্রাজ্য প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰথম পদক্ষেপ হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৮। দেৱানী অধিকাৰ কি? কোম্পানীয়ে এই অধিকাৰ কেতিয়া পাইছিল?
উত্তৰঃ দেৱানী অধিকাৰ মানে হৈছে কোনো অঞ্চলৰ ৰাজহ সংগ্ৰহ আৰু দেৱানী ন্যায় প্ৰশাসনৰ অধিকাৰ। ১৭৬৫ চনত মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলমে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক বাংলা, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ দেৱানী অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৯। ‘চিপাহী’ বুলি কাক কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে নিযুক্তি দিয়া ভাৰতীয় সৈনিকসকলক চিপাহী বুলি কোৱা হৈছিল। এওঁলোক ইউৰোপীয় বিষয়াসকলৰ প্ৰশিক্ষণত পেছাদাৰ সামৰিক বাহিনী হিচাপে গঢ়ি উঠিছিল।
প্ৰশ্ন ১০। ‘মহীশূৰৰ বাঘ’ বুলি কাক জনা যায়?
উত্তৰঃ মহীশূৰৰ শাসক টিপু চুলটানক ‘মহীশূৰৰ বাঘ’ বুলি জনা যায়। তেওঁ ব্ৰিটিছ সম্প্ৰসাৰণৰ বিৰুদ্ধে সাহসিকতাৰে যুদ্ধ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১। টিপু চুলটান কেনেকৈ মৃত্যুবৰণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৭৯৯ চনত শ্ৰীৰংগপট্টম যুদ্ধত টিপু চুলটানে তেওঁৰ ৰাজধানী ৰক্ষা কৰিবলৈ যুঁজ দিওঁতে বীৰবিক্ৰমে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১২। স্বত্ববিলোপ নীতি (Doctrine of Lapse) কি?
উত্তৰঃ লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা স্বত্ববিলোপ নীতি অনুযায়ী যদি কোনো ভাৰতীয় ৰজাৰ স্বাভাৱিক পুৰুষ উত্তৰাধিকাৰী নোহোৱাকৈ মৃত্যু হয়, তেন্তে তেওঁৰ ৰাজ্যখন কোম্পানীৰ অধীনলৈ আহিব। এই নীতিৰ দ্বাৰা সাতাৰা, সম্বলপুৰ, উদয়পুৰ, নাগপুৰ, ঝাঁচি আদি ৰাজ্য সংযুক্ত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩। মিত্ৰতা ব্যৱস্থা (Subsidiary Alliance) কি আছিল?
উত্তৰঃ লৰ্ড ৱেলেছলিয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা মিত্ৰতা ব্যৱস্থা অনুযায়ী ভাৰতীয় শাসকসকলে নিজস্ব সেনাবাহিনী ৰাখিব নোৱাৰিব, তেওঁলোকৰ দৰবাৰত এজন ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্ট থাকিব, আৰু তেওঁলোকে ব্ৰিটিছ সুৰক্ষাৰ বাবে ব্ৰিটিছ সেনা ৰখাৰ খৰচ বহন কৰিব। যদি তেওঁলোকে পৰিশোধ কৰিতে ব্যৰ্থ হয়, তেওঁলোকৰ ভূখণ্ড কোম্পানীয়ে লৈ লব।
প্ৰশ্ন ১৪। পৰামাউণ্টচি নীতি কি আছিল?
উত্তৰঃ লৰ্ড হেষ্টিংছে (১৮১৩-১৮২৩) প্ৰৱৰ্তন কৰা পৰামাউণ্টচি নীতি অনুযায়ী কোম্পানীৰ কৰ্তৃত্ব সৰ্বোচ্চ বা পৰম বুলি দাবী কৰা হৈছিল। এই নীতিৰ দ্বাৰা কোম্পানীয়ে ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহ সংযুক্ত কৰাৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫। বাংলাৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল কোন আছিল?
উত্তৰঃ ৱাৰেন হেষ্টিংছ আছিল বাংলাৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল (১৭৭৩-১৭৮৫)। তেওঁ বিভিন্ন প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল যদিও ইংলেণ্ডত তেওঁৰ বিৰুদ্ধে বাংলাৰ শাসনত অপশাসনৰ অভিযোগ তোলা হৈছিল।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ইউৰোপীয় বণিকসকলক ভাৰতলৈ কি কাৰণে আকৃষ্ট কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় পণ্যৰ বিপুল চাহিদাই ইউৰোপীয় বণিকসকলক ভাৰতলৈ আকৃষ্ট কৰিছিল। ভাৰতৰ সূক্ষ্ম সূতা আৰু ৰেচম কাপোৰ, জৰী-কাম, মছলা যেনে জালুক, লং, এলাচ, দাৰুচিনি আদি ইউৰোপত অতি মূল্যৱান আছিল। ইউৰোপীয় বণিকসকলে এই পণ্যসমূহ ভাৰতত সস্তা মূল্যত কিনি ইউৰোপত অধিক মূল্যত বিক্ৰী কৰি বিপুল মুনাফা অৰ্জন কৰিব পাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। বাংলাৰ নৱাবসকলৰ সৈতে কোম্পানীৰ বিবাদৰ কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ বাংলাৰ নৱাবসকলৰ সৈতে কোম্পানীৰ বিবাদ বিভিন্ন কাৰণত হৈছিল। নৱাবসকলে কোম্পানীক নিজৰ মুদ্ৰা মিন্ট কৰাৰ অধিকাৰ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। কোম্পানীৰ বিষয়াসকলে নিজৰ ব্যক্তিগত ব্যৱসায়ত কৰ নিদিয়াকৈ বাণিজ্য কৰাত বাংলাৰ ৰাজহ হ্ৰাস পাইছিল। কোম্পানীয়ে কলকাতাত দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰাত নৱাবসকলে আপত্তি কৰিছিল। নৱাব চিৰাজ-উদ্-দৌলাই কোম্পানীক দুৰ্গ নিৰ্মাণ বন্ধ কৰিবলৈ, ৰাজহ দিবলৈ আৰু ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপ বন্ধ কৰিবলৈ দাবী কৰিছিল। এই সকলোবোৰ বিবাদ পলাশীৰ যুদ্ধলৈ পৰিচালিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩। দেৱানী অধিকাৰে কোম্পানীক কেনেকৈ সহায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৭৬৫ চনত দেৱানী অধিকাৰ লাভ কৰাটো কোম্পানীৰ বাবে এক যুগান্তকাৰী পদক্ষেপ আছিল। এতিয়াৰ পৰা কোম্পানীয়ে বাংলা, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ বিপুল ৰাজহ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিব। দেৱানীৰ আগতে কোম্পানীয়ে ভাৰতত পণ্য কিনিবলৈ ব্ৰিটেইনৰ পৰা সোণ-ৰূপ আমদানি কৰিব লাগিছিল। দেৱানীৰ পিছত বাংলাৰ ৰাজহ দিয়ে ভাৰতীয় পণ্য কিনিব পাৰিব, সেনাবাহিনীৰ ব্যয় বহন কৰিব পাৰিব আৰু দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিব পাৰিব। এইদৰে কোম্পানী বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা প্ৰশাসনিক আৰু ৰাজনৈতিক শক্তিলৈ পৰিণত হয়।
প্ৰশ্ন ৪। মিত্ৰতা ব্যৱস্থা (Subsidiary Alliance) কেনেকৈ কাম কৰিছিল? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ লৰ্ড ৱেলেছলিয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা মিত্ৰতা ব্যৱস্থা কোম্পানীৰ ৰাজ্য বিস্তাৰৰ এক চালাক পদ্ধতি আছিল। এই ব্যৱস্থা অনুযায়ী: (১) ভাৰতীয় শাসকসকলে নিজস্ব স্বাধীন সেনাবাহিনী ৰাখিব নোৱাৰিব। (২) তেওঁলোকৰ দৰবাৰত এজন ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্ট থাকিব। (৩) ব্ৰিটিছ সুৰক্ষাৰ বিনিময়ত তেওঁলোকে কোম্পানীৰ সেনা ৰখাৰ সকলো খৰচ বহন কৰিব। (৪) যদি তেওঁলোকে পৰিশোধ কৰিতে ব্যৰ্থ হয়, তেন্তে তেওঁলোকৰ ভূখণ্ড কোম্পানীয়ে লৈ লব। উদাহৰণ: অৱধৰ নৱাবক ১৮০১ চনত তেওঁৰ অৰ্ধেক অঞ্চল কোম্পানীক দিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫। টিপু চুলটান কোন আছিল? তেওঁ ব্ৰিটিছসকলক কেনেকৈ প্ৰতিৰোধ কৰিছিল?
উত্তৰঃ টিপু চুলটান মহীশূৰৰ হায়দাৰ আলিৰ পুত্ৰ আৰু উত্তৰাধিকাৰী আছিল। তেওঁক ‘মহীশূৰৰ বাঘ’ বুলি জনা যায়। টিপু চুলটানে মালাবাৰ উপকূলৰ জালুক আৰু এলাচৰ বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। ১৭৮৫ চনত তেওঁ এই পণ্যসমূহ ইংৰাজ বণিকৰ হাতলৈ যোৱাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল। তেওঁ ফৰাচীসকলৰ সহায়ত নিজৰ সেনাবাহিনী আধুনিক কৰিছিল। তেওঁ চাৰিটা ইংৰাজ-মহীশূৰ যুদ্ধত ব্ৰিটিছসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিছিল। শেষত ১৭৯৯ চনত শ্ৰীৰংগপট্টমৰ যুদ্ধত তেওঁ বীৰবিক্ৰমে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬। স্বত্ববিলোপ নীতি (Doctrine of Lapse) কি আছিল? কোনবোৰ ৰাজ্য এই নীতিৰে সংযুক্ত কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা স্বত্ববিলোপ নীতি অনুযায়ী যদি কোনো ভাৰতীয় শাসকৰ স্বাভাৱিক পুৰুষ উত্তৰাধিকাৰী নোহোৱাকৈ মৃত্যু হয়, তেন্তে তেওঁৰ ৰাজ্যখন ‘স্বত্বভ্ৰষ্ট’ হৈ কোম্পানীৰ অধীনলৈ আহিব। এই নীতিৰ দ্বাৰা নিম্নলিখিত ৰাজ্যসমূহ সংযুক্ত কৰা হৈছিল — সাতাৰা (১৮৪৮), সম্বলপুৰ (১৮৫০), উদয়পুৰ (১৮৫২), নাগপুৰ (১৮৫৩), ঝাঁচি (১৮৫৪), আৰু অৱধ (১৮৫৬)। এই নীতিয়ে ভাৰতীয় শাসকসকলৰ মাজত তীব্ৰ অসন্তোষৰ সৃষ্টি কৰিছিল যি পিছত ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহলৈ পৰিচালিত হয়।
প্ৰশ্ন ৭। কোম্পানীৰ সেনাবাহিনীৰ গঠন কেনে আছিল?
উত্তৰঃ কোম্পানীৰ সেনাবাহিনী মোগল বা অন্য শাসকৰ সেনাৰ পৰা পৃথক আছিল। কোম্পানীৰ সেনাবাহিনীত প্ৰশিক্ষিত পেছাদাৰ ভাৰতীয় সৈনিক আছিল যাক ‘চিপাহী’ বুলি কোৱা হৈছিল। এই চিপাহীসকলক ইউৰোপীয় পদ্ধতিত যুদ্ধৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। কমাণ্ড পদসমূহ ইউৰোপীয় বিষয়াসকলে পালন কৰিছিল। সময়ৰ লগে লগে অশ্বাৰোহী বাহিনীৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পাইছিল আৰু পদাতিক বাহিনী অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছিল। কোম্পানীয়ে বাংলা, বম্বে আৰু মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিত পৃথক সেনাবাহিনী ৰাখিছিল।
প্ৰশ্ন ৮। ৱাৰেন হেষ্টিংছৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ ৱাৰেন হেষ্টিংছ আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল (১৭৭৩-১৭৮৫)। তেওঁ বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। প্ৰতিটো জিলাত দেৱানী আৰু ফৌজদাৰী আদালত স্থাপন কৰা হয়। মুছলমান আইন বিশেষজ্ঞ (মৌলবী) আৰু হিন্দু পণ্ডিতসকলে আইন বিচাৰ-ব্যাখ্যা কৰিছিল। ১৭৭৩ চনত কলকাতাত এটি সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় স্থাপিত হৈছিল। তেওঁ বিভিন্ন যুদ্ধতো অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু ইংলেণ্ডত ঘূৰি যোৱাৰ পিছত এডমাণ্ড বাৰ্কে তেওঁৰ বিৰুদ্ধে বাংলাৰ অপশাসনৰ অভিযোগ তুলিছিল আৰু তেওঁৰ বিচাৰ (Impeachment) হৈছিল।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। _________ যুদ্ধত কোম্পানীয়ে ভাৰতত প্ৰথম বৃহৎ বিজয় অৰ্জন কৰিছিল।
উত্তৰঃ পলাশীৰ
প্ৰশ্ন ২। হায়দাৰ আলি আৰু টিপু চুলটানে _________ ৰাজ্য শাসন কৰিছিল।
উত্তৰঃ মহীশূৰ
প্ৰশ্ন ৩। লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে _________ নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ স্বত্ববিলোপ (Doctrine of Lapse)
প্ৰশ্ন ৪। মাৰাঠা ৰাজ্যসমূহ ভাৰতৰ _________ অঞ্চল দখল কৰিছিল।
উত্তৰঃ পশ্চিম
প্ৰশ্ন ৫। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী _________ চনত প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৬০০
প্ৰশ্ন ৬। _________ চনত মোগল সম্ৰাটে কোম্পানীক দেৱানী অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
উত্তৰঃ ১৭৬৫
প্ৰশ্ন ৭। পলাশীৰ যুদ্ধত কোম্পানীৰ নেতৃত্ব দিছিল _________।
উত্তৰঃ ৰবাৰ্ট ক্লাইভ
প্ৰশ্ন ৮। হুগলী নদীৰ পাৰত ইংৰাজসকলৰ প্ৰথম কাৰখানা _________ চনত স্থাপিত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৬৫১
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা
প্ৰশ্ন ১। অষ্টাদশ শতিকাত মোগল সাম্রাজ্য শক্তিশালী হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। অষ্টাদশ শতিকাত মোগল সাম্রাজ্য দুৰ্বল হৈ পৰিছিল আৰু বিভিন্ন আঞ্চলিক শক্তিৰ উত্থান হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। ইংৰাজসকলেই ভাৰতত বাণিজ্য কৰা একমাত্ৰ ইউৰোপীয় শক্তি আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পৰ্তুগীজ, ডাচ, ফৰাচী আৰু ইংৰাজসকলকে ধৰি একাধিক ইউৰোপীয় দেশে ভাৰতত বাণিজ্য কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। মহাৰাজা ৰণজিৎ সিং পঞ্জাব শাসন কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। মহাৰাজা ৰণজিৎ সিং পঞ্জাবৰ শক্তিশালী শিখ শাসক আছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতীয় ভূখণ্ড দখল কৰাৰ পিছত কোনো প্ৰশাসনিক পৰিৱৰ্তন আনা নাছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ব্ৰিটিছসকলে বিভিন্ন প্ৰশাসনিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল যেনে — আদালত স্থাপন, ৰাজহ সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা পৰিৱৰ্তন, নতুন আইন প্ৰণয়ন আদি।
প্ৰশ্ন ৫। পলাশীৰ যুদ্ধত মিৰ জাফৰে চিৰাজ-উদ্-দৌলাৰ পৰিৱৰ্তে বিশ্বাসঘাতকতা কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। মিৰ জাফৰে ক্লাইভৰ লগত চুক্তি কৰি যুদ্ধত অংশ লোৱা নাছিল, যাৰ ফলত চিৰাজ-উদ্-দৌলাৰ পৰাজয় হয়।
প্ৰশ্ন ৬। স্বত্ববিলোপ নীতি লৰ্ড ৱেলেছলিয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। স্বত্ববিলোপ নীতি লৰ্ড ডেলহাউজিয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। লৰ্ড ৱেলেছলিয়ে মিত্ৰতা ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
মিলোৱা (Match the Following)
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| পলাশীৰ যুদ্ধ | লৰ্ড ডেলহাউজি |
| দেৱানী অধিকাৰ | ১৭৫৭ চন |
| স্বত্ববিলোপ নীতি | লৰ্ড ৱেলেছলি |
| মিত্ৰতা ব্যৱস্থা | ১৭৬৫ চন |
| মহীশূৰৰ বাঘ | ৱাৰেন হেষ্টিংছ |
| প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল | টিপু চুলটান |
উত্তৰঃ
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| পলাশীৰ যুদ্ধ | ১৭৫৭ চন |
| দেৱানী অধিকাৰ | ১৭৬৫ চন |
| স্বত্ববিলোপ নীতি | লৰ্ড ডেলহাউজি |
| মিত্ৰতা ব্যৱস্থা | লৰ্ড ৱেলেছলি |
| মহীশূৰৰ বাঘ | টিপু চুলটান |
| প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল | ৱাৰেন হেষ্টিংছ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। মাৰাঠাসকলৰ বিৰুদ্ধে ব্ৰিটিছসকলে কেইখন যুদ্ধ কৰিছিল? চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে মাৰাঠাসকলৰ বিৰুদ্ধে তিনিখন যুদ্ধ কৰিছিল: প্ৰথম ইংৰাজ-মাৰাঠা যুদ্ধ (১৭৭৫-১৭৮২) — কোনো স্পষ্ট বিজয়ী নাছিল; দ্বিতীয় ইংৰাজ-মাৰাঠা যুদ্ধ (১৮০৩-১৮০৫) — ব্ৰিটিছে উৰিষ্যা আৰু যমুনা নদীৰ উত্তৰৰ অঞ্চল লাভ কৰে; তৃতীয় ইংৰাজ-মাৰাঠা যুদ্ধ (১৮১৭-১৮১৯) — মাৰাঠাসকলৰ ক্ষমতা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হয়।
প্ৰশ্ন ২। ৰেচিডেণ্ট বুলি কাক কোৱা হৈছিল? তেওঁলোকে কি কৰিছিল?
উত্তৰঃ বক্সাৰৰ যুদ্ধৰ পিছত কোম্পানীয়ে ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহত ৰেচিডেণ্ট নিযুক্তি দিছিল। ৰেচিডেণ্টসকল আছিল কোম্পানীৰ ৰাজনৈতিক বা বাণিজ্যিক প্ৰতিনিধি। তেওঁলোকে ৰাজ্যৰ অভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰিছিল, উত্তৰাধিকাৰী নিৰ্বাচনত প্ৰভাৱ পেলাইছিল, আৰু কোম্পানীৰ স্বাৰ্থত কাম কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। কলকাতা, বম্বে আৰু মাদ্ৰাজক কিয় ‘প্ৰেচিডেন্সি চহৰ’ বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতত তিনিটা মূল প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল — কলকাতা (বাংলা প্ৰেচিডেন্সি), বম্বে (বম্বে প্ৰেচিডেন্সি) আৰু মাদ্ৰাজ (মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সি)। প্ৰতিটো প্ৰেচিডেন্সি এজন গৱৰ্ণৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল আৰু সকলো প্ৰেচিডেন্সিৰ উপৰত গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল ছিল। এই কাৰণেই এই চহৰসমূহক প্ৰেচিডেন্সি চহৰ বুলি কোৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। পলাশীৰ যুদ্ধত চিৰাজ-উদ্-দৌলাৰ পৰাজয়ৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ পলাশীৰ যুদ্ধত চিৰাজ-উদ্-দৌলাৰ পৰাজয়ৰ মূল কাৰণ আছিল মিৰ জাফৰৰ বিশ্বাসঘাতকতা। ক্লাইভে মিৰ জাফৰক বাংলাৰ নৱাব হোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি তেওঁৰ লগত চুক্তি কৰিছিল। যুদ্ধৰ সময়ত মিৰ জাফৰৰ বাহিনীয়ে যুদ্ধ কৰা নাছিল। ৩০,০০০ সৈনিকৰ নৱাবৰ বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে কোম্পানীৰ মাত্ৰ ৩,০০০ সৈনিকে জয়লাভ কৰিব পাৰিছিল কাৰণ নৱাবৰ বহু সেনাই যুদ্ধেই কৰা নাছিল।
প্ৰশ্ন ৫। কোম্পানীয়ে ভাৰতত নিজৰ মুদ্ৰা (সোণ-ৰূপ) আমদানি কৰিব লগা হৈছিল কিয়?
উত্তৰঃ ইউৰোপীয় বাজাৰত ব্ৰিটেইনৰ নিজৰ ৰপ্তানিযোগ্য সামগ্ৰী সীমিত আছিল। ভাৰতৰ পৰা সূক্ষ্ম বস্ত্ৰ, মছলা আদি কিনিবলৈ ব্ৰিটিছৰ ওচৰত পৰ্যাপ্ত পণ্য বিনিময়ৰ সামগ্ৰী নাছিল। সেয়েহে কোম্পানীয়ে ব্ৰিটেইনৰ পৰা সোণ আৰু ৰূপ আমদানি কৰি ভাৰতীয় পণ্য কিনিছিল। কিন্তু দেৱানী অধিকাৰ লাভ কৰাৰ পিছত বাংলাৰ ৰাজহ দিয়েই এই সকলো খৰচ বহন কৰিব পৰা হৈছিল।