সাৰাংশ: ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টত ভাৰত ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা মুক্ত হয়। কিন্তু স্বাধীনতাৰ লগে লগে দেশ ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামে দুটা ৰাষ্ট্ৰত বিভক্ত হয়। এই বিভাজনৰ ফলত ভয়াবহ সাম্প্ৰদায়িক হিংসা আৰম্ভ হয় আৰু প্ৰায় ৮০ লাখ শৰণাৰ্থীয়ে ঘৰ-বাৰী এৰি আহিবলগীয়া হয়। ৩০ জানুৱাৰী ১৯৪৮ তাৰিখে নাথুৰাম গড্‌ছেয়ে মহাত্মা গান্ধীক হত্যা কৰে।

স্বাধীন ভাৰতৰ সন্মুখত তিনিটা প্ৰধান সমস্যা আছিল— শৰণাৰ্থীসকলৰ পুনৰ সংস্থাপন, প্ৰায় ৫০০ দেশীয় ৰাজ্যৰ একত্ৰীকৰণ, আৰু সংবিধান প্ৰণয়নৰ জৰিয়তে দেশৰ বাবে উপযুক্ত ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা। সৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলৰ নেতৃত্বত দেশীয় ৰাজ্যসমূহক ভাৰতত চামিল কৰা হয়। হায়দৰাবাদ আৰু জুনাগড়ক সামৰিক কাৰ্যব্যৱস্থাৰে একত্ৰীভূত কৰা হয়; কাশ্মীৰ প্ৰশ্নটো অদ্যাপি বিতৰ্কিত হৈ আছে।

১৯৪৬ চনত গণ-পৰিষদ গঠন হয় আৰু ডঃ ভীমৰাও আম্বেদকাৰৰ নেতৃত্বত খছৰা সমিতিয়ে সংবিধান ৰচনা কৰে। ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯ তাৰিখে সংবিধান গৃহীত হয় আৰু ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০ তাৰিখে কাৰ্যকৰী হয়। সংবিধানে সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকক ভোটদানৰ অধিকাৰ, আইনৰ সমান সুৰক্ষা, মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশক নীতি নিশ্চিত কৰে। অস্পৃশ্যতা আইনগতভাৱে বিলুপ্ত কৰা হয় আৰু অনুসূচিত জাতি-জনজাতিৰ বাবে সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য গঠনৰ দাবিত পট্টি শ্ৰীৰামুলুৱে ৫৮ দিন অনশন কৰাৰ পিছত ১৫ ডিচেম্বৰ ১৯৫২ তাৰিখে মৃত্যুবৰণ কৰে। তেওঁৰ মৃত্যুৱে ব্যাপক প্ৰতিবাদৰ সৃষ্টি কৰে আৰু চৰকাৰে ১ অক্টোবৰ ১৯৫৩ তাৰিখে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ ৰাজ্য গঠন কৰে। ১৯৫৬ চনত ৰাজ্য পুনৰগঠন আইন পাছ কৰি ভাষাৰ ভিত্তিত ৰাজ্যসমূহৰ সীমানা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে ১৯৫০ চনত পৰিকল্পনা আয়োগ গঠন কৰা হয় আৰু পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে মিশ্ৰ অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলা হয়। ভাৰতে অ-সংৰেখন নীতি গ্ৰহণ কৰি আন্তৰ্জাতিক ক্ষেত্ৰত স্বাধীন বিদেশ নীতি অনুসৰণ কৰে।

Summary: India gained independence from British rule on 15 August 1947, but was simultaneously partitioned into two nations — India and Pakistan. The partition led to massive communal violence and around 8 million refugees were displaced. On 30 January 1948, Mahatma Gandhi was assassinated by Nathuram Godse. The new nation faced three major challenges: resettling refugees, integrating approximately 500 princely states, and framing a constitution. Under Sardar Vallabhbhai Patel, the princely states were integrated into India. The Constituent Assembly, formed in 1946, drafted the Constitution under the chairmanship of Dr. B.R. Ambedkar. The Constitution was adopted on 26 November 1949 and came into force on 26 January 1950, guaranteeing universal adult franchise, equality before law, fundamental rights, and reservations for Scheduled Castes and Tribes. The demand for linguistic states led to the formation of Andhra Pradesh on 1 October 1953, and the States Reorganisation Act of 1956 redrew state boundaries on linguistic lines. The Planning Commission was set up in 1950 to oversee economic development through Five-Year Plans based on a mixed economy model. India adopted Non-Alignment as the cornerstone of its foreign policy, refusing to align with either the USA or the USSR during the Cold War.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। মনত পেলোৱা (Let’s Recall)

(ক) স্বাধীন ভাৰতে সন্মুখীন হোৱা তিনিটা সমস্যাৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ স্বাধীন ভাৰতে সন্মুখীন হোৱা তিনিটা প্ৰধান সমস্যা হৈছে—

• পাকিস্তানৰ পৰা অহা প্ৰায় ৮০ লাখ শৰণাৰ্থীৰ বাবে বাসস্থান আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ব্যৱস্থা কৰা।
• মহাৰাজা আৰু নবাবৰ অধীনত থকা প্ৰায় ৫০০ দেশীয় ৰাজ্যক নতুন ৰাষ্ট্ৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা।
• দেশৰ জনসাধাৰণৰ আকাংক্ষা পূৰণ কৰিব পৰা এক উপযুক্ত ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

(খ) পৰিকল্পনা আয়োগৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰঃ পৰিকল্পনা আয়োগ ১৯৫০ চনত স্থাপিত হয়। ইয়াৰ মূল ভূমিকা আছিল ভাৰতক দৰিদ্ৰতাৰ পৰা মুক্ত কৰা আৰু এক আধুনিক প্ৰযুক্তিগত ও শিল্পগত ভিত্তি গঢ়ি তোলা। আয়োগে মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ নীতি অনুসৰণ কৰে, য’ত ৰাজ্য আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড উভয়েই উন্নয়নত পৰিপূৰক ভূমিকা পালন কৰে। পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে কৃষি, উদ্যোগ আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

২। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) সংঘ তালিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়সমূহ হৈছে ________, ________ আৰু ________।

উত্তৰঃ কৰ (কৰ আৰু ৰাজহ), প্ৰতিৰক্ষা আৰু বৈদেশিক সম্পৰ্ক।

(খ) যুটীয়া তালিকাত ________ আৰু ________ অন্তৰ্ভুক্ত।

উত্তৰঃ বন আৰু কৃষি।

(গ) ভাৰতে ________ অৰ্থনৈতিক মডেল অনুসৰণ কৰিছিল।

উত্তৰঃ মিশ্ৰ অৰ্থনীতি।

(ঘ) অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ গঠনৰ দাবিত অনশন কৰা নেতাজনৰ নাম হৈছে ________।

উত্তৰঃ পট্টি শ্ৰীৰামুলু।

(ঙ) ভাৰতৰ সংবিধান ________ তাৰিখে কাৰ্যকৰী হয়।

উত্তৰঃ ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০।

(চ) ভাৰতৰ বিদেশ নীতিৰ মূলনীতি আছিল ________।

উত্তৰঃ অ-সংৰেখন (Non-Alignment)।

৩। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ (True or False)

(ক) স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতৰ অধিকাংশ মানুহ গাঁৱত বাস কৰিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতৰ ৮০ শতাংশতকৈ অধিক মানুহ গাঁৱত বাস কৰিছিল আৰু কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।

(খ) গণ-পৰিষদত কেৱল কংগ্ৰেছৰ সদস্যসকলহে আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। গণ-পৰিষদত কংগ্ৰেছৰ উপৰিও মুছলিম লিগ, হিন্দু মহাসভা, স্বতন্ত্ৰ সদস্য আৰু বিভিন্ন দলৰ প্ৰতিনিধি আছিল।

(গ) প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচনত কেৱল পুৰুষসকলেহে ভোট দিব পাৰিছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচনত সাৰ্বজনীন প্রাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ নীতি অনুসৰি পুৰুষ আৰু মহিলা উভয়েই ভোট দিব পাৰিছিল।

(ঘ) দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাত ভাৰী উদ্যোগ স্থাপনত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। ১৯৫৬ চনত প্ৰণয়ন কৰা দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাত ইস্পাত উদ্যোগ আৰু বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণৰ দৰে ভাৰী উদ্যোগ স্থাপনত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।

(ঙ) সৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলক “লৌহ মানৱ” বোলা হয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। দেশীয় ৰাজ্যসমূহক ভাৰতৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাত অসাধাৰণ ভূমিকা পালন কৰাৰ বাবে সৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলক “লৌহ মানৱ” (Iron Man of India) বোলা হয়।

৪। মিলোৱা (Match the Following)

‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।

‘ক’ স্তম্ভ	‘খ’ স্তম্ভ
ডঃ বি আৰ আম্বেদকাৰ	খছৰা সমিতিৰ অধ্যক্ষ
পট্টি শ্ৰীৰামুলু	অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ গঠনৰ দাবিত অনশন
সৰ্দাৰ পেটেল	দেশীয় ৰাজ্যৰ একত্ৰীকৰণ
২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০	সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ তাৰিখ
অ-সংৰেখন নীতি	ভাৰতৰ বিদেশ নীতি
মিশ্ৰ অৰ্থনীতি	ৰাজ্য আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সহাৱস্থান

---

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। ভাৰত বিভাজনৰ ফলত কি কি সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজনৰ ফলত ভয়াবহ সাম্প্ৰদায়িক হিংসা আৰম্ভ হয়। লক্ষাধিক হিন্দু আৰু মুছলমান নিজৰ ঘৰ-বাৰী এৰি শৰণাৰ্থী হ’বলগীয়া হয়। প্ৰায় ৮০ লাখ শৰণাৰ্থী পাকিস্তানৰ পৰা ভাৰতলৈ আহে। তেওঁলোকৰ বাসস্থান আৰু জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা কৰা নতুন চৰকাৰৰ বাবে এক বিশাল প্ৰত্যাহ্বান আছিল। ইয়াৰ উপৰিও সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা আৰু ধৰ্মভিত্তিক দাঙ্গাই বহু মানুহৰ প্ৰাণ কাঢ়িলে।

প্ৰশ্ন ২। সৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলক “লৌহ মানৱ” কিয় বোলা হয়?

উত্তৰঃ সৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম উপ-প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু গৃহমন্ত্ৰী আছিল। তেওঁ অসাধাৰণ দৃঢ়তা আৰু কূটনৈতিক দক্ষতাৰে প্ৰায় ৫০০ দেশীয় ৰাজ্যক ভাৰতীয় সংঘত অন্তৰ্ভুক্ত কৰান। হায়দৰাবাদ আৰু জুনাগড়ৰ দৰে অনিচ্ছুক ৰাজ্যকো সামৰিক কাৰ্যব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে একত্ৰিত কৰা হয়। এই কঠিন কামত তেওঁৰ অদম্য মনোবল আৰু দৃঢ়তাৰ বাবে তেওঁক “লৌহ মানৱ” (Iron Man of India) আখ্যা দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৩। গণ-পৰিষদ কেতিয়া গঠিত হৈছিল আৰু ইয়াৰ কাম কি আছিল?

উত্তৰঃ ১৯৪৬ চনত গণ-পৰিষদ (Constituent Assembly) গঠিত হৈছিল। ইয়াৰ মূল কাম আছিল স্বাধীন ভাৰতৰ বাবে এক সংবিধান ৰচনা কৰা। গণ-পৰিষদে ডঃ বি আৰ আম্বেদকাৰৰ নেতৃত্বত খছৰা সমিতি গঠন কৰে। প্ৰায় তিনি বছৰৰ দীঘলীয়া বিতৰ্ক আৰু আলোচনাৰ অন্তত ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯ তাৰিখে সংবিধান গৃহীত হয়।

প্ৰশ্ন ৪। ডঃ আম্বেদকাৰে সমতাৰ বিষয়ে কি কৈছিল?

উত্তৰঃ ডঃ বি আৰ আম্বেদকাৰে কৈছিল যে ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰৰ সৈতে আৰ্থিক আৰু সামাজিক গণতন্ত্ৰও থাকিব লাগিব। তেওঁ মন্তব্য কৰিছিল যে সংবিধানে ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত সকলোকে এক ব্যক্তি এক ভোট দিছে, কিন্তু সমাজ আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত ধনী-দুখীয়া, উচ্চ-নিম্ন বৰ্ণৰ মাজৰ বৈষম্য আদৌ কমা নাই। এই বৈপৰীত্য যদি দূৰ নকৰা হয়, তেন্তে গণতন্ত্ৰ বিপদত পৰিব।

প্ৰশ্ন ৫। ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য গঠনৰ দাবি কেনেকৈ পূৰণ হৈছিল?

উত্তৰঃ তেলুগুভাষী মানুহৰ বাবে পৃথক ৰাজ্যৰ দাবিত পট্টি শ্ৰীৰামুলুৱে অনশন আৰম্ভ কৰে। ৫৮ দিন অনশনৰ পিছত ১৫ ডিচেম্বৰ ১৯৫২ তাৰিখে তেওঁৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ মৃত্যুত ব্যাপক প্ৰতিবাদ হয় আৰু চৰকাৰে ১ অক্টোবৰ ১৯৫৩ তাৰিখে তেলুগুভাষীসকলৰ বাবে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ গঠন কৰে — এয়া ভাৰতৰ প্ৰথম ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য। ১৯৫৬ চনত ৰাজ্য পুনৰগঠন আয়োগৰ প্ৰতিবেদনৰ ভিত্তিত ৰাজ্য পুনৰগঠন আইন পাছ কৰি ভাষাৰ ভিত্তিত সকলো ৰাজ্যৰ সীমানা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতে হিন্দীক ৰাজ্যিক ভাষা হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ পিছতো ইংৰাজী ভাষা কিয় বজাই ৰখা হৈছিল?

উত্তৰঃ যদিও হিন্দীক ৰাজ্যিক ভাষা হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, তথাপি দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলে তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰে। মাদ্ৰাজৰ প্ৰতিনিধি টি টি কৃষ্ণমাচাৰিয়ে কৈছিল যে হিন্দী জোৰকৈ চপোৱা হ’লে দক্ষিণাঞ্চলৰ ৰাজ্যসমূহ ভাৰতৰ পৰা পৃথক হৈ যোৱাৰ কথা বিবেচনা কৰিব। এই বিৰোধ এৰাবলৈ ন্যায়ালয়, চৰকাৰী সেৱা আৰু আন্তঃৰাজ্য যোগাযোগত ইংৰাজী ভাষা বজাই ৰখাৰ সিদ্ধান্ত হয়।

প্ৰশ্ন ৭। অ-সংৰেখন নীতি বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ দ্বিতীয় মহাযুদ্ধৰ পিছৰ পৃথিৱী আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ নেতৃত্বত দুটা বিৰোধী শিবিৰত বিভক্ত হৈ পৰে। ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৱে এই দুটা মহাশক্তিৰ কোনোটো পক্ষতে যোগ নিদিয়াৰ নীতি গ্ৰহণ কৰে — এই নীতিয়েই অ-সংৰেখন। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতে স্বাধীন বিদেশ নীতি অনুসৰণ কৰিব পাৰিছিল আৰু নিজৰ জাতীয় স্বাৰ্থ অনুযায়ী সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰিছিল। ১৯৫৫ চনত যোগোস্লাভিয়াৰ টিটো, মিশৰৰ নাছাৰ আৰু নেহৰু মিলি এই আন্দোলনক আন্তৰ্জাতিক ৰূপ দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতৰ সংবিধানৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধানৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে—

• সাৰ্বজনীন প্রাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ: ২১ বছৰ (পিছত ১৮ বছৰ) বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ সকলো নাগৰিক ভোট দিব পাৰে।
• আইনৰ দৃষ্টিত সমতা: জাতি বা ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলো নাগৰিক সমান।
• মৌলিক অধিকাৰ: বাক স্বাধীনতা, সমাবেশৰ অধিকাৰ, ধৰ্মৰ স্বাধীনতা আদি।
• অস্পৃশ্যতা বিলুপ্তি: অস্পৃশ্যতা আইনগতভাৱে নিষিদ্ধ।
• অনুসূচিত জাতি-জনজাতিৰ বাবে সংৰক্ষণ: চাকৰি আৰু বিধানসভাত সংৰক্ষণ।
• নিৰ্দেশক নীতি: ৰাজ্যক সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় প্রতিষ্ঠাৰ নিৰ্দেশ।

---

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে কি কি পদক্ষেপ লোৱা হৈছিল?

উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে নিম্নলিখিত পদক্ষেপসমূহ লোৱা হৈছিল—

(১) পৰিকল্পনা আয়োগ গঠন: ১৯৫০ চনত পৰিকল্পনা আয়োগ স্থাপন কৰা হয়। এই আয়োগে অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰণয়ন আৰু পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা তৈয়াৰ কৰে।

(২) মিশ্ৰ অৰ্থনীতি: পুঁজিবাদী আৰু সমাজবাদী উভয় মডেলৰ পৰা আহৰণ কৰি মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ নীতি গ্ৰহণ কৰা হয়। চৰকাৰ আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগ উভয়েই উন্নয়নত অংশগ্ৰহণ কৰে।

(৩) পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা: প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫১-৫৬) কৃষি উন্নয়নত মনোযোগ দিয়ে। দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫৬-৬১) ইস্পাত কাৰখানাৰ দৰে ভাৰী উদ্যোগ আৰু ভাকৰা নাংগাল, হীৰাকুদৰ দৰে বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণত গুৰুত্ব দিয়ে।

(৪) ভূমি সংস্কাৰ: জমিদাৰী প্ৰথা বিলুপ্ত কৰি কৃষকসকলৰ হাতত মাটি দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

(৫) সেউজ বিপ্লৱ: ১৯৬০-৭০ৰ দশকত পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানাত উচ্চ উৎপাদনশীল ধান-ঘেঁহুৰ খেতিৰ জৰিয়তে সেউজ বিপ্লৱ সংঘটিত হয়, ফলত ভাৰত খাদ্যশস্যত স্বনিৰ্ভৰ হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ২। ভাৰতত ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য গঠনৰ ঘটনা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতত ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য গঠনৰ দাবি জোৰদাৰ হৈ উঠে। বিশেষকৈ দক্ষিণ ভাৰতত তেলুগুভাষী মানুহে নিজৰ পৃথক ৰাজ্যৰ দাবি কৰে।

গান্ধীবাদী নেতা পট্টি শ্ৰীৰামুলুৱে তেলুগুভাষীসকলৰ বাবে পৃথক অন্ধ্ৰ ৰাজ্যৰ দাবিত অনশন আৰম্ভ কৰে। ৫৮ দিনীয়া অনশনৰ অন্তত ১৫ ডিচেম্বৰ ১৯৫২ তাৰিখে তেওঁৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ মৃত্যুত সমগ্ৰ অন্ধ্ৰত ব্যাপক বিক্ষোভ, হৰতাল আৰু উত্তেজনাৰ সৃষ্টি হয়। এই পৰিস্থিতিত নেহৰু চৰকাৰে ১ অক্টোবৰ ১৯৫৩ তাৰিখে তেলুগুভাষীসকলৰ বাবে অন্ধ্ৰ ৰাজ্য গঠন কৰে — ই আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য।

অন্ধ্ৰৰ উদাহৰণৰ পিছত মাৰাঠী, কন্নড়, মালায়ালম আৰু অন্যান্য ভাষাৰ মানুহেও পৃথক ৰাজ্যৰ দাবি কৰে। চৰকাৰে ফজল আলীৰ অধ্যক্ষতাত ৰাজ্য পুনৰগঠন আয়োগ গঠন কৰে। ১৯৫৬ চনত ৰাজ্য পুনৰগঠন আইন পাছ হয় আৰু ভাষাৰ ভিত্তিত ৰাজ্যসমূহৰ সীমানা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় — অসমীয়া, বাংলা, ওড়িয়া, তামিল, মালায়ালম, কন্নড় আৰু তেলুগু ভাষাভিত্তিক ৰাজ্য গঠন হয়।

প্ৰশ্ন ৩। স্বাধীনতাৰ পিছত দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ একত্ৰীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ ১৯৪৭ চনৰ স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতত প্ৰায় ৫০০ দেশীয় ৰাজ্য আছিল। প্ৰতিটো ৰাজ্য নিজৰ মহাৰাজা বা নবাবৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আছিল। ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্তৰ পিছত এই ৰাজ্যসমূহ ভাৰত বা পাকিস্তানৰ যিকোনো এটাত যোগ দিব পাৰিছিল বা স্বাধীনো থাকিব পাৰিছিল।

সৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলে দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ একত্ৰীকৰণৰ দায়িত্ব লয়। তেওঁ কূটনৈতিক চাপ আৰু যুক্তিৰ মাধ্যমেৰে বেছিভাগ ৰাজ্যক ভাৰতত যোগ দিবলৈ ৰাজী কৰায়। কিন্তু কেইখনমান ৰাজ্যই বিৰোধিতা কৰে— হায়দৰাবাদ: নিজামে স্বাধীন থকাৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু ১৯৪৮ চনত “পুলিচ কাৰ্যব্যৱস্থা” (Police Action)ৰ জৰিয়তে ভাৰতত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। জুনাগড়: নবাবে পাকিস্তানত যোগ দিব বিচাৰিছিল, কিন্তু ভাৰতীয় সেনাই এই ৰাজ্য দখল কৰে। কাশ্মীৰ: কাশ্মীৰৰ মহাৰাজা হৰি সিং পাকিস্তানী আক্ৰমণকাৰীৰ সন্মুখীন হৈ ভাৰতত যোগ দিয়াৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে; কাশ্মীৰ প্ৰশ্নটো আজিলৈকে বিতৰ্কিত হৈ আছে।

প্ৰশ্ন ৪। স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ বিদেশ নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি আছিল?

উত্তৰঃ স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ভাৰতৰ বিদেশ নীতি প্ৰণয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ভাৰতৰ বিদেশ নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে—

(১) অ-সংৰেখন নীতি: শীতল যুদ্ধৰ সময়ত আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ কোনো পক্ষতে না গিয়া স্বাধীন বিদেশ নীতি অনুসৰণ।

(২) উপনিবেশবাদ বিৰোধিতা: বিশ্বৰ সকলো উপনিবেশবাদৰ বিৰুদ্ধে মাত আৰু স্বাধীনতাকামী আন্দোলনসমূহলৈ নৈতিক সমৰ্থন।

(৩) পঞ্চশীল নীতি: ১৯৫৪ চনত চীনৰ সৈতে পঞ্চশীল (পাঁচটা নীতি) চুক্তি কৰা হয়। অ-আগ্ৰাসন, অ-হস্তক্ষেপ, সহাৱস্থান আদি নীতি।

(৪) ৰাষ্ট্ৰসংঘত সক্ৰিয় ভূমিকা: ভাৰতে আন্তৰ্জাতিক শান্তি আৰু সুৰক্ষাত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জৰিয়তে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰে।

(৫) এছিয়া-আফ্ৰিকা সংহতি: ১৯৫৫ চনৰ বান্দুং সন্মিলনত ভাৰতে তৃতীয় বিশ্বৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ নেতৃত্ব দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতৰ সংবিধান ৰচনাৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধান ৰচনাৰ প্ৰক্ৰিয়া তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল—

গণ-পৰিষদ গঠন: ১৯৪৬ চনত গণ-পৰিষদ (Constituent Assembly) গঠিত হয়। ড০ ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ গণ-পৰিষদৰ অধ্যক্ষ আছিল।

খছৰা সমিতি: ডঃ বি আৰ আম্বেদকাৰৰ নেতৃত্বত খছৰা সমিতি গঠন কৰি সংবিধানৰ খছৰা তৈয়াৰ কৰা হয়।

বিতৰ্ক আৰু আলোচনা: প্ৰায় তিনি বছৰ ধৰি গণ-পৰিষদত সংবিধানৰ প্ৰতিটো দফা নিয়ে বিস্তাৰিত আলোচনা হয়। এই আলোচনাত বিভিন্ন সম্প্ৰদায়, ভাষা আৰু অঞ্চলৰ মানুহৰ মতামত গ্ৰহণ কৰা হয়।

সংবিধান গৃহীত: ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯ তাৰিখে সংবিধান চূড়ান্তভাৱে গৃহীত হয় আৰু ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০ তাৰিখে কাৰ্যকৰী হয়। এই দিনটো প্ৰজাতন্ত্ৰ দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। ১৫ আগষ্ট আৰু ২৬ জানুৱাৰী তাৰিখ দুটাৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ১৫ আগষ্ট হৈছে ভাৰতৰ স্বাধীনতা দিৱস। ১৯৪৭ চনৰ এই দিনা ভাৰত ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা স্বাধীন হয়। ২৬ জানুৱাৰী হৈছে ভাৰতৰ প্ৰজাতন্ত্ৰ দিৱস। ১৯৫০ চনৰ এই দিনা ভাৰতীয় সংবিধান কাৰ্যকৰী হয় আৰু ভাৰত এক সার্বভৌম গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

প্ৰশ্ন ২। নাথুৰাম গড্‌ছেয়ে গান্ধীজীক কিয় হত্যা কৰিছিল?

উত্তৰঃ নাথুৰাম গড্‌ছে গান্ধীজীৰ এই বিশ্বাসৰ বিৰোধী আছিল যে হিন্দু আৰু মুছলমান ঐক্যবদ্ধভাৱে একেলগে বাস কৰিব পাৰে। গড্‌ছেৰ মতে গান্ধীজীৰ নীতিয়ে মুছলমানসকলৰ প্ৰতি বেছি সদয় আছিল আৰু হিন্দুসকলৰ স্বাৰ্থক অৱহেলা কৰিছিল। এই কাৰণতে তেওঁ ৩০ জানুৱাৰী ১৯৪৮ তাৰিখে দিল্লীৰ বিৰলা ভৱনত গান্ধীজীক গুলিয়াই হত্যা কৰে।

প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতীয় সংবিধানে কি কি মৌলিক অধিকাৰ দিছে?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে নাগৰিকসকলক নিম্নলিখিত মৌলিক অধিকাৰসমূহ প্ৰদান কৰিছে—

• সমতাৰ অধিকাৰ: জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা লিংগ নিৰ্বিশেষে আইনৰ সামনে সকলো সমান।
• স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ: মত প্ৰকাশ, সমাবেশ, সমিতি গঠন আৰু চলাচলৰ অধিকাৰ।
• শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ: বেগাৰ আৰু শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ।
• ধৰ্মৰ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ: নিজৰ ধৰ্ম পালন কৰাৰ অধিকাৰ।
• সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষামূলক অধিকাৰ: নিজৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতি ৰক্ষাৰ অধিকাৰ।
• সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ: মৌলিক অধিকাৰ খৰ্ব হ’লে ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা প্ৰতিকাৰ বিচৰাৰ অধিকাৰ।

প্ৰশ্ন ৪। প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

বিষয়	প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫১-৫৬)	দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫৬-৬১)
মূল গুৰুত্ব	কৃষি আৰু খাদ্য উৎপাদন	ভাৰী উদ্যোগ স্থাপন
লক্ষ্য	শৰণাৰ্থী পুনৰ সংস্থাপন আৰু খাদ্য সুৰক্ষা	দ্ৰুত শিল্পায়ন
বিশেষ উদ্যোগ	সামুদায়িক উন্নয়ন কাৰ্যক্ৰম	ভিলাই, দুৰ্গাপুৰ, ৰাউৰকেলাত ইস্পাত কাৰখানা; ভাকৰা নাংগাল বান্ধ
ব্যয়	তুলনামূলকভাৱে কম	অধিক বিনিয়োগ

প্ৰশ্ন ৫। স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতৰ জনসাধাৰণৰ জীৱন-যাত্ৰা কেনে আছিল?

উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ৩৪.৫ কোটি। জনসাধাৰণৰ জীৱন-যাত্ৰা তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল—

গ্ৰামীণ জনগোষ্ঠী: ৮০ শতাংশতকৈ অধিক মানুহ গাঁৱত বাস কৰিছিল আৰু কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি খেতি-বাতি কৰা হৈছিল আৰু অনাবৃষ্টিত দুৰ্ভিক্ষৰ সম্ভাৱনা আছিল।

নগৰীয়া জনগোষ্ঠী: নগৰত কাৰখানাত কাম কৰা শ্ৰমিকসকল ঘিঞ্জি বস্তিত বাস কৰিছিল। শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱাৰ অভাব আছিল।

সামাজিক বিভাজন: উচ্চ আৰু নিম্ন বৰ্ণৰ মাজত বৈষম্য আছিল। হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত সম্পৰ্ক উত্তেজনাপূৰ্ণ আছিল। বিভিন্ন ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ মানুহ একেলগে বাস কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬। ৰাজ্য পুনৰগঠন আইন ১৯৫৬ৰ মূল বিষয়বস্তু কি আছিল?

উত্তৰঃ ১৯৫৬ চনৰ ৰাজ্য পুনৰগঠন আইনখন ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ পুনৰগঠনৰ বাবে প্ৰণয়ন কৰা হয়। ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু আছিল—

• ভাষাৰ ভিত্তিত ৰাজ্যসমূহৰ সীমানা নিৰ্ধাৰণ কৰা।
• অসমীয়া, বাংলা, ওড়িয়া, তামিল, মালায়ালম, কন্নড় আৰু তেলুগু ভাষাভিত্তিক পৃথক ৰাজ্য গঠন।
• কেন্দ্ৰ-শাসিত অঞ্চলসমূহ চিহ্নিত কৰা।
• মোট ১৪টা ৰাজ্য আৰু ৬টা কেন্দ্ৰ-শাসিত অঞ্চল গঠন কৰা।

এই আইনে জাতীয় ঐক্য বজাই ৰখাৰ সৈতে আঞ্চলিক আকাংক্ষাসমূহো পূৰণ কৰে।