সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ ইতিহাসৰ প্ৰথম অধ্যায় “কেনেকৈ, কেতিয়া আৰু ক’ত” — এই অধ্যায়ত ইতিহাসবিদসকলে তাৰিখ আৰু কালনিৰ্ণয়ৰ বিষয়ে কিদৰে কাম কৰে সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। স্কটিছ অৰ্থনীতিবিদ জেমছ মিলে ১৮১৭ চনত “এ হিষ্ট্ৰী অৱ ব্ৰিটিছ ইণ্ডিয়া” নামৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰি ভাৰতৰ ইতিহাসক হিন্দু, মুছলমান আৰু ব্ৰিটিছ — এই তিনিটা কালত ভাগ কৰিছিল। কিন্তু এই বিভাজন ধৰ্মভিত্তিক হোৱাৰ বাবে সমালোচনাৰ পাত্ৰ হয়। ঔপনিৱেশিক শাসনত ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে বিভিন্ন চৰ্কাৰী নথিপত্ৰ, জৰীপ, মানচিত্ৰ আৰু লোকপিয়ল সংগ্ৰহ কৰি নিজৰ শাসন সুদৃঢ় কৰিছিল।
ঐতিহাসিকসকলে অতীতৰ ঘটনা বুজিবলৈ চৰকাৰী নথিপত্ৰ, বাতৰি কাকত, ডায়েৰী, আত্মজীৱনী, চিঠি-পত্ৰ, কবিতা, উপন্যাস আদি বিভিন্ন উৎস ব্যৱহাৰ কৰে। ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতত থাকোঁতে বিস্তৃত ভূগোল-জৰীপ, ৰাজহ জৰীপ, উদ্ভিদবিজ্ঞান, প্ৰাণীবিজ্ঞান আৰু প্ৰত্নতত্ত্ব জৰীপ কৰিছিল। প্ৰতি দহ বছৰে এবাৰকৈ লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত হৈছিল। এই সকলো তথ্যৰ ভিত্তিত ঐতিহাসিকসকলে গত ২৫০ বছৰৰ ভাৰতৰ ইতিহাস ৰচনা কৰিছে।
Summary: Chapter 1 of Class 8 History, “How, When and Where,” discusses how historians study the past and organize it into periods. Scottish economist James Mill, in his 1817 work A History of British India, divided Indian history into three periods — Hindu, Muslim, and British — which was later criticized as biased and religion-based. During British colonial rule, administrators maintained detailed official records, conducted surveys, drew maps, and carried out census operations every ten years to govern India effectively. Historians use these official documents along with newspapers, diaries, autobiographies, novels, and writings of reformers to understand what happened over the last 250 years. Many historians now prefer the term “colonial period” instead of “modern period,” as British rule brought neither equality nor freedom for Indians.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। জেমছ মিল কোন আছিল?
উত্তৰঃ জেমছ মিল এজন স্কটিছ অৰ্থনীতিবিদ আৰু ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক আছিল। তেওঁ ১৮১৭ চনত “এ হিষ্ট্ৰী অৱ ব্ৰিটিছ ইণ্ডিয়া” (A History of British India) নামৰ তিনি খণ্ডৰ বিশাল গ্ৰন্থ ৰচনা কৰে।
প্ৰশ্ন ২। জেমছ মিলে ভাৰতৰ ইতিহাসক কেইটা কালত ভাগ কৰিছিল আৰু কেনেকৈ?
উত্তৰঃ জেমছ মিলে ভাৰতৰ ইতিহাসক তিনিটা কালত ভাগ কৰিছিল — হিন্দু কাল, মুছলমান কাল আৰু ব্ৰিটিছ কাল। তেওঁ প্ৰত্যেক কালটো সেই সময়ৰ শাসকসকলৰ ধৰ্মৰ ভিত্তিত নামকৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। জেমছ মিলৰ কালবিভাজনৰ কি সমস্যা আছে?
উত্তৰঃ জেমছ মিলৰ কালবিভাজনৰ প্ৰধান সমস্যা হ’ল যে এই বিভাজন সম্পূৰ্ণ ধৰ্মভিত্তিক। কোনো এটা কালক কেৱল শাসকৰ ধৰ্মৰ নামেৰে চিহ্নিত কৰাটো সমুচিত নহয়, কাৰণ সেই সময়ত বিভিন্ন ধৰ্মৰ মানুহ একেলগে বাস কৰিছিল। তথাকথিত “মুছলমান কাল”তো বহু হিন্দু ৰাজ্য টিকি আছিল। গতিকে শাসকৰ ধৰ্মৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ কালটো চিহ্নিত কৰাটো অনুচিত।
প্ৰশ্ন ৪। ব্ৰিটিছসকলে চৰকাৰী নথিপত্ৰ সংৰক্ষণ কৰিছিল কিয়?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে লিখিত নথিপত্ৰৰ দ্বাৰাহে কোনো বিষয় সঠিকভাৱে অধ্যয়ন আৰু আলোচনা কৰিব পাৰি। তেওঁলোকে নিৰ্দেশনামা, নীতি, চুক্তি আৰু অনুসন্ধানৰ বিৱৰণ লিখি ৰাখিছিল যাতে ভৱিষ্যতে প্ৰয়োজন হ’লে সেই তথ্যৰ আশ্ৰয় ল’ব পৰা যায়। পুৰণি নিৰ্দেশনা আৰু প্ৰতিবেদন চাই বৰ্তমানৰ কাৰ্যালয়সমূহ শাসনকার্য পৰিচালনা কৰিব পাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫। ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ চৰকাৰী নথিপত্ৰ কোথায় সংৰক্ষণ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ সকলো কাৰ্যালয় — তহচিলদাৰৰ কাৰ্যালয়, কালেক্টৰেট, আয়ুক্তৰ কাৰ্যালয়, প্ৰদেশিক সচিবালয় আৰু আদালতত নথিকোঠা (record room) স্থাপন কৰা হৈছিল। বিশেষ প্ৰয়োজনীয় নথিপত্ৰ সংৰক্ষণৰ বাবে বিশেষ প্ৰতিষ্ঠান যেনে মহাফেজখানা (archive) আৰু সংগ্ৰহালয় (museum) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ইতিহাস আৰু তাৰিখৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ পুৰণি দিনত ইতিহাস মানেই তাৰিখ মনত ৰখা বুলি ভবা হৈছিল। ৰজা-মহাৰজাৰ যুদ্ধ আৰু ডাঙৰ ঘটনাবোৰৰ নিৰ্দিষ্ট তাৰিখ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা যায়। কিন্তু কিছুমান পৰিৱৰ্তন ধীৰে ধীৰে এটা দীৰ্ঘ সময়ৰ মাজেৰে হয়, গতিকে সকলো ঘটনাৰ সুনিৰ্দিষ্ট তাৰিখ দিব নোৱাৰি। তথাপি তাৰিখ আমাক কোনটো সময়ৰ কথা ক’ব বিচৰা হৈছে সেইটো জানিবলৈ সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতীয় ইতিহাসত ১৭৫৭, ১৮৫৭ আৰু ১৯৪৭ চন কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ১৭৫৭ চনত পলাশীৰ যুদ্ধত ব্ৰিটিছে বিজয়ী হৈ ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ ভেটি স্থাপন কৰে। ১৮৫৭ চনত ভাৰতীয় সিপাহীসকলে ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম ব্যাপক বিদ্ৰোহ কৰে। ১৯৪৭ চনত ভাৰত স্বাধীন হয়। এই তিনিটা তাৰিখে ভাৰতৰ ঔপনিৱেশিক যুগৰ আৰম্ভণি, মধ্যভাগ আৰু সমাপ্তিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মোৰসমূহ চিহ্নিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। “আধুনিক কাল”ৰ পৰিৱৰ্তে “ঔপনিৱেশিক কাল” ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিয়?
উত্তৰঃ পশ্চিমীয়া ইতিহাসত “আধুনিক কাল” শব্দটো বিজ্ঞান, যুক্তিবাদ, গণতন্ত্ৰ, স্বাধীনতা আৰু সমতাৰ প্ৰতীক। কিন্তু ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত এই মূল্যবোধবোৰ অনুপস্থিত আছিল। ভাৰতীয়সকলে স্বাধীনতা বা গণতন্ত্ৰ উপভোগ কৰা নাছিল। গতিকে বহু ঐতিহাসিকে এই কালটোক “আধুনিক কাল”ৰ পৰিৱৰ্তে “ঔপনিৱেশিক কাল” বুলি কোৱাটো অধিক যুক্তিসংগত বুলি মানে।
প্ৰশ্ন ৯। ঔপনিৱেশিক শাসনত জৰীপ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে কোনো দেশ শাসন কৰিবলৈ হ’লে তাৰ ভূগোল, সম্পদ আৰু জনসংখ্যাৰ বিষয়ে বিস্তৃত জ্ঞান থকাটো অপৰিহাৰ্য। সেয়েহে তেওঁলোকে ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই বিভিন্ন জৰীপ কৰিছিল — যেনে ভূগোল-জৰীপ, ৰাজহ জৰীপ, উদ্ভিদবিজ্ঞান জৰীপ, প্ৰাণীবিজ্ঞান জৰীপ আৰু প্ৰত্নতত্ত্ব জৰীপ। এই জৰীপবোৰৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ দেশখনৰ বিস্তৃত তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০। লোকপিয়ল (Census) কি? ইয়াৰ পৰা কি তথ্য পোৱা যায়?
উত্তৰঃ লোকপিয়ল হ’ল জনসংখ্যাৰ গণনা। ব্ৰিটিছসকলে ১৯ শতিকাৰ শেষৰ ফালৰ পৰা প্ৰতি দহ বছৰে এবাৰকৈ লোকপিয়ল কৰিছিল। লোকপিয়লৰ পৰা প্ৰদেশভিত্তিক জনসংখ্যা, জাতি, ধৰ্ম, পেচা আৰু অন্যান্য তথ্য পোৱা যায়। ঐতিহাসিকসকলে এই তথ্যৰ সহায়ত সমাজৰ গাঁথনি আৰু পৰিৱৰ্তন বুজিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১১। চৰকাৰী নথিপত্ৰৰ পৰা কি কথা জানিব পৰা নাযায়?
উত্তৰঃ চৰকাৰী নথিপত্ৰত সাধাৰণতে প্ৰশাসনিক কাম-কাজৰ বিবৰণ থাকে। কিন্তু এই নথিপত্ৰৰ পৰা সাধাৰণ মানুহ — বিশেষকৈ কৃষক, শ্ৰমিক, জনজাতি, মহিলা — কেনে জীৱন কটাইছিল বা তেওঁলোকে কি ভাবিছিল সেই কথা জানিব পৰা নাযায়। মানুহৰ অনুভূতি আৰু কৰ্মৰ আঁৰৰ কাৰণ চৰকাৰী কাগজে প্ৰকাশ নকৰে।
প্ৰশ্ন ১২। চৰকাৰী নথিপত্ৰৰ উপৰিও ইতিহাসবিদসকলে আৰু কোনবোৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰঃ চৰকাৰী নথিপত্ৰৰ বাহিৰেও ঐতিহাসিকসকলে ডায়েৰী, ভ্ৰমণকাহিনী, আত্মজীৱনী, স্থানীয়ভাৱে বিক্ৰি হোৱা জনপ্ৰিয় পুথি, বাতৰি কাকত, সমাজ সংস্কাৰক, কবি আৰু ঔপন্যাসিকৰ লেখা আদি উৎস ব্যৱহাৰ কৰে। এই উৎসবোৰৰ পৰা সাধাৰণ মানুহৰ অনুভূতি, মনোভাৱ আৰু জীৱনৰ বিভিন্ন দিশ সম্পৰ্কে জানিব পৰা যায়।
প্ৰশ্ন ১৩। ৰাজহ জৰীপত কি কি তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ৰাজহ জৰীপত গাঁৱৰ ভৌগোলিক স্থলাকৃতি, মাটিৰ গুণাগুণ, উদ্ভিদ-প্ৰাণী, স্থানীয় ইতিহাস আৰু শস্যৰ প্ৰচলন সম্পৰ্কে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। ব্ৰিটিছসকলে এই তথ্যৰ আধাৰত ৰাজহ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল আৰু ভাৰতৰ সম্পদ সম্পৰ্কে জ্ঞান আহৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪। বাতৰি কাকতৰ তথ্য আৰু আৰক্ষীৰ প্ৰতিবেদনৰ তথ্যৰ মাজত কি পাৰ্থক্য আছে?
উত্তৰঃ বাতৰি কাকতত সম্পাদক আৰু সাংবাদিকৰ দৃষ্টিভংগী, সাধাৰণ মানুহৰ মতামত আৰু সমাজৰ বিভিন্ন দিশ প্ৰকাশ পায়। ইয়াত ঘটনাৰ বিভিন্ন দৃষ্টিভংগী পোৱা যায়। আনহাতে আৰক্ষীৰ প্ৰতিবেদন সরকাৰী দৃষ্টিভংগীৰ পৰা লিখা হয় আৰু ইয়াত মূলতঃ আইন-শৃংখলাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত তথ্যহে থাকে।
প্ৰশ্ন ১৫। ইতিহাসক কালভাগ কৰাৰ প্ৰয়োজন কিয়?
উত্তৰঃ ইতিহাসক কালভাগ কৰিলে এটা দীৰ্ঘ সময়ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য আৰু কেন্দ্ৰীয় দিশসমূহ চিহ্নিত কৰাত সহায় হয়। কালভাগৰ দ্বাৰা ইতিহাসৰ বিশাল প্ৰবাহটোক সৰু সৰু অধ্যায়ত ভাগ কৰিব পাৰি, যাৰ ফলত ইতিহাস অধ্যয়ন সহজ হয় আৰু বিভিন্ন সময়ৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বুজিব পাৰি।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ব্ৰিটিছ শাসনৰ শেষ ২৫০ বছৰৰ ভাৰতৰ ইতিহাস ৰচনাত চৰকাৰী নথিপত্ৰে কিদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল যে তেওঁলোকে প্ৰতিটো সিদ্ধান্ত, নীতি, চুক্তি, নিৰ্দেশনামা আৰু অনুসন্ধানৰ বিবৰণ লিখি ৰাখিছিল। তেওঁলোকৰ বিশ্বাস আছিল যে লিখিত নথিৰ দ্বাৰাহে কোনো বিষয় সঠিকভাৱে অধ্যয়ন আৰু আলোচনা কৰিব পাৰি।
সকলো প্ৰশাসনিক কাৰ্যালয়ত নথিকোঠা স্থাপন কৰা হৈছিল — তহচিলদাৰৰ কাৰ্যালয়, কালেক্টৰেট, আয়ুক্তৰ কাৰ্যালয়, প্ৰদেশিক সচিবালয় আৰু আদালতত। অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ নথিপত্ৰ সংৰক্ষণৰ বাবে মহাফেজখানা (National Archives) আৰু সংগ্ৰহালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।
আজি এই নথিপত্ৰবোৰৰ সহায়ত ঐতিহাসিকসকলে গত আঢ়ৈশ বছৰৰ প্ৰশাসনিক নীতি, বিভিন্ন চুক্তি, প্ৰদেশিক প্ৰতিবেদন আৰু প্ৰশাসনিক নিৰ্দেশনামাসমূহ অধ্যয়ন কৰিব পাৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা ব্ৰিটিছ শাসনৰ কাৰ্যপ্ৰণালী, নীতি আৰু ভাৰতৰ উপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিষয়ে জানিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ২। ঔপনিৱেশিক শাসনত জৰীপ কিদৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠিল? বিভিন্ন ধৰণৰ জৰীপৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ শাসকসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে ভাৰতৰ কাৰ্যকৰী শাসনৰ বাবে দেশখনৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশ, সম্পদ আৰু জনসংখ্যাৰ বিষয়ে সম্পূৰ্ণ জ্ঞান থকাটো অত্যাৱশ্যকীয়। এই উদ্দেশ্যে তেওঁলোকে বিভিন্ন ধৰণৰ জৰীপ পৰিচালনা কৰিছিল।
১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সমগ্ৰ দেশখনৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বিস্তৃত ভূগোল-জৰীপ কৰা হয়। গাঁৱে গাঁৱে ৰাজহ জৰীপ পৰিচালনা কৰি মাটিৰ স্থলাকৃতি, মাটিৰ গুণাগুণ, উদ্ভিদ, প্ৰাণী, স্থানীয় ইতিহাস আৰু শস্যৰ প্ৰচলনৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। উদ্ভিদবিজ্ঞান জৰীপ, প্ৰাণীবিজ্ঞান জৰীপ আৰু প্ৰত্নতত্ত্ব জৰীপও কৰা হয়।
ইয়াৰ উপৰিও ১৯ শতিকাৰ শেষৰ পৰা প্ৰতি দহ বছৰে এবাৰকৈ লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। লোকপিয়লত প্ৰদেশ অনুযায়ী জনসংখ্যা, জাতি, ধৰ্ম আৰু পেচাৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। এই সকলো জৰীপৰ তথ্য আজিও ঐতিহাসিকসকলে ব্যৱহাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতীয় ইতিহাসৰ প্ৰাচীন-মধ্যযুগীয়-আধুনিক কালবিভাজনৰ সমস্যা কি?
উত্তৰঃ ইউৰোপৰ ইতিহাসৰ ওপৰত আধাৰিত হৈ ভাৰতৰ ইতিহাসক প্ৰাচীন, মধ্যযুগীয় আৰু আধুনিক — এই তিনিটা কালত ভাগ কৰা হয়। কিন্তু এই বিভাজন ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ উপযুক্ত নহয়।
পশ্চিমীয়া ইতিহাসত “আধুনিক কাল” মানে বিজ্ঞান, যুক্তিবাদ, গণতন্ত্ৰ, স্বাধীনতা আৰু সমতাৰ যুগ। কিন্তু ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত এই “আধুনিক কাল” মানে ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসন। এই শাসনকালত ভাৰতীয়সকলে নাতো স্বাধীনতা পাইছিল, নাতো সমতা বা গণতন্ত্ৰৰ সুবিধা ভোগ কৰিছিল। গতিকে বহু ঐতিহাসিকে এই কালটোক “আধুনিক”ৰ সলনি “ঔপনিৱেশিক কাল” বুলি কোৱাটো অধিক সঠিক বুলি মানে।
তদুপৰি জেমছ মিলৰ হিন্দু-মুছলমান-ব্ৰিটিছ বিভাজনো ভাৰতৰ বৈচিত্ৰময় সমাজক সঠিকভাৱে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে। এটা কালক কেৱল শাসকৰ ধৰ্মৰ নামেৰে চিহ্নিত কৰিলে সেই সময়ৰ সমাজৰ বৈচিত্ৰ আৰু সংস্কৃতিৰ বিভিন্নতা উপেক্ষিত হয়।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। জেমছ মিলে ভাৰতৰ ইতিহাসক _________, _________ আৰু _________ কালত ভাগ কৰিছিল।
উত্তৰঃ হিন্দু, মুছলমান আৰু ব্ৰিটিছ।
প্ৰশ্ন ২। জেমছ মিলৰ “এ হিষ্ট্ৰী অৱ ব্ৰিটিছ ইণ্ডিয়া” গ্ৰন্থখন _________ চনত প্ৰকাশিত হয়।
উত্তৰঃ ১৮১৭ চনত।
প্ৰশ্ন ৩। ব্ৰিটিছ শাসনৰ শেষ _________ বছৰৰ ইতিহাসৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস হ’ল চৰকাৰী নথিপত্ৰ।
উত্তৰঃ ২৫০।
প্ৰশ্ন ৪। ব্ৰিটিছ ভাৰতত প্ৰতি _________ বছৰে এবাৰকৈ লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত হৈছিল।
উত্তৰঃ দহ।
প্ৰশ্ন ৫। বহু ঐতিহাসিকে ব্ৰিটিছ শাসনৰ কালছোৱাক “আধুনিক কাল”ৰ সলনি “_________ কাল” বুলি কয়।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নথিপত্ৰ সংৰক্ষিত থকা বিশেষ প্ৰতিষ্ঠানক _________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ মহাফেজখানা (National Archives)।
প্ৰশ্ন ৭। জেমছ মিলৰ মতে এছিয়াৰ সমাজবোৰ ইউৰোপৰ তুলনাত _________ স্তৰৰ।
উত্তৰঃ নিম্নতৰ।
প্ৰশ্ন ৮। ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতত _________, _________ আৰু _________ জৰীপকে ধৰি বিভিন্ন জৰীপ পৰিচালনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ উদ্ভিদবিজ্ঞান, প্ৰাণীবিজ্ঞান আৰু প্ৰত্নতত্ত্ব।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। জেমছ মিলে ভাৰতৰ ইতিহাসক হিন্দু, মুছলমান আৰু খ্ৰীষ্টান কালত ভাগ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। জেমছ মিলে ভাৰতৰ ইতিহাসক হিন্দু, মুছলমান আৰু ব্ৰিটিছ কালত ভাগ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। চৰকাৰী নথিপত্ৰৰ পৰা দেশৰ সকলো মানুহ কি ভাবিছিল সেই কথা জানিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চৰকাৰী নথিপত্ৰত সাধাৰণ মানুহৰ চিন্তা-ভাবনা প্ৰকাশ নাপায়; ইয়াত কেৱল প্ৰশাসনিক তথ্যহে থাকে।
প্ৰশ্ন ৩। ব্ৰিটিছসকলে জৰীপক প্ৰশাসনৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি মানিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কাৰ্যকৰী শাসনৰ বাবে দেশৰ ভূগোল, সম্পদ আৰু জনসংখ্যাৰ তথ্য সংগ্ৰহ অপৰিহাৰ্য বুলি ব্ৰিটিছসকলে বিশ্বাস কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত ভাৰতীয়সকলে পূৰ্ণ স্বাধীনতা আৰু গণতন্ত্ৰ উপভোগ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ব্ৰিটিছ শাসনকালত ভাৰতীয়সকলৰ স্বাধীনতা, সমতা বা গণতন্ত্ৰৰ অধিকাৰ নাছিল।
প্ৰশ্ন ৫। ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সমগ্ৰ ভাৰতৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বিস্তৃত ভূগোল-জৰীপ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৬। বাতৰি কাকতৰ তথ্য সদায় নিৰপেক্ষ আৰু চৰকাৰী দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বাতৰি কাকতত সম্পাদক আৰু সাংবাদিকৰ নিজস্ব দৃষ্টিভংগী আৰু সমাজৰ বিভিন্ন মতামত প্ৰকাশ পায়; ই চৰকাৰী দৃষ্টিভংগীৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ হ’ব পাৰে।