সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “মানৱ সম্পদ” — এই অধ্যায়ত পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা বিতৰণ, জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি, জনসংখ্যাৰ গঠন আৰু মানৱ সম্পদৰ ধাৰণা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। মানুহেই হ’ল যিকোনো দেশৰ শ্ৰেষ্ঠ সম্পদ। মানুহৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু কৰ্মক্ষমতাৰ দ্বাৰাই প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ উপকাৰী হৈ উঠে। পৃথিৱীত জনসংখ্যাৰ বিতৰণ সমান নহয় — পূব এছিয়া, দক্ষিণ এছিয়া, ইউৰোপ আৰু উত্তৰ-পূৰ্ব আমেৰিকাত জনসংখ্যা ঘন, আনহাতে মৰুভূমি, উচ্চ পৰ্বতমালা আৰু মেৰুৱান অঞ্চলত জনসংখ্যা বিৰল। জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন জন্মহাৰ, মৃত্যুহাৰ আৰু প্ৰব্ৰজনৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়। উন্নত চিকিৎসা ব্যৱস্থা আৰু খাদ্য সৰবৰাহ বৃদ্ধিৰ ফলত মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পোৱাত বিশ্বৰ জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে।
জনসংখ্যাৰ গঠনত বয়স আৰু লিংগ অনুপাত, সাক্ষৰতাৰ হাৰ, পেচাগত গাঁথনি আদি অন্তৰ্ভুক্ত। জনসংখ্যা পিৰামিডৰ মাধ্যমেৰে যিকোনো দেশৰ জনসংখ্যাৰ বয়স-লিংগ গঠন বুজিব পাৰি। বিকাশশীল দেশত জনসংখ্যা পিৰামিডৰ ভূমি বহল হোৱাৰ বিপৰীতে উন্নত দেশত ইয়াৰ আকৃতি সংকীৰ্ণ। শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ উন্নতিৰ দ্বাৰা মানুহক মানৱ সম্পদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰি। ভাৰতৰ বিশাল যুৱ জনগোষ্ঠী দেশৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মানৱ সম্পদ।
Summary: Chapter 6 of Class 8 Geography, “Human Resources,” explains how people are the most valuable resource of any nation. Human knowledge, skills, and abilities transform natural resources into useful commodities. World population is unevenly distributed — densely populated regions include East Asia, South Asia, Europe, and northeastern USA, while deserts, high mountains, dense forests, and polar regions are sparsely populated. Factors affecting distribution include climate, terrain, soil fertility, water availability, and mineral deposits. Population change is determined by birth rate, death rate, and migration. The rapid decline in death rates due to improved food supply and medical facilities has caused a population explosion in developing countries, while developed countries face population decline. Population composition includes age structure, sex ratio, literacy rate, and occupational structure. Population pyramids graphically represent age-sex distribution and reveal the economic potential of a country’s population. Education and healthcare investment converts human population into productive human capital — a process that is central to national development.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। মানৱ সম্পদ কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ যিসকল মানুহ তেওঁলোকৰ জ্ঞান, দক্ষতা, কৰ্মক্ষমতা আৰু সাংগঠনিক ক্ষমতাৰে দেশৰ উন্নয়নত অৰিহণা যোগাব পাৰে তেওঁলোকক মানৱ সম্পদ বোলা হয়। মানুহৰ শৈক্ষিক যোগ্যতা, উৎপাদনশীলতা আৰু কাৰ্যদক্ষতাই মানৱ সম্পদৰ মান নিৰ্ধাৰণ কৰে। মানুহেই প্ৰাকৃতিক সম্পদক উপকাৰী কৰি তোলে, সেয়ে মানুহক সকলো সম্পদৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সম্পদ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২। মানুহক সম্পদ বুলি কিয় গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰঃ মানুহক সম্পদ বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ তেওঁলোকৰ চাহিদা আৰু সামৰ্থ্যই প্ৰকৃতিৰ সকলো সম্পদক উপকাৰী কৰি তোলে। মানুহৰ উদ্ভাৱনী শক্তি আৰু বুদ্ধিমত্তাৰ অবিহনে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ অব্যৱহৃত হৈ থাকে। শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ উন্নতিৰ দ্বাৰা মানুহ অধিক উৎপাদনশীল হ’ব পাৰে, সেয়েহে মানুহেই যিকোনো দেশৰ পৰম সম্পদ।
প্ৰশ্ন ৩। জনসংখ্যা বিতৰণ মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মানুহ কিদৰে বিয়পি আছে তাকেই জনসংখ্যা বিতৰণ বোলা হয়। পৃথিৱীত জনসংখ্যাৰ বিতৰণ অতি অসম — কিছুমান অঞ্চলত মানুহ অতি ঘনকৈ বাস কৰে আৰু কিছুমান অঞ্চলত মানুহ বিৰলভাৱে বাস কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। জনঘনত্ব কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰ মাটিত বাস কৰা গড় মানুহৰ সংখ্যাকেই জনঘনত্ব বোলা হয়। পৃথিৱীৰ গড় জনঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত প্ৰায় ৪৫ জন। ভাৰতৰ জনঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত প্ৰায় ৩২৪ জন।
প্ৰশ্ন ৫। পৃথিৱীত সর্বাধিক জনবহুল মহাদেশ কোনখন?
উত্তৰঃ এছিয়া মহাদেশ পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক জনবহুল মহাদেশ। পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৬০ শতাংশ মানুহ এছিয়া মহাদেশতে বাস কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতি এক হেজাৰ জনসংখ্যাত এক বছৰত জন্ম লোৱা শিশুৰ সংখ্যাকেই জন্মহাৰ বোলে। একেদৰে প্ৰতি এক হেজাৰ জনসংখ্যাত এক বছৰত মৃত্যু হোৱা মানুহৰ সংখ্যাকেই মৃত্যুহাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ৭। স্বাভাৱিক বৃদ্ধিৰ হাৰ (Natural Growth Rate) কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ পাৰ্থক্যকেই স্বাভাৱিক বৃদ্ধিৰ হাৰ বোলা হয়। জন্মহাৰ মৃত্যুহাৰতকৈ বেছি হ’লে জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়, আৰু মৃত্যুহাৰ জন্মহাৰতকৈ বেছি হ’লে জনসংখ্যা হ্ৰাস পায়।
প্ৰশ্ন ৮। জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো দেশৰ জনসংখ্যা অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায় তেতিয়া তাক জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বোলা হয়। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা ১৮২০ চনত মাত্ৰ একশ কোটি আছিল, কিন্তু ১৯৯৯ চনত সেয়া ছশ কোটি হৈছিল। উন্নত চিকিৎসা ব্যৱস্থা আৰু খাদ্য সৰবৰাহ বৃদ্ধিৰ ফলত মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পোৱাত এই বিস্ফোৰণ ঘটিছে।
প্ৰশ্ন ৯। জনসংখ্যাৰ গঠন (Population Composition) কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো এলেকাৰ জনসংখ্যাৰ বয়স, লিংগ, সাক্ষৰতা, পেচা, স্বাস্থ্য, আৰ্থিক অৱস্থা আদি দিশসমূহৰ আভ্যন্তৰীণ গাঁথনিকেই জনসংখ্যাৰ গঠন বোলে। এই তথ্যসমূহৰ পৰা দেশৰ বিকাশৰ অৱস্থা আৰু ভবিষ্যতৰ পৰিকল্পনাৰ দিক নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১০। জনসংখ্যা পিৰামিড কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা পিৰামিড হ’ল কোনো দেশৰ বয়স আৰু লিংগ অনুযায়ী জনসংখ্যাৰ গঠন প্ৰদৰ্শন কৰা এক ৰেখাচিত্ৰ। এই পিৰামিডৰ বাঁও দিশে পুৰুষ আৰু সোঁ দিশে মহিলাৰ সংখ্যা প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। পিৰামিডৰ আকৃতিৰ পৰা দেশৰ আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থা আৰু উন্নয়নৰ মাত্ৰা অনুমান কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১১। লিংগ অনুপাত (Sex Ratio) কি?
উত্তৰঃ প্ৰতি এক হেজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যাকেই লিংগ অনুপাত বোলা হয়। লিংগ অনুপাতে দেশৰ মহিলাৰ সামাজিক অৱস্থান আৰু মর্যাদাৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে। ভাৰতত লিংগ অনুপাত প্ৰতি এক হেজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে প্ৰায় ৯৪৩ গৰাকী মহিলা।
প্ৰশ্ন ১২। প্ৰব্ৰজন (Migration) কি?
উত্তৰঃ মানুহে এটা ঠাইৰ পৰা আন এটা ঠাইলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাকেই প্ৰব্ৰজন বোলা হয়। প্ৰব্ৰজন দুই প্ৰকাৰ — দেশৰ ভিতৰত এটা ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যোৱাক আভ্যন্তৰীণ প্ৰব্ৰজন আৰু এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ যোৱাক আন্তৰ্জাতিক প্ৰব্ৰজন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩। লোকপিয়ল (Census) কি?
উত্তৰঃ কোনো দেশৰ জনসংখ্যাৰ সামগ্ৰিক গণনা আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ প্ৰক্ৰিয়াকেই লোকপিয়ল বোলা হয়। লোকপিয়লৰ দ্বাৰা জনসংখ্যাৰ আকাৰ, বয়স, লিংগ, সাক্ষৰতা, পেচা, ধৰ্ম আদি তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। ভাৰতত প্ৰতি দহ বছৰে এবাৰকৈ লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৪। আয়ুস (Life Expectancy) কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো এখন দেশৰ মানুহ গড়ে কিমান বছৰ জীয়াই থাকে তাৰ গড় হিচাপকেই আয়ুস বোলা হয়। উন্নত দেশত চিকিৎসা ব্যৱস্থা উন্নত হোৱাৰ ফলত আয়ুস বেছি। উন্নয়নশীল দেশত আয়ুস তুলনামূলকভাৱে কম।
প্ৰশ্ন ১৫। প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষণ কাৰক (Pull Factors) কি কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ কাৰণত মানুহ এটা নতুন ঠাইলৈ আকৃষ্ট হয় সেইবোৰকেই আকৰ্ষণ কাৰক বোলা হয়। প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষণ কাৰকসমূহ হ’ল — কামৰ সুযোগ, উচ্চ বেতন, উন্নত শিক্ষা ব্যৱস্থা, উন্নত চিকিৎসা সেৱা, নিৰাপত্তা আৰু উন্নত জীৱনযাত্ৰাৰ মান।
প্ৰশ্ন ১৬। প্ৰব্ৰজনৰ বিকৰ্ষণ কাৰক (Push Factors) কি কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ কাৰণত মানুহ নিজৰ ঠাই এৰি আন ঠাইলৈ যাবলৈ বাধ্য হয় সেইবোৰকেই বিকৰ্ষণ কাৰক বোলা হয়। এইবোৰ হ’ল — দুখীয়া জীৱনযাত্ৰা, কামৰ অভাৱ, খৰাং বা বানপানীৰ দৰে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, যুদ্ধ, ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু শৈক্ষিক সুবিধাৰ অভাৱ।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। পৃথিৱীত জনসংখ্যাৰ অসম বিতৰণৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীত জনসংখ্যাৰ বিতৰণ অতি অসম। ইয়াৰ পিছত বিভিন্ন কাৰণ আছে —
ভৌগোলিক কাৰকসমূহ: সমতল উৎপাদনশীল মাটি, উপযুক্ত জলবায়ু, পানীৰ সহজলভ্যতা আৰু খনিজ সম্পদৰ উপস্থিতি থকা অঞ্চলত মানুহ বেছিকৈ বাস কৰে। মৰুভূমি, উচ্চ পৰ্বতমালা, গভীৰ অৰণ্য আৰু মেৰুৱান অঞ্চলত অতি ঠাণ্ডা বা গৰম জলবায়ু থকাৰ বাবে মানুহ কম বাস কৰে।
সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰকসমূহ: শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, গৃহ আৰু ধৰ্মীয় গুৰুত্ব থকা ঠাইত মানুহ বেছিকৈ বাস কৰে। তীৰ্থক্ষেত্ৰ বা সাংস্কৃতিক দিশৰ পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঠাইত জনসংখ্যা বেছি।
অর্থনৈতিক কাৰকসমূহ: উদ্যোগ আৰু বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰসমূহত, যোগাযোগ ব্যৱস্থা উন্নত থকা অঞ্চলত আৰু কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ বেছি থকা ঠাইত জনসংখ্যা বেছি। পূব এছিয়া, দক্ষিণ এছিয়া, ইউৰোপ আৰু উত্তৰ-পূৰ্ব আমেৰিকা এই কাৰণেই ঘনবসতিপূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ২। বিশ্বৰ জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত কিয় বৃদ্ধি পাইছে? জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বৰ জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল মৃত্যুহাৰৰ আশ্চৰ্যজনক হ্ৰাস। ১৮০০ চনৰ আগলৈকে জনসংখ্যা অতি লাহে লাহে বৃদ্ধি পাইছিল কাৰণ উচ্চ শিশু মৃত্যুহাৰ আৰু অপৰ্যাপ্ত খাদ্য উৎপাদনে জন্মহাৰৰ প্ৰভাৱ নষ্ট কৰিছিল।
কিন্তু আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতি, ভ্যাকচিনৰ উদ্ভাৱন, পৰিষ্কাৰ পানী আৰু উন্নত পৰিচ্ছন্নতাৰ ব্যৱস্থাই মৃত্যুহাৰ নাটকীয়ভাৱে হ্ৰাস কৰে। কৃষি প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিৰ ফলত খাদ্য সৰবৰাহ বৃদ্ধি পায়। জন্মহাৰ ওখ হৈ থকাৰ সময়তে মৃত্যুহাৰ হ্ৰাস পোৱাত জনসংখ্যা অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা ১৮২০ চনত একশ কোটিৰ পৰা ১৯৯৯ চনতে ছশ কোটি ছাড়িয়ায়। উন্নয়নশীল দেশসমূহত জনসংখ্যাৰ এই দ্ৰুত বৃদ্ধিয়েই জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ নামেৰে পৰিচিত।
প্ৰশ্ন ৩। জনসংখ্যা পিৰামিড কি? বিভিন্ন দেশৰ জনসংখ্যা পিৰামিডৰ আকৃতি কিদৰে পৃথক হয়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা পিৰামিড হ’ল এক ৰেখাচিত্ৰ য’ত বয়স আৰু লিংগ অনুযায়ী কোনো দেশৰ জনসংখ্যাৰ গঠন প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। পিৰামিডৰ অনুভূমিক অক্ষত জনসংখ্যাৰ সংখ্যা আৰু উলম্ব অক্ষত বয়সৰ গোট দেখুওৱা হয়। বাঁও দিশে পুৰুষ আৰু সোঁ দিশে মহিলাৰ সংখ্যা প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।
বিকাশশীল দেশসমূহ (যেনে কেনিয়া, ভাৰত): এই দেশসমূহৰ পিৰামিডৰ ভূমি বহল আৰু ওপৰলৈ সংকীৰ্ণ হৈ আহে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল জন্মহাৰ বেছি, শিশু মৃত্যুহাৰ তুলনামূলকভাৱে বেছি আৰু বয়সস্থ মানুহৰ সংখ্যা কম।
উন্নত দেশসমূহ (যেনে জাপান, যুক্তৰাজ্য): এই দেশসমূহৰ পিৰামিডৰ ভূমি সংকীৰ্ণ কাৰণ জন্মহাৰ কম। মধ্যভাগ মোটা আৰু শীৰ্ষভাগ তুলনামূলকভাৱে বহল কাৰণ মৃত্যুহাৰ কম আৰু বয়সস্থ মানুহৰ সংখ্যা বেছি।
প্ৰশ্ন ৪। শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাই মানুহক মানৱ সম্পদলৈ কিদৰে ৰূপান্তৰিত কৰে?
উত্তৰঃ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ বিনিয়োগে মানুহক মানৱ সম্পদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। শিক্ষাই মানুহক দক্ষ কৰে, নতুন প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিব শিকায় আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে। শিক্ষিত মানুহ অধিক কুশলী আৰু উদ্ভাৱনীমূলক হয়, যাৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়।
স্বাস্থ্যসেৱাই মানুহক শাৰীৰিকভাৱে সুস্থ আৰু কৰ্মক্ষম ৰাখে। সুস্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী মানুহহে অধিক উৎপাদনশীল হ’ব পাৰে। উন্নত পুষ্টি, চিকিৎসা আৰু পৰিচ্ছন্নতাই মানুহৰ কৰ্মক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে। সেয়েহে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যখণ্ডত বিনিয়োগকে মানৱ পুঁজিৰ বিনিয়োগ (Human Capital Investment) বোলা হয়। যিসকল মানুহ শিক্ষিত আৰু সুস্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী, তেওঁলোকেই দেশৰ মানৱ সম্পদ।
প্ৰশ্ন ৫। জনসংখ্যাৰ গঠন বা জনসংখ্যাৰ আৱৰণ বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ বিভিন্ন দিশসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ গঠন বা আৱৰণ বুলিলে কোনো দেশৰ জনসংখ্যাক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰাক বুজায়। ইয়াৰ প্ৰধান দিশসমূহ হ’ল —
বয়স গঠন: জনসংখ্যাক শিশু (০-১৪ বছৰ), কৰ্মক্ষম (১৫-৫৯ বছৰ) আৰু বৃদ্ধ (৬০ বছৰৰ ওপৰ) — এই তিনিটা গোটত ভাগ কৰা হয়। বিকাশশীল দেশত যুৱ জনসংখ্যাৰ অনুপাত বেছি; উন্নত দেশত বৃদ্ধ জনসংখ্যাৰ অনুপাত বেছি।
লিংগ অনুপাত: প্ৰতি এক হেজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা। ই সমাজত মহিলাৰ অৱস্থান আৰু মর্যাদা প্ৰকাশ কৰে।
সাক্ষৰতাৰ হাৰ: মুঠ জনসংখ্যাৰ মাজত সাক্ষৰ মানুহৰ শতকৰা হাৰ। সাক্ষৰতা বেছি থকা দেশ উন্নয়নৰ দিশত আগুৱাই যায়।
পেচাগত গাঁথনি: জনসংখ্যাক প্ৰাথমিক খণ্ড (কৃষি, মৎস্য, বনজ সম্পদ), মাধ্যমিক খণ্ড (উদ্যোগ, নিৰ্মাণ) আৰু তৃতীয় খণ্ডত (সেৱা, বাণিজ্য) কৰ্মৰত মানুহৰ ভাগ। উন্নত দেশত তৃতীয় খণ্ডত কৰ্মৰত মানুহৰ সংখ্যা বেছি।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। মানুহেই যিকোনো দেশৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ _________।
উত্তৰঃ সম্পদ।
প্ৰশ্ন ২। পৃথিৱীৰ গড় জনঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত প্ৰায় _________ জন।
উত্তৰঃ ৪৫।
প্ৰশ্ন ৩। জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ পাৰ্থক্যকেই _________ বৃদ্ধিৰ হাৰ বোলা হয়।
উত্তৰঃ স্বাভাৱিক।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতত প্ৰতি _________ বছৰে এবাৰকৈ লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত হয়।
উত্তৰঃ দহ।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰতি এক হেজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যাকেই _________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ লিংগ অনুপাত।
প্ৰশ্ন ৬। পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় _________ শতাংশ মানুহ এছিয়া মহাদেশতে বাস কৰে।
উত্তৰঃ ৬০।
প্ৰশ্ন ৭। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা _________ চনত একশ কোটি হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮২০।
প্ৰশ্ন ৮। মানুহে এটা ঠাইৰ পৰা আন এটা ঠাইলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাকেই _________ বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰব্ৰজন।
প্ৰশ্ন ৯। উন্নত দেশসমূহত জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰ উভয়েই _________ হয়।
উত্তৰঃ কম।
প্ৰশ্ন ১০। শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যখণ্ডত বিনিয়োগকেই _________ বিনিয়োগ বোলা হয়।
উত্তৰঃ মানৱ পুঁজিৰ।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাৰ বেছিভাগ নিৰক্ষৰেখাৰ দক্ষিণে বাস কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাৰ বেছিভাগ নিৰক্ষৰেখাৰ উত্তৰে বাস কৰে।
প্ৰশ্ন ২। মৰুভূমি আৰু উচ্চ পৰ্বতমালা অঞ্চলত জনঘনত্ব সাধাৰণতে কম।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কঠিন জলবায়ু আৰু দুৰ্গম ভূমিৰূপৰ কাৰণে এই অঞ্চলত মানুহ কমকৈ বাস কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন কেৱল জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন জন্মহাৰ, মৃত্যুহাৰৰ উপৰিও প্ৰব্ৰজনৰ দ্বাৰাও নিৰ্ধাৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৪। উন্নত দেশসমূহৰ জনসংখ্যা পিৰামিডৰ ভূমি বহল হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। উন্নত দেশসমূহৰ জনসংখ্যা পিৰামিডৰ ভূমি সংকীৰ্ণ কাৰণ সেই দেশত জন্মহাৰ কম।
প্ৰশ্ন ৫। শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত বিনিয়োগে মানৱ সম্পদ উন্নত কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ বিনিয়োগেই মানুহক অধিক দক্ষ আৰু উৎপাদনশীল কৰে, যিটোকেই মানৱ সম্পদ উন্নয়ন বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৬। ইউৰোপৰ কিছুমান উন্নত দেশত জনসংখ্যা হ্ৰাস পোৱা দেখা যায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। ইউৰোপৰ কিছুমান উন্নত দেশত জন্মহাৰ মৃত্যুহাৰতকৈ কম হোৱাৰ ফলত জনসংখ্যা হ্ৰাস পাইছে।
মিলোৱা
| ‘ক’ অংশ | ‘খ’ অংশ |
|---|---|
| ১. জনঘনত্ব | (ক) জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰৰ পাৰ্থক্য |
| ২. স্বাভাৱিক বৃদ্ধিৰ হাৰ | (খ) বয়স-লিংগ গঠনৰ ৰেখাচিত্ৰ |
| ৩. জনসংখ্যা পিৰামিড | (গ) প্ৰতি বৰ্গকিলোমিটাৰত গড় মানুহৰ সংখ্যা |
| ৪. লোকপিয়ল | (ঘ) প্ৰতি এক হেজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা |
| ৫. লিংগ অনুপাত | (ঙ) প্ৰতি দহ বছৰে জনসংখ্যাৰ গণনা |
উত্তৰঃ ১-(গ), ২-(ক), ৩-(খ), ৪-(ঙ), ৫-(ঘ)।
জনসংখ্যা বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ
| কাৰকৰ প্ৰকাৰ | ঘনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল | বিৰলবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল |
|---|---|---|
| ভূমিৰূপ | সমতল, নদী উপত্যকা | উচ্চ পৰ্বতমালা, মালভূমি |
| জলবায়ু | নাতিশীতোষ্ণ, সমভাবাপন্ন | অত্যধিক ঠাণ্ডা/গৰম, মৰুভূমি |
| মাটিৰ গুণ | উৰ্বৰ কৃষিভূমি | অনুৰ্বৰ, পাথৰীয়া মাটি |
| পানীৰ উপলব্ধতা | নদী-হ্ৰদৰ কাষৰ অঞ্চল | পানীৰ অভাৱ থকা মৰুভূমি |
| খনিজ সম্পদ | খনিজ সমৃদ্ধ অঞ্চল | খনিজহীন অঞ্চল |
| অর্থনৈতিক কাৰক | উদ্যোগ কেন্দ্ৰিক নগৰ | দূৰৱৰ্তী গ্ৰামাঞ্চল |