সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “কৃষি” (Agriculture) — এই অধ্যায়ত কৃষিৰ সংজ্ঞা, গুৰুত্ব আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। কৃষি হৈছে এটি প্ৰাথমিক কাৰ্যকলাপ য’ত মাটি চহ কৰি শস্য, ফল-মূল, শাক-পাচলি আৰু ফুল খেতি কৰা হয় আৰু লগতে পশু-পালনো কৰা হয়। ভূমিৰ ভূ-প্ৰকৃতি, মাটি, জলবায়ু আৰু জনসংখ্যাই কৃষিক প্ৰভাৱিত কৰে। জীৱনধাৰণৰ উদ্দেশ্যে নিৰ্বাহমুখী কৃষি (subsistence farming) আৰু বাণিজ্যিক উদ্দেশ্যে বাণিজ্যিক কৃষি (commercial farming) কৰা হয়। স্থানান্তৰী কৃষি বা ঝুম খেতি (shifting cultivation) উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতকে ধৰি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত চলিব ধৰে — গছ কাটি জ্বলাই মাটি প্ৰস্তুত কৰি শস্য জন্মোৱা হয়, কিন্তু ই বন-বিনাশৰ কাৰণ হয়। বৃক্ষৰোপণ কৃষি (plantation agriculture)-ত চাহ, কফি, ৰবৰ, কল আদি একক শস্য বৃহৎ পৰিসৰত খেতি কৰা হয়। অসমত চাহ উদ্যোগ বিশ্ববিখ্যাত। ধান, ঘেঁহু, মকা, বাজৰা আদি খাদ্যশস্য; কপাহ, মৰাপাট (সোণালী আঁহ) আদি আঁহজাতীয় শস্য; চাহ, কফি আদি পানীয় শস্য আৰু তিল, বাদাম, সূৰ্যমুখী আদি তেলজাতীয় শস্যৰ বিষয়ে এই অধ্যায়ত বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। কৃষিৰ উন্নয়নৰ বাবে হৰিৎ বিপ্লৱ, উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ, জলসিঞ্চন আৰু সাৰ ব্যৱহাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
Summary: Chapter 4 of Class 8 Geography, “Agriculture,” explains how agriculture is a primary activity involving cultivation of crops, fruits, vegetables, flowers, and rearing of livestock. Factors such as topography, soil type, climate, and population influence agricultural practices. Farming is broadly classified into subsistence farming (for family needs) and commercial farming (for market sale). Shifting cultivation or Jhum cultivation, practised in Northeast India and other forested areas, involves clearing forest by slash-and-burn methods; though traditional, it leads to deforestation and soil erosion. Plantation agriculture grows single crops like tea, coffee, rubber, and banana on large estates — Assam is world-famous for its tea plantations. Major food crops include rice (grown in tropical Asia), wheat (temperate regions), millets, and maize. Fibre crops like cotton and jute (known as golden fibre, produced in West Bengal, Assam, and Bangladesh) are important cash crops. Beverage crops include tea (India — Assam, Darjeeling) and coffee (Brazil, India). The Green Revolution brought high-yielding variety (HYV) seeds, improved irrigation, and chemical fertilizers, greatly increasing food production and achieving food security in India.
মুখ্য শস্যসমূহৰ তালিকা
| শস্যৰ নাম | শ্ৰেণী | মুখ্য উৎপাদনকাৰী অঞ্চল | ব্যৱহাৰ |
|---|---|---|---|
| ধান (Rice) | খাদ্যশস্য | চীন, ভাৰত (অসম, পশ্চিমবংগ), ব্ৰহ্মদেশ, থাইলেণ্ড | মুখ্য খাদ্য, ভাত, চিৰা, মুৰি |
| ঘেঁহু (Wheat) | খাদ্যশস্য | ভাৰত (পঞ্জাৱ, হৰিয়ানা), ইউএছএ, কানাডা, অষ্ট্ৰেলিয়া, ৰাছিয়া | আটা, ৰুটি, বিস্কুট, পাস্তা |
| মকা (Maize) | খাদ্যশস্য | ইউএছএ, ব্ৰাজিল, মেক্সিকো, ভাৰত | খাদ্য, পশুখাদ্য, তেল |
| বাজৰা/জোৱাৰ (Millets) | খাদ্যশস্য | ভাৰত, নাইজেৰিয়া, চীন | মোটা শস্য, পশুখাদ্য |
| মাহজাতীয় (Pulses) | খাদ্যশস্য | ভাৰত, ইথিওপিয়া, কানাডা | প্ৰ’টিনৰ উৎস, দাইল |
| কপাহ (Cotton) | আঁহজাতীয় | ভাৰত, চীন, ইউএছএ, পাকিস্তান | কাপোৰ, সূতা, তেল |
| মৰাপাট (Jute) | আঁহজাতীয় | ভাৰত (পশ্চিমবংগ, অসম), বাংলাদেশ | বস্তা, দৰী, কাৰ্পেট |
| চাহ (Tea) | পানীয় শস্য | ভাৰত (অসম, দাৰ্জিলিং), শ্ৰীলংকা, চীন | পানীয়, ৰপ্তানি |
| কফি (Coffee) | পানীয় শস্য | ব্ৰাজিল, ভাৰত (কৰ্ণাটক), কলম্বিয়া | পানীয়, ৰপ্তানি |
| আখ (Sugarcane) | চেনিজাতীয় | ভাৰত, ব্ৰাজিল, কিউবা | চেনি, গুৰ, ৰাম |
| বাদাম (Groundnut) | তেলজাতীয় | ভাৰত, চীন, নাইজেৰিয়া | তেল, মাখন, খোৱা |
| ৰবৰ (Rubber) | বৃক্ষৰোপণ | ভাৰত (কেৰালা), থাইলেণ্ড, ইণ্ডোনেছিয়া | টায়াৰ, বিভিন্ন সামগ্ৰী |
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। কৃষি কি?
উত্তৰঃ কৃষি হৈছে এটি প্ৰাথমিক কাৰ্যকলাপ (primary activity) য’ত মাটি চহ কৰি শস্য, ফল-মূল, শাক-পাচলি আৰু ফুল উৎপাদন কৰা হয় আৰু লগতে পশু-পালনো কৰা হয়। ইয়াক কৃষিকৰ্ম বা Farming-ও বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২। কৃষিক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ কৃষিক প্ৰভাৱিত কৰা মুখ্য কাৰকসমূহ হৈছে — (ক) ভূ-প্ৰকৃতি (topography): সমভূমি অঞ্চল কৃষিৰ বাবে উপযুক্ত; (খ) মাটি (soil): মাটিৰ গুণাগুণ আৰু প্ৰকাৰে কোন শস্য হ’ব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰে; (গ) জলবায়ু (climate): উষ্ণতা, বৃষ্টিপাত আৰু বতৰ; (ঘ) জনসংখ্যা (population): শ্ৰমিক আৰু প্ৰযুক্তিৰ প্ৰাপ্যতা। এই কাৰকসমূহে মিলিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰে কোন ঠাইত কোন শস্য খেতি কৰা হ’ব।
প্ৰশ্ন ৩। স্থানান্তৰী কৃষি (Shifting Cultivation) কি? ইয়াৰ অসুবিধাসমূহ কি?
উত্তৰঃ স্থানান্তৰী কৃষি বা ঝুম খেতি হৈছে এনে এক পদ্ধতি য’ত বনৰ গছ-পুলি কাটি জ্বলাই মাটি পৰিষ্কাৰ কৰা হয়, জ্বলাৰ ছাইখিনি মাটিৰ লগত মিহলাই সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাৰপিছত মাকৈ, কঁচু, আলু আদি শস্য খেতি কৰা হয়। মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পালে সেই মাটি পৰিত্যাগ কৰি নতুন ঠাইলৈ গুচি যোৱা হয়। উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰত (অসম, মেঘালয়, মিজোৰাম), মধ্য আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকাত এই পদ্ধতি প্ৰচলিত। ইয়াৰ অসুবিধাসমূহ হৈছে: (ক) বন-বিনাশ (deforestation), (খ) মাটিৰ খহনীয়া (soil erosion), (গ) বায়ু প্ৰদূষণ, (ঘ) কম উৎপাদন — ই বৃহৎ জনগোষ্ঠীৰ খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৪। বৃক্ষৰোপণ কৃষি (Plantation Agriculture) কি?
উত্তৰঃ বৃক্ষৰোপণ কৃষি হৈছে এক প্ৰকাৰৰ বাণিজ্যিক কৃষি য’ত একক শস্য (single crop) বিশাল ভূমিত চহ কৰা হয়। এই কৃষিত প্ৰচুৰ মূলধন (capital) আৰু শ্ৰমিকৰ (labour) প্ৰয়োজন হয়। চাহ, কফি, ককো, কল, কপাহ, ৰবৰ আদি বৃক্ষৰোপণ কৃষিৰ মুখ্য শস্য। ভাৰতৰ অসমৰ চাহ বাগান বিশ্ববিখ্যাত। এই কৃষিৰ উৎপাদন সম্পূৰ্ণভাৱে বাণিজ্যিক উদ্দেশ্যে ৰপ্তানি কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। নিৰ্বাহমুখী কৃষি আৰু বাণিজ্যিক কৃষিৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাহমুখী কৃষি (Subsistence Farming): পৰিয়ালৰ প্ৰয়োজন মেটাবলৈ কৰা হয়; সৰু মাটিত কম প্ৰযুক্তি আৰু পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰে কৰা হয়; উদ্বৃত্ত শস্য বিক্ৰি কৰা নহয়। বাণিজ্যিক কৃষি (Commercial Farming): বজাৰত বিক্ৰিৰ উদ্দেশ্যে শস্য উৎপাদন কৰা হয়; বৃহৎ মাটিত আধুনিক যন্ত্ৰপাতি আৰু প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়; মুনাফা অৰ্জনেই মুখ্য লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৬। নিবিড় নিৰ্বাহমুখী কৃষি (Intensive Subsistence Farming) কি?
উত্তৰঃ নিবিড় নিৰ্বাহমুখী কৃষি হৈছে এনে এক পদ্ধতি য’ত অতি কম মাটিত সৰ্বাধিক উৎপাদন কৰিবলৈ সৰল যন্ত্ৰপাতি আৰু অধিক মানৱ-শ্ৰম ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মৌচুমী অঞ্চলৰ এছিয়া মহাদেশত — বিশেষকৈ দক্ষিণ, দক্ষিণ-পূৰ্ব আৰু পূৰ্ব এছিয়াত — এই পদ্ধতি প্ৰচলিত। এই পদ্ধতিত বছৰত একাধিকবাৰ শস্য উৎপাদন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭। মিশ্ৰ কৃষি (Mixed Farming) কি?
উত্তৰঃ মিশ্ৰ কৃষি হৈছে এনে এক পদ্ধতি য’ত একেলগে খাদ্য শস্য খেতি আৰু পশু-পালন দুয়োটাই কৰা হয়। এই পদ্ধতিত ভূমিৰ সঠিক ব্যৱহাৰ হয়, শস্য আৱৰ্তন (crop rotation) কৰা হয় আৰু পশুৰ পৰা পোৱা গোবৰ সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাত এই পদ্ধতি বহুলভাৱে প্ৰচলিত।
প্ৰশ্ন ৮। ধানখেতিৰ বাবে কি ধৰণৰ জলবায়ু প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ ধানখেতিৰ বাবে উচ্চ উষ্ণতা (২৫°C-এৰ ওপৰত), উচ্চ আৰ্দ্ৰতা আৰু প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত প্ৰয়োজন। ধান পলস মাটি বা কাদামাটি মাটিত ভালকৈ জন্মে। চীন, ভাৰত (অসম, পশ্চিমবংগ), বাংলাদেশ, ব্ৰহ্মদেশ আৰু থাইলেণ্ড হৈছে ধানৰ মুখ্য উৎপাদনকাৰী দেশ। ধান ক্ৰান্তীয় আৰু উপক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ মুখ্য খাদ্যশস্য।
প্ৰশ্ন ৯। ঘেঁহুখেতিৰ বাবে কি পৰিৱেশ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ ঘেঁহুখেতিৰ বাবে শীতল আৰু নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ু প্ৰয়োজন। ঘেঁহু পকোঁতে উষ্ণ আৰু উজ্জ্বল ৰ’দালি বতৰ লাগে। ই বেলেগ বেলেগ ধৰণৰ মাটিত জন্মিব পাৰে, কিন্তু ভালকৈ পানী নিষ্কাশন হোৱা দোমোজা (loamy) মাটি সর্বোত্তম। ভাৰতৰ পঞ্জাৱ, হৰিয়ানা, উত্তৰ প্ৰদেশ; ইউএছএ, কানাডা, অষ্ট্ৰেলিয়া, আৰ্জেন্টিনা আৰু ৰাছিয়া মুখ্য ঘেঁহু উৎপাদনকাৰী অঞ্চল।
প্ৰশ্ন ১০। মৰাপাটক “সোণালী আঁহ” বুলি কোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ মৰাপাটক “সোণালী আঁহ” (Golden Fibre) বুলি কোৱা হয় কাৰণ ইয়াৰ আঁহবোৰ সোণালী বৰণীয়া আৰু চকচকীয়া। মৰাপাট অতি মূল্যৱান আঁহজাতীয় শস্য — ইয়াৰ পৰা বস্তা, দৰী, কাৰ্পেট, কাপোৰ আদি তৈয়াৰ কৰা হয়। ভাৰতৰ পশ্চিমবংগ আৰু অসম আৰু বাংলাদেশ হৈছে মৰাপাটৰ মুখ্য উৎপাদনকাৰী অঞ্চল। মৰাপাট জন্মিবলৈ অতিপাত উষ্ণতা, প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত আৰু উচ্চ আৰ্দ্ৰতাৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ১১। চাহখেতিৰ বাবে কি পৰিৱেশ প্ৰয়োজন? অসমৰ চাহ বিখ্যাত কিয়?
উত্তৰঃ চাহখেতিৰ বাবে উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ জলবায়ু, প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত, ভালকৈ পানী নিষ্কাশন হোৱা মাটি আৰু দক্ষ হস্তশ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন। ভূ-প্ৰকৃতিৰ দিশৰ পৰা ঢালু জমি সর্বোত্তম কাৰণ তাত পানী জমা নহয়। অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত, উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ জলবায়ু, উপযুক্ত মাটি আৰু প্ৰচুৰ দক্ষ শ্ৰমিক পোৱা যায়। অসমৰ চাহ সুগন্ধি আৰু অনন্য স্বাদৰ বাবে বিশ্ববিখ্যাত। অসম হৈছে বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ চাহ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল।
প্ৰশ্ন ১২। কপাহ খেতিৰ বাবে কি জলবায়ু প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ কপাহ খেতিৰ বাবে উচ্চ উষ্ণতা, কম বৃষ্টিপাত আৰু উজ্জ্বল ৰ’দালি বতৰৰ প্ৰয়োজন। কপাহ কাল বা কৃষ্ণ মাটি (black soil)-ত ভালকৈ হয়। ভাৰত, চীন, ইউএছএ, পাকিস্তান আৰু ব্ৰাজিল হৈছে কপাহৰ মুখ্য উৎপাদনকাৰী দেশ। কপাহৰ পৰা বস্ত্ৰ, সূতা আৰু তেল উৎপাদন হয়।
প্ৰশ্ন ১৩। বাজৰা (Millets) বা মোটা শস্য কি কি? এইবোৰ ক’ত খেতি কৰা হয়?
উত্তৰঃ বাজৰা, জোৱাৰ, ৰাগী আদিক মোটা শস্য (coarse grains) বোলা হয়। এইবোৰ অৰ্ধ-শুষ্ক (semi-arid) অঞ্চলত কম বৃষ্টিপাততো খেতি কৰিব পাৰি। ভাৰত, নাইজেৰিয়া, চীন আদি দেশত এইবোৰ খেতি কৰা হয়। মানুহ আৰু পশুৰ খাদ্য হিচাপে এইবোৰ ব্যৱহাৰ হয়। ভাৰতত ৰাজস্থান, মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক আদি ৰাজ্যত বাজৰা খেতি কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪। মকা (Maize) খেতিৰ বাবে কি পৰিৱেশ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ মকা উষ্ণ জলবায়ু, মধ্যম বৃষ্টিপাত আৰু ভালদৰে পানী নিষ্কাশন হোৱা মাটিত খেতি কৰা হয়। ইয়াক খাদ্য, পশুখাদ্য আৰু তেল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইউএছএ, ব্ৰাজিল, মেক্সিকো, চীন আৰু ভাৰত হৈছে মকাৰ মুখ্য উৎপাদনকাৰী দেশ। ভাৰতত উত্তৰ প্ৰদেশ, মধ্যপ্ৰদেশ, অসম আদি ৰাজ্যতো মকা খেতি কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫। কৃষিৰ উন্নয়ন বুলিলে কি বুজোৱা হয়?
উত্তৰঃ কৃষিৰ উন্নয়ন মানে হৈছে ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যাৰ খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণৰ বাবে কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধিৰ প্ৰচেষ্টা। কৃষিৰ উন্নয়নত সামিল হয় — কৃষি ভূমিৰ বিস্তাৰ, শস্যৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ, জলসিঞ্চনৰ উন্নতি, উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ (HYV) ব্যৱহাৰ, ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক প্ৰয়োগ, যান্ত্ৰিকীকৰণ আদি। এই সকলোৱে মিলি খাদ্য নিৰাপত্তা (food security) নিশ্চিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৬। হৰিৎ বিপ্লৱ (Green Revolution) কি?
উত্তৰঃ হৰিৎ বিপ্লৱ হৈছে ১৯৬০-৭০ দশকত ভাৰতত উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ (HYV — High Yielding Variety seeds), ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু উন্নত জলসিঞ্চন পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তনেৰে কৃষি উৎপাদনত আহা বিশাল পৰিৱৰ্তন। হৰিৎ বিপ্লৱৰ ফলত ভাৰত খাদ্যশস্যত স্বনিৰ্ভৰশীল হৈছিল। পঞ্জাৱ, হৰিয়ানা, উত্তৰ প্ৰদেশত এই বিপ্লৱ সবাতোকৈ বেছি প্ৰভাৱশালী হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৭। কফিৰ মুখ্য উৎপাদনকাৰী দেশ কোনবোৰ? কফিৰ উৎপত্তি কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰাজিল হৈছে বিশ্বৰ সর্ববৃহৎ কফি উৎপাদনকাৰী দেশ। ইয়াৰ উপৰিও কলম্বিয়া, ভাৰত (কৰ্ণাটক), ইথিওপিয়া আদি দেশতো কফি উৎপাদন হয়। প্ৰায় ৮৫০ খ্ৰীষ্টাব্দত কালডি (Kaldi) নামৰ এজন আৰৱীয় ছাগলীপালকে প্ৰথম কফি গছ আৱিষ্কাৰ কৰা বুলি কোৱা হয়। কফি জন্মিবলৈ উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ জলবায়ু আৰু ভালকৈ পানী নিষ্কাশন হোৱা দোমোজা মাটি প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ১৮। আখ (Sugarcane) কৃষিৰ বাবে কি পৰিৱেশ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ আখ খেতিৰ বাবে উচ্চ উষ্ণতা, পৰ্যাপ্ত বৃষ্টিপাত বা জলসিঞ্চন আৰু উৰ্বৰ মাটিৰ প্ৰয়োজন। ভাৰত আৰু ব্ৰাজিল হৈছে বিশ্বৰ মুখ্য আখ উৎপাদনকাৰী দেশ। ভাৰতত উত্তৰ প্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক মুখ্য আখ উৎপাদনকাৰী ৰাজ্য। আখৰ পৰা চেনি, গুৰ আৰু ৰাব তৈয়াৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৯। বাণিজ্যিক শস্য খেতি (Commercial Grain Farming) কি?
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক শস্য খেতি হৈছে এনে এক ধৰণৰ কৃষি য’ত বৃহৎ পৰিসৰত ঘেঁহু, মকা আদি শস্য মূলতঃ বিক্ৰিৰ উদ্দেশ্যে খেতি কৰা হয়। এই কৃষিত আধুনিক যন্ত্ৰপাতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইউএছএ, কানাডা, অষ্ট্ৰেলিয়া, আৰ্জেন্টিনা আদি দেশত এই পদ্ধতি প্ৰচলিত। ইউএছএৰ কৃষকসকল ব্যৱসায়ীৰ দৰে — তেওঁলোকে মাটিৰ পৰীক্ষা, উপগ্ৰহ-সংযুক্ত কম্পিউটাৰ ব্যৱহাৰ কৰি কৃষিকৰ্ম পৰিচালনা কৰে।
প্ৰশ্ন ২০। যাযাবৰী পশুপালন (Nomadic Herding) কি?
উত্তৰঃ যাযাবৰী পশুপালন হৈছে এক পদ্ধতি য’ত পশুপালকসকলে নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গৰু, ম’হ, গাধ, উট, ছাগলী, ভেড়া আদি পশু লৈ ঘূৰি ফুৰে। অৰ্ধ-শুষ্ক অঞ্চল আৰু তুন্দ্ৰা অঞ্চলত এই পদ্ধতি প্ৰচলিত। পশুৰ পৰা গাখীৰ, মাংস, ঊণ, চামৰা আদি পোৱা যায়। এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাৰ বিভিন্ন অঞ্চলত এই পদ্ধতি দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ২১। জৈৱিক কৃষি (Organic Farming) কি?
উত্তৰঃ জৈৱিক কৃষি হৈছে এনে এক কৃষি পদ্ধতি য’ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক সাৰ (compost, vermicompost), জৈৱিক কীটনাশক আৰু প্ৰাকৃতিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই পৰিবেশ-বান্ধৱ আৰু স্বাস্থ্যসম্মত। জৈৱিক কৃষিত মাটিৰ স্বাস্থ্য বজাই ৰখা হয় আৰু পৰিবেশ প্ৰদূষণ কমোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২২। হৰ্টিকালচাৰ (Horticulture) কি?
উত্তৰঃ হৰ্টিকালচাৰ হৈছে ফল-মূল, শাক-পাচলি আৰু ফুলৰ বাণিজ্যিক খেতি। ভিটিকালচাৰ (Viticulture) মানে আংগুৰৰ খেতি। পিচিকালচাৰ (Pisciculture) মানে মাছৰ পোনা পালন। চেৰিকালচাৰ (Sericulture) মানে ৰেচমপোকৰ পালন। ভাৰতৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত এই খেতিসমূহ উন্নত হৈছে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। কৃষিৰ প্ৰকাৰসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কৃষিক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগোৱা হয় — নিৰ্বাহমুখী কৃষি আৰু বাণিজ্যিক কৃষি।
ক) নিৰ্বাহমুখী কৃষি (Subsistence Farming): পৰিয়ালৰ প্ৰয়োজন মেটাবলৈ কৰা এই কৃষি দুবিধ — (১) আদিম নিৰ্বাহমুখী কৃষি: এয়া পুনৰ স্থানান্তৰী কৃষি বা ঝুম খেতি নামেৰেও পৰিচিত। উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰত, মধ্য আৰু দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকাত এই পদ্ধতি চলে। বনৰ গছ কাটি জ্বলাই মাটি প্ৰস্তুত কৰা হয় আৰু শস্য জন্মোৱা হয়। মাটিৰ উৰ্বৰতা কমিলে ঠাই সলনি কৰা হয়। (২) নিবিড় নিৰ্বাহমুখী কৃষি: কম মাটিত অধিক উৎপাদনৰ উদ্দেশ্যে অধিক শ্ৰম আৰু সৰল যন্ত্ৰপাতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এছিয়াৰ মৌচুমী অঞ্চলত প্ৰচলিত।
খ) বাণিজ্যিক কৃষি (Commercial Farming): বজাৰত বিক্ৰিৰ উদ্দেশ্যে কৰা কৃষি তিনিবিধ — (১) বাণিজ্যিক শস্য খেতি: আধুনিক যন্ত্ৰপাতিৰে বৃহৎ মাটিত ঘেঁহু, মকা আদি খেতি; ইউএছএ, কানাডাত প্ৰচলিত। (২) মিশ্ৰ কৃষি: শস্য খেতি আৰু পশু-পালন একেলগে কৰা হয়; ইউৰোপ আৰু আমেৰিকাত প্ৰচলিত। (৩) বৃক্ষৰোপণ কৃষি: চাহ, কফি, ৰবৰ, কল আদি একক শস্য বৃহৎ মাটিত খেতি কৰা হয়; প্ৰচুৰ মূলধন আৰু শ্ৰমিক লাগে; ভাৰতৰ অসমৰ চাহ বাগান বিশ্ববিখ্যাত।
প্ৰশ্ন ২। অসমৰ কৃষিকৰ্মৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অসম এখন কৃষিপ্ৰধান ৰাজ্য। ইয়াৰ বেছিভাগ মানুহে কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
ধান: অসমৰ মুখ্য খাদ্যশস্য ধান। অসমৰ আৰ্দ্ৰ আৰু উষ্ণ জলবায়ু, পলস মাটি ধান খেতিৰ বাবে অতি উপযুক্ত। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত প্ৰচুৰ ধান উৎপাদন হয়। বৰ ধান, আহু ধান, শালি ধান আদি অসমৰ প্ৰধান ধানৰ প্ৰকাৰ।
চাহ: অসমৰ চাহ বিশ্ববিখ্যাত। অসম হৈছে ভাৰতৰ সর্ববৃহৎ চাহ উৎপাদনকাৰী ৰাজ্য। যোৰহাট, ডিব্ৰুগড়, তিনিচুকীয়া আদি জিলাত বিশাল চাহ বাগান আছে। অসমৰ চাহ ৰপ্তানি হৈ বৈদেশিক মুদ্ৰা অৰ্জন হয়।
মৰাপাট: অসম মৰাপাট উৎপাদনতো উল্লেখযোগ্য। নিম্ন অসমৰ বিভিন্ন জিলাত মৰাপাট খেতি কৰা হয়।
ঝুম খেতি: অসম আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পাৰ্বত্য জিলাসমূহত এখিলা জনজাতিয়ে এতিয়াও ঝুম খেতি কৰে, যদিও চৰকাৰে এই পদ্ধতি নিৰুৎসাহিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩। মুখ্য খাদ্যশস্যসমূহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ বিশ্বৰ মুখ্য খাদ্যশস্যসমূহ হৈছে —
ধান (Rice): ক্ৰান্তীয় আৰু উপক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ মুখ্য খাদ্যশস্য। উচ্চ উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা আৰু বৃষ্টিপাতৰ প্ৰয়োজন। চীন, ভাৰত, বাংলাদেশ, ব্ৰহ্মদেশ মুখ্য উৎপাদনকাৰী। ধান এছিয়াৰ জনগণৰ মুখ্য আহাৰ।
ঘেঁহু (Wheat): শীতল নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলৰ মুখ্য শস্য। শীতকালত বৃদ্ধি হয় আৰু ৰ’দালি গৰম বতৰত পকে। ভাৰত, ইউএছএ, কানাডা, অষ্ট্ৰেলিয়া মুখ্য উৎপাদনকাৰী।
বাজৰা (Millets): অৰ্ধ-শুষ্ক অঞ্চলত কম বৃষ্টিপাততো হয়। বাজৰা, জোৱাৰ, ৰাগী এইবোৰৰ উদাহৰণ। ভাৰত, নাইজেৰিয়াত খেতি কৰা হয়।
মকা (Maize): উষ্ণ জলবায়ু আৰু মধ্যম বৃষ্টিপাতত হয়। ইউএছএ, ব্ৰাজিল, মেক্সিকোত বেছিকৈ খেতি হয়। খাদ্য আৰু পশুখাদ্য হিচাপে ব্যৱহৃত।
মাহজাতীয় (Pulses): নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে। ভাৰত, কানাডা, ইথিওপিয়া মুখ্য উৎপাদনকাৰী। প্ৰ’টিনৰ এটি মুখ্য উৎস।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। কৃষি হৈছে এটি _________ কাৰ্যকলাপ।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক (primary)।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় _________ শতাংশ মানুহ কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
উত্তৰঃ ৫০ শতাংশ।
প্ৰশ্ন ৩। স্থানান্তৰী কৃষিক _________ খেতিও বোলে।
উত্তৰঃ ঝুম।
প্ৰশ্ন ৪। মৰাপাটক _________ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ সোণালী আঁহ (Golden Fibre)।
প্ৰশ্ন ৫। বিশ্বৰ সর্ববৃহৎ কফি উৎপাদনকাৰী দেশ হৈছে _________।
উত্তৰঃ ব্ৰাজিল।
প্ৰশ্ন ৬। ৰেচমপোকৰ পালনক _________ বোলে।
উত্তৰঃ চেৰিকালচাৰ (Sericulture)।
প্ৰশ্ন ৭। কপাহ খেতিৰ বাবে উচ্চ উষ্ণতা, কম বৃষ্টিপাত আৰু _________ বতৰৰ প্ৰয়োজন।
উত্তৰঃ উজ্জ্বল ৰ’দালি।
প্ৰশ্ন ৮। ধান উৎপাদনত বিশ্বত শীৰ্ষ স্থান অধিকাৰ কৰিছে _________ আৰু _________।
উত্তৰঃ চীন আৰু ভাৰত।
প্ৰশ্ন ৯। বৃক্ষৰোপণ কৃষিত _________ শস্য বিশাল পৰিসৰত খেতি কৰা হয়।
উত্তৰঃ একক (single crop)।
প্ৰশ্ন ১০। আংগুৰৰ খেতিক _________ বোলে।
উত্তৰঃ ভিটিকালচাৰ (Viticulture)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। কৃষি এটি তৃতীয় কাৰ্যকলাপ (tertiary activity)।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কৃষি এটি প্ৰাথমিক কাৰ্যকলাপ (primary activity)।
প্ৰশ্ন ২। অসম বিশ্বৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চাহ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। অসম বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ চাহ উৎপাদনকাৰী ৰাজ্য।
প্ৰশ্ন ৩। ঝুম খেতিয়ে বন-বিনাশত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। গছ কাটি জ্বলোৱাৰ বাবে ঝুম খেতিয়ে বন-বিনাশ আৰু মাটিৰ খহনীয়াৰ কাৰণ হয়।
প্ৰশ্ন ৪। বাণিজ্যিক কৃষিৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে পৰিয়ালৰ খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণ কৰা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বাণিজ্যিক কৃষিৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে বজাৰত বিক্ৰিৰ বাবে শস্য উৎপাদন কৰা।
প্ৰশ্ন ৫। ঘেঁহু ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত ভালকৈ জন্মে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ঘেঁহু নাতিশীতোষ্ণ (temperate) জলবায়ুত ভালকৈ জন্মে, ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত নহয়।
প্ৰশ্ন ৬। ব্ৰাজিল বিশ্বৰ সর্ববৃহৎ কফি উৎপাদনকাৰী দেশ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৭। মৰাপাটক “ৰূপালী আঁহ” বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মৰাপাটক “সোণালী আঁহ” (Golden Fibre) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮। হৰিৎ বিপ্লৱে ভাৰতৰ খাদ্যশস্য উৎপাদন বৃদ্ধিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। হৰিৎ বিপ্লৱৰ ফলত উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ, উন্নত সাৰ আৰু জলসিঞ্চনৰ ফলত ভাৰতৰ খাদ্যশস্য উৎপাদন ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল।
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| ১। ধান | (ক) সোণালী আঁহ |
| ২। মৰাপাট | (খ) ব্ৰাজিল |
| ৩। কফি | (গ) ক্ৰান্তীয় অঞ্চল |
| ৪। ঝুম খেতি | (ঘ) বন-বিনাশ |
| ৫। বৃক্ষৰোপণ কৃষি | (ঙ) অসমৰ চাহ বাগান |
| ৬। হৰিৎ বিপ্লৱ | (চ) উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ |
উত্তৰঃ ১–(গ), ২–(ক), ৩–(খ), ৪–(ঘ), ৫–(ঙ), ৬–(চ)।