সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ তৃতীয় অধ্যায় “খনিজ আৰু শক্তি সম্পদ” — এই অধ্যায়ত খনিজ পদাৰ্থৰ সংজ্ঞা, প্ৰকাৰ, বিতৰণ আৰু সংৰক্ষণৰ বিষয়ে বিস্তাৰিত আলোচনা কৰা হৈছে। খনিজ হৈছে প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা এক নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক সংযুতি থকা পদাৰ্থ। খনিজক মূলতঃ ধাতুৱীয় (লৌহ আৰু অলৌহ) আৰু অধাতুৱীয় — এই দুই ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। খনন, ড্ৰিলিং আৰু প্ৰস্তৰখনন পদ্ধতিৰে খনিজ উত্তোলন কৰা হয়। ভাৰতত লো পাথৰ, কয়লা, পেট্ৰলিয়াম, তামৰ আকৰ, বক্সাইট আদি খনিজ পদাৰ্থ প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়। অসমত দিগবৈ, নাহৰকটীয়া আৰু মৰানত তেলৰ ক্ষেত্ৰ আৰু মাকুম-মাৰ্ঘেৰিটাত কয়লা পোৱা যায়।
শক্তি সম্পদক প্ৰচলিত (কয়লা, পেট্ৰলিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, জলবিদ্যুৎ) আৰু অপ্ৰচলিত (সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি, জৈৱ গেছ, জোৱাৰ শক্তি, ভূতাপীয় শক্তি) — এই দুটা মূল ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। কয়লা তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ মুখ্য জ্বালানী। পেট্ৰলিয়ামক “কাল সোণ” বোলা হয়। অসমত কোপিলি জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প জলশক্তিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। অনৱীকৰণযোগ্য শক্তি সম্পদৰ সংৰক্ষণ আৰু অৱনৱীকৰণযোগ্য বিকল্প শক্তি উৎসৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰাটো আজিৰ দিনত অতি জৰুৰী।
Summary: Chapter 3 of Class 8 Geography, “Mineral and Power Resources,” provides a comprehensive study of minerals — their definition, types, distribution, extraction, and conservation. A mineral is a naturally occurring substance with a definite chemical composition. Minerals are broadly classified into metallic (ferrous and non-ferrous) and non-metallic types. They are extracted through mining, drilling, and quarrying. India is rich in iron ore, coal, petroleum, copper, and bauxite. Assam specifically has oil fields at Digboi, Naharkatiya, and Moran, and coal deposits at Makum-Margherita. Power resources are divided into conventional sources (coal, petroleum, natural gas, hydropower) and non-conventional sources (solar, wind, biogas, tidal, and geothermal energy). Coal is the largest source of energy used in thermal power plants. Petroleum is called “black gold” for its immense value. Assam’s Kopili Hydel Project is an important source of hydroelectric power. Conserving non-renewable resources and increasing use of renewable alternatives is the need of the hour.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। খনিজ পদাৰ্থ কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিত স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা এক নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক সংযুতি থকা পদাৰ্থক খনিজ বোলে। খনিজ পদাৰ্থ অজৈৱিক আৰু সাধাৰণতে পাথৰৰ মাজত পোৱা যায়। লো, তাম, সোণ, নিমখ, অভ্ৰ আদি খনিজৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ২। আকৰ (Ore) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ পাথৰৰ পৰা খনিজ পদাৰ্থ খনন কৰি উলিওৱা হয় তাক আকৰ বোলে। আকৰ হৈছে সেই পাথৰ বা শিলখণ্ড যাৰ পৰা ব্যৱসায়িকভাৱে লাভজনক পৰিমাণে খনিজ পদাৰ্থ আহৰণ কৰিব পাৰি। ধাতুৱীয় খনিজৰ আকৰ সাধাৰণতে আগ্নেয় আৰু কায়ান্তৰিত শিল গঠনত পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৩। খনিজ পদাৰ্থ কিমান প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ খনিজ পদাৰ্থ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — (১) ধাতুৱীয় খনিজ: যেনে লো, তাম, সোণ, বক্সাইট। এইবোৰক আকৌ লৌহ খনিজ (লো, মেংগানিজ) আৰু অলৌহ খনিজ (তাম, সোণ, বক্সাইট)ত ভাগ কৰিব পাৰি। (২) অধাতুৱীয় খনিজ: যেনে চূণশিল, অভ্ৰ, নিমখ, কয়লা, পেট্ৰলিয়াম। এইবোৰত ধাতু থাকে নাই।
প্ৰশ্ন ৪। খনিজ পদাৰ্থ উত্তোলনৰ পদ্ধতিসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ খনিজ পদাৰ্থ উত্তোলনৰ তিনিটা মুখ্য পদ্ধতি আছে — (১) খনন (Mining): মাটিৰ ওপৰত বা গভীৰতাত থকা খনিজ উত্তোলনৰ পদ্ধতি। ভূ-পৃষ্ঠৰ ওচৰৰ খনিজ খোলা খনি (open-cast mining) পদ্ধতিত আৰু গভীৰ খনিজ শ্বাফট খনন (shaft mining) পদ্ধতিত উলিওৱা হয়। (২) ড্ৰিলিং (Drilling): পেট্ৰলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ উলিওৱাৰ বাবে গৰ্ত খুঁচি উলিওৱা পদ্ধতি। (৩) প্ৰস্তৰখনন (Quarrying): মাটিৰ ওপৰত বা কাষৰ পৰা শিল কাটি উত্তোলন কৰা পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ৫। লৌহ খনিজ আৰু অলৌহ খনিজৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ ধাতুৱীয় খনিজত লো বা লৌহ পদাৰ্থ থাকে তাক লৌহ খনিজ বোলে। উদাহৰণ: লো পাথৰ, মেংগানিজ, ক্ৰমাইট। যিবোৰ ধাতুৱীয় খনিজত লো থাকে নাই তাক অলৌহ খনিজ বোলে। উদাহৰণ: তাম, সোণ, ৰূপ, বক্সাইট, সীহ।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতৰ কোন কোন ৰাজ্যত লো পাথৰ পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ভাৰতত ঝাৰখণ্ড, উৰিষ্যা (ওড়িশা), ছত্তীছগড়, কৰ্ণাটক, মধ্যপ্ৰদেশ আৰু গোৱাত লো পাথৰ পোৱা যায়। ঝাৰখণ্ডৰ সিংভূম আৰু উৰিষ্যাৰ কেওনঝাৰ, ময়ূৰভঞ্জ লো পাথৰৰ বাবে বিখ্যাত।
প্ৰশ্ন ৭। অসমত কোন কোন ঠাইত খনিজ তেলৰ ক্ষেত্ৰ আছে?
উত্তৰঃ অসমত দিগবৈ, নাহৰকটীয়া আৰু মৰানত খনিজ তেলৰ ক্ষেত্ৰ আছে। দিগবৈ হৈছে এছিয়াৰ প্ৰথম তেল উৎপাদনকাৰী ঠাই। ইয়াৰ উপৰিও গুজৰাট আৰু মুম্বাই উপকূলীয় অঞ্চলতো পেট্ৰলিয়াম পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৮। পেট্ৰলিয়ামক “কাল সোণ” বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ পেট্ৰলিয়াম তৰল আৰু ক’লা বৰণৰ। ইয়াৰ পৰিশোধন কৰিলে পেট্ৰ’ল, ডিজেল, কেৰাচিন, এলপিজি, মম, প্লাষ্টিক, ৰাবাৰ আদি বহু মূল্যৱান পদাৰ্থ পাওঁ। এই অতি মূল্যৱান আৰু বহুল ব্যৱহাৰযোগ্য গুণৰ বাবে পেট্ৰলিয়ামক “কাল সোণ” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। প্ৰচলিত শক্তি সম্পদ কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ শক্তিৰ উৎস বহু দিন ধৰি ব্যৱহাৰ হৈ আহিছে আৰু সীমিত পৰিমাণত আছে সেইবোৰক প্ৰচলিত শক্তি সম্পদ বোলে। উদাহৰণ: কয়লা, পেট্ৰলিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, জলবিদ্যুৎ, পাৰমাণৱিক শক্তি। এইবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য অৰ্থাৎ এবাৰ শেষ হ’লে পুনৰাই পাওঁ।
প্ৰশ্ন ১০। অপ্ৰচলিত শক্তি সম্পদ কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ শক্তিৰ উৎস অৱিৰামভাৱে পুনৰ পোৱা যায়, পৰিবেশ-বান্ধৱ আৰু তুলনামূলকভাৱে কম ব্যৱহৃত সেইবোৰক অপ্ৰচলিত শক্তি সম্পদ বোলে। উদাহৰণ: সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি, জৈৱ গেছ, জোৱাৰ-ভাটা শক্তি, ভূতাপীয় শক্তি। এইবোৰ নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।
প্ৰশ্ন ১১। কয়লাক “মাটিৰ তলৰ সূৰ্যৰ পোহৰ” (Buried Sunshine) বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ লক্ষ লক্ষ বছৰ আগে পৃথিৱীৰ উদ্ভিদ মাটিৰ তলত চাপ খাই কয়লাত পৰিণত হৈছিল। সেই উদ্ভিদসমূহে সূৰ্যৰ পোহৰৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰিছিল আৰু সেই শক্তি কয়লাৰ মাজত সঞ্চিত হৈ আছে। সেই কাৰণে কয়লাক “মাটিৰ তলৰ সূৰ্যৰ পোহৰ” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। জলবিদ্যুৎ কেনেকৈ উৎপাদন কৰা হয়?
উত্তৰঃ নদীত বান্ধ দি পানী সঞ্চয় কৰি সেই পানীক ওপৰৰ পৰা তলত থকা টাৰবাইনৰ ওপৰত পেলাই দিয়া হয়। পানীৰ স্রোতে টাৰবাইন ঘুৰাই জেনেৰেটৰত বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে। ভাৰতৰ ভাকৰা-নাংগাল, সৰদাৰ সৰোবৰ আদি প্ৰকল্প আৰু অসমৰ কোপিলি জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প এই পদ্ধতিত বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। সৌৰশক্তি কিদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পোহৰৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰি বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰাকে সৌৰশক্তি বোলে। সৌৰফলক (Solar panel)ৰ দ্বাৰা সূৰ্যৰ পোহৰক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়। সৌৰচুলা (Solar cooker), সৌৰবাতি, সৌৰহিটাৰ আদিতো সৌৰশক্তি ব্যৱহাৰ হয়। ৰাজস্থান আৰু গুজৰাটত বিশাল সৌৰশক্তি প্ৰকল্প আছে।
প্ৰশ্ন ১৪। বায়ু শক্তি কাক বোলে?
উত্তৰঃ বতাহৰ শক্তিৰে বায়ু চক্কী (Wind Turbine) ঘুৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰাকে বায়ু শক্তি বোলে। বতাহৰ চাপ টাৰবাইনৰ পাখি ঘুৰায় আৰু জেনেৰেটৰৰ সহায়ত বিদ্যুৎ উৎপাদন হয়। ভাৰতৰ ৰাজস্থান, তামিলনাডু আৰু গুজৰাটত বায়ু খামাৰ (Wind farm) স্থাপন কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৫। জৈৱ গেছ কিদৰে উৎপাদন হয়?
উত্তৰঃ গৰু-ম’হৰ গোবৰ, শস্যৰ গুটি, মানুহৰ মল আদি জৈৱ পদাৰ্থক বায়ুমুক্ত পাত্ৰত পচোৱা হয়। পচনৰ ফলত মিথেন গেছ উৎপন্ন হয় — ইয়াকেই জৈৱ গেছ বোলে। এই গেছ ৰন্ধা-বঢ়া আৰু পোহৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। অৱশিষ্ট পদাৰ্থ সাৰ হিচাপে খেতিত ব্যৱহাৰ হয়।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। প্ৰচলিত আৰু অপ্ৰচলিত শক্তি সম্পদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তালিকাৰ সহায়ত দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
| বিষয় | প্ৰচলিত শক্তি সম্পদ | অপ্ৰচলিত শক্তি সম্পদ |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | বহু দিন ধৰি ব্যৱহৃত হৈ অহা শক্তিৰ উৎস | নতুনকৈ ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰা নৱীকৰণযোগ্য উৎস |
| উদাহৰণ | কয়লা, পেট্ৰলিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, জলবিদ্যুৎ | সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি, জৈৱ গেছ, জোৱাৰ শক্তি |
| নৱীকৰণযোগ্যতা | অনৱীকৰণযোগ্য (এবাৰ শেষ হ’লে পুনৰ নাপাওঁ) | নৱীকৰণযোগ্য (বাৰে বাৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি) |
| পৰিবেশ প্ৰভাৱ | প্ৰদূষণ বেছি, পৰিবেশৰ ক্ষতি কৰে | পৰিবেশ-বান্ধৱ, প্ৰদূষণ কম |
| উপলব্ধতা | সীমিত মজুত, ক্ৰমশঃ হ্ৰাস পাইছে | অপৰিসীম, প্রকৃতিত সদায় পোৱা যায় |
| খৰচ | উত্তোলন ব্যয়বহুল | প্ৰাথমিক খৰচৰ পাছত কম খৰচত পাওঁ |
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতত কয়লাৰ বিতৰণ আৰু ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ কয়লা হৈছে ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ব্যৱহৃত শক্তিৰ উৎস। ভাৰতত কয়লা মূলতঃ ঝাৰখণ্ড, ছত্তীছগড়, উৰিষ্যা, পশ্চিমবংগ, মধ্যপ্ৰদেশ আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত পোৱা যায়। ঝাৰখণ্ডৰ ঝৰিয়া আৰু উৰিষ্যাৰ তালচেৰ কয়লাৰ বাবে বিখ্যাত। অসমত মাকুম-মাৰ্ঘেৰিটা অঞ্চলত কয়লা পোৱা যায়।
কয়লাৰ ব্যৱহাৰ: (১) তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰত বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে, (২) লো আৰু ইস্পাত উদ্যোগত, (৩) ৰেলওৱেত ইন্ধন হিচাপে, (৪) গৃহস্থালিত ৰন্ধা-বঢ়াত, (৫) বিভিন্ন ৰাসায়নিক শিল্পত। কয়লাক “শক্তিৰ ভণ্ডাৰ” বুলিও কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। খনিজ পদাৰ্থ সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ খনিজ পদাৰ্থ অনৱীকৰণযোগ্য। এবাৰ শেষ হ’লে আৰু পাওঁ নাই। সেয়েহে এইবোৰৰ সংৰক্ষণ অতি জৰুৰী। সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ হৈছে —
- অপচয় কমোৱা: খনন প্ৰক্ৰিয়াত যিমান পাৰি কম পৰিমাণে খনিজ নষ্ট হোৱাটো নিশ্চিত কৰা।
- পুনৰ ব্যৱহাৰ (Recycling): লো, তাম, এলুমিনিয়াম আদি ধাতু পুনৰ গলাই ব্যৱহাৰ কৰা।
- বিকল্প পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ: সম্ভৱ হ’লে খনিজৰ সলনি অন্য পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰা।
- প্ৰযুক্তিৰ উন্নতি: কম খনিজত বেছি উৎপাদন কৰিব পৰা প্ৰযুক্তি উদ্ভাৱন কৰা।
- পৰিকল্পিত উত্তোলন: প্ৰয়োজনৰ বেছি উত্তোলন নকৰা।
- সচেতনতা বৃদ্ধি: মানুহক খনিজৰ গুৰুত্ব আৰু সীমিততাৰ বিষয়ে সচেতন কৰা।
প্ৰশ্ন ৪। অসমৰ খনিজ সম্পদৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ অসম খনিজ সম্পদত যথেষ্ট চহকী। অসমৰ প্ৰধান খনিজ সম্পদসমূহ হৈছে —
- খনিজ তেল (Petroleum): দিগবৈ, নাহৰকটীয়া আৰু মৰানত তেলৰ ক্ষেত্ৰ আছে। দিগবৈ হৈছে এছিয়াৰ প্ৰথম তেল উৎপাদনকাৰী ঠাই। ডিগবৈত ১৮৮৯ চনত প্ৰথম তেল উৎপাদন আৰম্ভ হয়।
- কয়লা (Coal): মাকুম-মাৰ্ঘেৰিটা অঞ্চলত কয়লা পোৱা যায়। এই কয়লাৰ গুণগত মান উন্নত।
- প্ৰাকৃতিক গেছ (Natural Gas): তেলৰ ক্ষেত্ৰৰ লগতে প্ৰাকৃতিক গেছো পোৱা যায়।
- চূণশিল (Limestone): উমশ্লং অঞ্চলত চূণশিল পোৱা যায়।
- কোপিলি জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প: কোপিলি নদীত বান্ধ দি জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫। অপ্ৰচলিত শক্তি সম্পদৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ অপ্ৰচলিত শক্তি সম্পদৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। কাৰণসমূহ হৈছে —
- কয়লা আৰু পেট্ৰলিয়ামৰ দৰে প্ৰচলিত উৎস ক্ৰমশঃ কমি আহিছে। অপ্ৰচলিত উৎস সেই অভাৱ পূৰণ কৰিব পাৰে।
- সৌৰশক্তি, বায়ু শক্তি আদি পৰিবেশ-বান্ধৱ। ইহঁতে বায়ু বা পানী প্ৰদূষিত কৰে নাই।
- এইবোৰ নৱীকৰণযোগ্য, অৰ্থাৎ প্ৰকৃতিত বাৰে বাৰে পোৱা যায়।
- প্ৰত্যন্ত গ্ৰামাঞ্চলত য’ত বিদ্যুৎ নাই, তাত সৌৰশক্তি বা জৈৱ গেছ সহজে পাব পাৰি।
- জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ৰোধ কৰিবলৈ কাৰ্বন নিৰ্গমন কমোৱাটো জৰুৰী। অপ্ৰচলিত শক্তিয়ে কাৰ্বন নিৰ্গমন নকৰে।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা এক নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক সংযুতি থকা পদাৰ্থক __________ বোলে।
উত্তৰঃ খনিজ
প্ৰশ্ন ২। যিবোৰ পাথৰৰ পৰা খনিজ উত্তোলন কৰা হয় তাক __________ বোলে।
উত্তৰঃ আকৰ (Ore)
প্ৰশ্ন ৩। খনিজ উত্তোলনৰ তিনিটা পদ্ধতি হৈছে খনন, __________ আৰু প্ৰস্তৰখনন।
উত্তৰঃ ড্ৰিলিং
প্ৰশ্ন ৪। পেট্ৰলিয়ামক __________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ কাল সোণ
প্ৰশ্ন ৫। অসমৰ __________ হৈছে এছিয়াৰ প্ৰথম তেল উৎপাদনকাৰী ঠাই।
উত্তৰঃ দিগবৈ
প্ৰশ্ন ৬। কয়লাক __________ বুলিও কোৱা হয়।
উত্তৰঃ মাটিৰ তলৰ সূৰ্যৰ পোহৰ (Buried Sunshine)
প্ৰশ্ন ৭। সৌৰশক্তি আহৰণৰ বাবে __________ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ সৌৰফলক (Solar panel)
প্ৰশ্ন ৮। গৰু-ম’হৰ গোবৰ আৰু শস্যৰ পৰিত্যক্ত অংশৰ পৰা __________ উৎপাদন কৰা হয়।
উত্তৰঃ জৈৱ গেছ (Biogas)
প্ৰশ্ন ৯। অসমৰ কোপিলি নদীত __________ প্ৰকল্প স্থাপন কৰা হৈছে।
উত্তৰঃ কোপিলি জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প
প্ৰশ্ন ১০। লো পাথৰ এক প্ৰকাৰ __________ খনিজ।
উত্তৰঃ লৌহ (Ferrous)
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা
প্ৰশ্ন ১। খনিজ পদাৰ্থ অনৱীকৰণযোগ্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। খনিজ পদাৰ্থ প্ৰকৃতিত অতি ধীৰে ধীৰে গঠিত হয় আৰু মানুহৰ জীৱৎকালৰ মাজত পুনৰ পোৱা নাযায়, সেয়েহে এইবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য।
প্ৰশ্ন ২। সোণ এক প্ৰকাৰ লৌহ খনিজ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সোণ হৈছে অলৌহ খনিজ কাৰণ ইয়াত লো থাকে নাই।
প্ৰশ্ন ৩। পেট্ৰলিয়াম ড্ৰিলিং পদ্ধতিত উত্তোলন কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। পেট্ৰলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ মাটিৰ গভীৰত থাকে, সেয়েহে এইবোৰ ড্ৰিলিং পদ্ধতিত উত্তোলন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। সৌৰশক্তি এক অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সৌৰশক্তি এক নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস। সূৰ্য আছে যেতিয়ালৈকে সৌৰশক্তি পোৱা যাব।
প্ৰশ্ন ৫। দিগবৈ হৈছে এছিয়াৰ প্ৰথম তেল উৎপাদনকাৰী ঠাই।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। অসমৰ দিগবৈত ১৮৮৯ চনত এছিয়াত প্ৰথমবাৰ খনিজ তেল উৎপাদন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬। বায়ু শক্তি পৰিবেশ-বিৰোধী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বায়ু শক্তি এক পৰিবেশ-বান্ধৱ শক্তি। ইয়াৰ ব্যৱহাৰত কোনো প্ৰদূষণ নহয়।
প্ৰশ্ন ৭। কয়লা তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰত ব্যৱহাৰ হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কয়লাক জ্বালাই তাপ উৎপাদন কৰা হয় আৰু সেই তাপেৰে বাষ্প তৈয়াৰ কৰি টাৰবাইন ঘুৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৮। অভ্ৰ (Mica) এক ধাতুৱীয় খনিজ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। অভ্ৰ এক অধাতুৱীয় খনিজ।
মিলোৱা
তলৰ ‘ক’ আৰু ‘খ’ গোটৰ তথ্যসমূহ মিলোৱা:
| ‘ক’ গোট | ‘খ’ গোট |
|---|---|
| (১) দিগবৈ | (ক) বায়ু শক্তিৰ কেন্দ্ৰ |
| (২) ভাকৰা-নাংগাল | (খ) অসমৰ তেলৰ ক্ষেত্ৰ |
| (৩) ৰাজস্থান | (গ) জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প |
| (৪) কোপিলি | (ঘ) কয়লাৰ অঞ্চল |
| (৫) ঝাৰখণ্ড | (ঙ) অসমৰ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প |
উত্তৰঃ (১)–(খ), (২)–(গ), (৩)–(ক), (৪)–(ঙ), (৫)–(ঘ)
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ধাতুৱীয় আৰু অধাতুৱীয় খনিজৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ধাতুৱীয় খনিজত ধাতু থাকে আৰু এইবোৰ গলালে ধাতু পাওঁ। উদাহৰণ: লো পাথৰ, তামৰ আকৰ, বক্সাইট, সোণ। অধাতুৱীয় খনিজত ধাতু নাথাকে। উদাহৰণ: চূণশিল, অভ্ৰ, নিমখ, কয়লা, পেট্ৰলিয়াম।
প্ৰশ্ন ২। প্ৰাকৃতিক গেছ কি? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক গেছ হৈছে পেট্ৰলিয়ামৰ সৈতে মাটিৰ তলত পোৱা গেছীয় জীৱাশ্ম ইন্ধন। ইয়াত মূলতঃ মিথেন থাকে। প্ৰাকৃতিক গেছৰ ব্যৱহাৰ: (১) গাড়ীত CNG হিচাপে ব্যৱহাৰ, (২) গৃহস্থালিত পাইপযোগে যোগান ধৰা, (৩) উদ্যোগত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ, (৪) সাৰ উৎপাদনত ব্যৱহাৰ। ভাৰতত জয়চলমেৰ, কৃষ্ণা-গোদাবৰী ব-দ্বীপ আৰু ত্ৰিপুৰাত প্ৰাকৃতিক গেছ পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৩। বান্ধ নিৰ্মাণ সম্পৰ্কে পৰিবেশগত উদ্বেগ কি কি?
উত্তৰঃ বান্ধ নিৰ্মাণৰ ফলত বিভিন্ন পৰিবেশগত সমস্যা দেখা দিয়ে: (১) বিশাল অৰণ্য আৰু বনাঞ্চল জলমগ্ন হৈ পৰে, (২) বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান নষ্ট হয়, (৩) স্থানীয় লোকসকলক উচ্ছেদ হ’বলগীয়া হয়, (৪) নদীৰ পলস জমা হয় আৰু মাছৰ চলাচলত বাধা পৰে, (৫) ভূমিকম্পৰ আশংকা বাঢ়ে, (৬) নদীৰ তলৰ অঞ্চলত পলস পোৱা নহয়, ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা কমে।
প্ৰশ্ন ৪। ভূতাপীয় শক্তি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভিতৰত তাপ শক্তি সঞ্চিত হৈ আছে। সেই তাপৰ ফলত কিছুমান ঠাইত গৰম পানীৰ উৎস বা গিজাৰ (Geyser) পোৱা যায়। মাটিৰ তলৰ এই তাপ শক্তিক কাজত লগাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পাৰি। এই শক্তিকেই ভূতাপীয় শক্তি বোলে। নিউজিলেণ্ড, আইচলেণ্ড আদি দেশত এই শক্তি বহলভাৱে ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৫। জোৱাৰ-ভাটা শক্তি কি?
উত্তৰঃ সাগৰৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ গতিশক্তিক কাজত লগাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পাৰি। জোৱাৰৰ সময়ত পানীৰ স্রোতে টাৰবাইন ঘুৰায় আৰু বিদ্যুৎ তৈয়াৰ হয়। ভাৰতত কচ্ছৰ উপসাগৰ আৰু পশ্চিমবংগৰ সুন্দৰবন অঞ্চলত এই শক্তি ব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনা আছে।
প্ৰশ্ন ৬। বক্সাইট কি? ভাৰতত ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ বক্সাইট হৈছে এলুমিনিয়াম প্ৰস্তুত কৰাৰ মূল আকৰ। ই এক অলৌহ খনিজ। বক্সাইটৰ পৰা এলুমিনিয়াম প্ৰস্তুত কৰা হয় যি পাত্ৰ, বিমান, বৈদ্যুতিক তাৰ আদিত ব্যৱহৃত হয়। ভাৰতত ঝাৰখণ্ড, উৰিষ্যা, ছত্তীছগড়, মধ্যপ্ৰদেশ আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত বক্সাইট পোৱা যায়। বিশ্বত বক্সাইট উৎপাদনত অষ্ট্ৰেলিয়া প্ৰথম স্থানত আছে।
প্ৰশ্ন ৭। পাৰমাণৱিক শক্তি কি?
উত্তৰঃ ইউৰেনিয়াম আৰু থ’ৰিয়ামৰ দৰে তেজস্ক্ৰিয় মৌলৰ পাৰমাণৱিক বিভাজন (Nuclear fission) বা সংযোজনৰ (Nuclear fusion) প্ৰক্ৰিয়াত বিশাল পৰিমাণৰ শক্তি মুক্ত হয়। এই শক্তিকে পাৰমাণৱিক শক্তি বোলে। ভাৰতত তাৰাপুৰ (মহাৰাষ্ট্ৰ), কল্পক্কম (তামিলনাডু) আদি ঠাইত পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ আছে। ঝাৰখণ্ড আৰু ৰাজস্থানত ইউৰেনিয়াম পোৱা যায়।