সাৰাংশ: অষ্টম শ্ৰেণীৰ সামাজিক বিজ্ঞানৰ ভূগোল বিষয়ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “ভূমি, মাটি, পানী, প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী সম্পদ” — এই অধ্যায়ত পৃথিৱীৰ পাঁচটা মূল প্ৰাকৃতিক সম্পদ সম্পৰ্কে বিস্তাৰিত আলোচনা কৰা হৈছে। ভূমি পৃথিৱীৰ মুঠ আয়তনৰ মাত্ৰ প্ৰায় ৩০ শতাংশ। ভূমিৰ ব্যৱহাৰ কৃষি, বনাঞ্চল, চৰণীয়া পথাৰ, নিৰ্মাণ, উদ্যোগ আদি বিভিন্ন কামত হয়। ভূমি অৱক্ষয়ৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল অৰণ্য ধ্বংস, অতি চৰণ, খনন আৰু অতিৰিক্ত জলসিঞ্চন। মাটি ভূ-পৃষ্ঠৰ সবাতোকৈ পাতল তৰপ যাক তৈয়াৰ হ’বলৈ কেইবাশ বছৰ লাগে। ভাৰতত মুখ্যতঃ পলসুৱা, ক’লা, ৰঙা, লেটেৰাইট, মৰুভূমিৰ আৰু পাহাৰীয়া মাটি পোৱা যায়। পানী জীৱনৰ অপৰিহাৰ্য সম্পদ — পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ মাত্ৰ ২.৭% মিঠা পানী আৰু তাৰে মাত্ৰ ১% ব্যৱহাৰযোগ্য। প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ বৰষুণ আৰু তাপমাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু বন্যপ্ৰাণী পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সামঞ্জস্য ৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
Summary: Chapter 2 of Class 8 Social Science Geography, “Land, Soil, Water, Natural Vegetation and Wildlife Resources,” discusses five key natural resources of the Earth. Land covers only about 30% of Earth’s total surface and is used for agriculture, forests, pastures, construction, and industries. Land degradation is caused by deforestation, overgrazing, mining, and over-irrigation leading to waterlogging and salinisation. Soil is the thin uppermost layer of Earth’s crust formed through weathering over hundreds of years. India has six main soil types: Alluvial, Black (Regur), Red and Yellow, Laterite, Desert, and Mountain/Forest. Freshwater makes up only 2.7% of total water on Earth, and only 1% is available for human use. Water conservation methods include rainwater harvesting and drip irrigation. Natural vegetation types range from tropical rainforests to tundra depending on rainfall and temperature. Wildlife provides essential ecological balance and economic products, but faces threats from poaching and habitat destruction. Conservation efforts include national parks, wildlife sanctuaries, biosphere reserves, and international agreements like CITES.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভূমি সম্পদ (land resource) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ভূমি সম্পদ বুলিলে পৃথিৱীৰ যিবোৰ ঠাই মানুহে বাসস্থান, কৃষি, বনপালন, খনন, উদ্যোগ স্থাপন, পথ নিৰ্মাণ আৰু আন কামত ব্যৱহাৰ কৰে সেইবোৰকে বুজায়। পৃথিৱীৰ মুঠ আয়তনৰ প্ৰায় ৩০ শতাংশ ভূমি। ভূমি মানুহৰ জীৱনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য কাৰণ মানুহৰ অধিকাংশ কাৰ্যকলাপ ভূমিৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ২। ভূমি ব্যৱহাৰৰ নিৰ্ধাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভূমি ব্যৱহাৰ দুটা মুখ্য কাৰকৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয় — ভৌতিক কাৰক আৰু মানৱীয় কাৰক। ভৌতিক কাৰকৰ মধ্যত স্থলাকৃতি (topography), মাটিৰ ধৰণ, জলবায়ু, খনিজ পদাৰ্থ আৰু পানীৰ প্ৰাপ্যতা অন্তৰ্ভুক্ত। মানৱীয় কাৰকৰ মধ্যত জনসংখ্যা আৰু প্ৰযুক্তি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যিবোৰ অঞ্চলত মাটি উৰ্বৰ আৰু পানী সহজলভ্য, তাত কৃষিকাৰ্য বেছি হয়; পাৰ্বত্য বা মৰুভূমি অঞ্চলত মানুহ কম থাকে।
প্ৰশ্ন ৩। ভূমি অৱক্ষয় (land degradation) কি? ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভূমিৰ গুণমান কমি যোৱা বা ভূমি উৎপাদনক্ষমতা হেৰুৱাই পেলোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে ভূমি অৱক্ষয় বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল — (১) অৰণ্য ধ্বংস বা বননাশ, (২) অতি চৰণ (overgrazing), (৩) খনন কাৰ্য, (৪) অতিৰিক্ত জলসিঞ্চনৰ ফলত জলাবদ্ধতা (waterlogging) আৰু লৱণাক্ততা (salinisation), (৫) অতিৰিক্ত কীটনাশক আৰু ৰাসায়নিক সাৰ ব্যৱহাৰ।
প্ৰশ্ন ৪। ভূমি সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভূমি সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ হ’ল — (১) বনসৃজন বা পুনৰ বনায়ন, (২) শস্য পৰিৱৰ্তন (crop rotation), (৩) কনটুৰ বান্ধ নিৰ্মাণ (contour bunding), (৪) ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ নিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰ, (৫) অতি চৰণ নিয়ন্ত্ৰণ, (৬) চোৱাল বাঁধ নিৰ্মাণ (rock dams)।
প্ৰশ্ন ৫। মাটি (soil) কি? মাটি গঠনত কোনবোৰ কাৰকে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ মাটি হ’ল ভূ-পৃষ্ঠৰ সবাতোকৈ ওপৰৰ পাতল কণিকাময় তৰপ যিটো খনিজ পদাৰ্থ, জৈৱিক পদাৰ্থ আৰু আবহাওৱাযুক্ত শিলৰ সমন্বয়েৰে গঠিত। মাটি গঠনত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ হ’ল — (১) মূল শিলখণ্ড (parent rock), (২) জলবায়ু (তাপমাত্ৰা আৰু বৰষুণ), (৩) স্থলাকৃতি, (৪) উদ্ভিদ-প্ৰাণী আৰু অণুজীৱ, (৫) সময়। মাত্ৰ এক চেণ্টিমিটাৰ মাটি তৈয়াৰ হ’বলৈ কেইবাশ বছৰ লাগে।
প্ৰশ্ন ৬। আবহাওৱাচৰণ (weathering) কি?
উত্তৰঃ উন্মুক্ত শিলখণ্ড ভাগি যোৱা আৰু পচি যোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে আবহাওৱাচৰণ বোলে। তাপমাত্ৰাৰ পৰিৱৰ্তন, তুষাৰ কাৰ্য, বৰষুণ আৰু জৈৱিক কাৰ্যৰ ফলত শিলখণ্ড ভাগি সৰু সৰু কণিকালৈ পৰিণত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াতে মাটি গঠিত হয়। আবহাওৱাচৰণ মাটি গঠনৰ মূল প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ৭। মাটি ক্ষয় (soil erosion) কি? মাটি ক্ষয়ৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পানী বা বতাহৰ দ্বাৰা ভূ-পৃষ্ঠৰ উপৰৰ মাটিৰ তৰপ আঁতৰি যোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে মাটি ক্ষয় বোলে। মাটি ক্ষয়ৰ কাৰণসমূহ — (১) বৰষুণৰ পানীৰ প্ৰবাহ, (২) বতাহ, (৩) বননাশ (উদ্ভিদ নাথাকিলে মাটি ধৰি ৰাখিব পৰা নাযায়), (৪) অতি চৰণ, (৫) ভুল কৃষি পদ্ধতি। মাটি ক্ষয় হ’লে মাটিৰ উৰ্বৰতা নষ্ট হয়।
প্ৰশ্ন ৮। মাটি সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মাটি সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ হ’ল — (১) মালচিং (mulching) — মাটিৰ ওপৰত জৈৱিক পদাৰ্থৰ আৱৰণ দিয়া, (২) চোৱাল বাঁধ (rock dams) নিৰ্মাণ, (৩) সোপানাকৃতি খেতি (terrace farming), (৪) কনটুৰ চহাই (contour ploughing), (৫) আন্তৰশস্য (intercropping), (৬) বায়ু ৰোধক (shelter belts) হিচাপে গছ ৰোপণ। উদ্ভিদৰ শিপাই মাটিক আবদ্ধ কৰি ৰাখে আৰু ক্ষয় ৰোধ কৰে।
প্ৰশ্ন ৯। পানী জীৱনৰ অপৰিহাৰ্য কিয়?
উত্তৰঃ পানী অবিহনে কোনো জীৱনৰ অস্তিত্ব নাই। পানী পান কৰা, কৃষি কাৰ্য, উদ্যোগ, বিদ্যুৎ উৎপাদন, পৰিবহণ আদি সকলো কামতে পানীৰ প্ৰয়োজন। পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ তিনিভাগৰ দুইভাগেই পানীৰে ঢকা, কিন্তু মুঠ পানীৰ মাত্ৰ ২.৭% মিঠা পানী। তাৰে মাত্ৰ ১% মানুহৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে উপলব্ধ। মিঠা পানীৰ প্ৰায় ৭০% বৰফ হিচাপে আছে।
প্ৰশ্ন ১০। পানীৰ অভাৱৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পানীৰ অভাৱৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল — (১) পৃথিৱীত মিঠা পানীৰ অসমান বিতৰণ, (২) ক্রমবৰ্ধমান জনসংখ্যাৰ ফলত পানীৰ চাহিদা বৃদ্ধি, (৩) অতি-শোষণ আৰু অপচয়, (৪) উদ্যোগ, কৃষি আৰু মানৱীয় কাৰ্যকলাপৰ ফলত পানী প্ৰদূষণ, (৫) ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ অতিৰিক্ত উত্তোলন। ভাৰতত মাথোঁ প্ৰতিজনৰ বাবে উপলব্ধ পানীৰ পৰিমাণ ক্রমাৎ কমি আহিছে।
প্ৰশ্ন ১১। পানী সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ পানী সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ হ’ল — (১) বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ (rainwater harvesting), (২) ফোঁটা জলসিঞ্চন পদ্ধতি (drip/trickle irrigation), (৩) সঠিকভাৱে নিৰ্মিত জলসিঞ্চন নলা যাতে পানী নষ্ট নহয়, (৪) ব্যৱহৃত পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ, (৫) পানীৰ অপচয় ৰোধ, (৬) গছ ৰোপণ যাতে বৃষ্টিপাত বৃদ্ধি পায় আৰু মাটিৰ আদ্ৰতা ৰক্ষা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ (natural vegetation) কি? উদ্ভিদৰ প্ৰকাৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ কোনো সহায় নোলোৱাকৈ প্ৰকৃতিত নিজে গজি উঠা উদ্ভিদ সমূহকে প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ বোলে। উদ্ভিদৰ বিকাশ মূলতঃ তাপমাত্ৰা আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদক মুখ্যতঃ চাৰিভাগত ভগাব পাৰি — (১) অৰণ্য (forests), (২) তৃণভূমি (grasslands), (৩) গুল্মবন (scrubs), (৪) টুণ্ড্ৰা উদ্ভিদ (tundra vegetation)।
প্ৰশ্ন ১৩। চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু পৰ্ণপাতী অৰণ্যৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ চিৰসেউজ অৰণ্যৰ (evergreen forest) গছবোৰে কেতিয়াও পাত সৰায় নিদিয়ে আৰু সকলো বতৰতে সেউজীয়া হৈ থাকে। এই অৰণ্য গধুৰ বৰষুণ হোৱা উষ্ণকটিবন্ধীয় অঞ্চলত পোৱা যায়। আনহাতে পৰ্ণপাতী অৰণ্যৰ (deciduous forest) গছবোৰে বছৰত এবাৰ পাত সৰায়। এই অৰণ্য মধ্যমীয়া বৰষুণ হোৱা অঞ্চলত পোৱা যায়। ভাৰতৰ অধিকাংশ অৰণ্য পৰ্ণপাতী শ্ৰেণীৰ।
প্ৰশ্ন ১৪। বননাশৰ (deforestation) কাৰণসমূহ আৰু প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ বননাশৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল — কৃষিৰ বাবে ভূমি ৰূপান্তৰ, নগৰীকৰণ, কাঠৰ বাণিজ্যিক ব্যৱহাৰ, খনন আৰু ভূমিস্খলন। বননাশৰ প্ৰভাৱ অতি ক্ষতিকাৰক — মাটি ক্ষয় বৃদ্ধি পায়, বৰষুণ কমে, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন হয়, বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান নষ্ট হয় আৰু জৈৱবৈচিত্ৰ্য হেৰায়। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰতো বননাশে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। বন্যপ্ৰাণীৰ (wildlife) গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ বন্যপ্ৰাণী পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ অপৰিহাৰ্য অংশ। বন্যপ্ৰাণীৰ গুৰুত্ব — (১) পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰে, (২) দুগ্ধ, মাংস, চামৰা, ঊণ, মৌ আদি দৰকাৰী বস্তু যোগায়, (৩) গিধ আদি চৰাইয়ে পচা মৃতদেহ খাই পৰিৱেশ পৰিষ্কাৰ ৰাখে, (৪) পৰাগসংযোগত সহায় কৰে, (৫) বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ বাবে মূল্যৱান। বন্যপ্ৰাণী নষ্ট হ’লে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বিঘ্নিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৬। বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰতি ভাবুকিসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰতি প্ৰধান ভাবুকিসমূহ হ’ল — (১) চিকাৰ (poaching) আৰু অবৈধ বন্যপ্ৰাণী বাণিজ্য, (২) বাসস্থান ধ্বংস — বননাশ আৰু নগৰীকৰণৰ ফলত, (৩) কৃষি আৰু উদ্যোগৰ পৰা হোৱা প্ৰদূষণ, (৪) জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, (৫) মানুহ-বন্যপ্ৰাণী সংঘাত। এই ভাবুকিসমূহৰ ফলত বহু প্ৰজাতি বিপন্ন (endangered) বা বিলুপ্ত হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৭। বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ হ’ল — (১) ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (national parks) আৰু অভয়াৰণ্য (wildlife sanctuaries) স্থাপন, (২) জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষণ অঞ্চল (biosphere reserves), (৩) চিকাৰ নিষিদ্ধকৰণ আৰু কঠোৰ আইন, (৪) CITES চুক্তি মানি চলা, (৫) বাঘ প্ৰকল্প (Project Tiger) আৰু হাতী প্ৰকল্প (Project Elephant), (৬) সামাজিক সজাগতা অভিযান।
প্ৰশ্ন ১৮। CITES কি?
উত্তৰঃ CITES মানে হ’ল Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (বিপন্ন বন্য প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ ওপৰত সন্মিলন)। এই আন্তৰ্জাতিক চুক্তিটোৱে বিপন্ন প্ৰজাতিৰ অবৈধ বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিষিদ্ধ কৰে। ভালুক, ডলফিন, ক্যাকটাছ, প্ৰবাল, অৰ্কিড আদি বহু প্ৰজাতিক CITES-ৰ অধীনত সুৰক্ষা দিয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৯। ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অভয়াৰণ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Park) হ’ল চৰকাৰে সম্পূৰ্ণভাৱে সুৰক্ষিত কৰা এলেকা য’ত মানুহৰ বাসস্থান, কৃষি আৰু পশুপালন নিষিদ্ধ। এই অঞ্চলৰ বাস্তুতন্ত্ৰৰ সম্পূৰ্ণতা সংৰক্ষণ কৰাই মূল লক্ষ্য। অভয়াৰণ্য (Wildlife Sanctuary) হ’ল যি অঞ্চলত বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষিত আৰু চিকাৰ নিষিদ্ধ, কিন্তু সীমিত মানৱ কাৰ্যকলাপ চলিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২০। শেল্টাৰ বেল্ট (shelter belt) কি?
উত্তৰঃ শেল্টাৰ বেল্ট হ’ল মৰুভূমি বা উপকূলীয় অঞ্চলত বতাহৰ গতি ৰোধ কৰিবলৈ গছ-গছনিৰ শাৰী। এই গছৰ শাৰীবোৰে বতাহে মাটিৰ কণিকা উৰুৱাই নিয়া বা মাটি ক্ষয় কৰিব পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। উপকূলীয় অঞ্চলত শেল্টাৰ বেল্টে বালি চলাচলো ৰোধ কৰে। শেল্টাৰ বেল্ট মাটি সংৰক্ষণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতত পোৱা বিভিন্ন ধৰণৰ মাটিৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত মুখ্যতঃ ছয় প্ৰকাৰৰ মাটি পোৱা যায়।
(১) পলসুৱা মাটি (Alluvial Soil): এই মাটি নদীৰ পলস জমা হৈ গঠিত হয়। উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি — গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু অন্যান্য নদীৰ অৱবাহিকাত পোৱা যায়। এই মাটি অতি উৰ্বৰ আৰু ভাৰতৰ মুঠ ভূমি আয়তনৰ প্ৰায় ৪০% অঞ্চল জুৰি আছে। ধান, গোম, আখো, কপাহ আদি শস্য ভালকৈ হয়।
(২) ক’লা মাটি (Black Soil / Regur): এই মাটি মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট, মধ্যপ্ৰদেশ আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ কিছু অংশত পোৱা যায়। ক’লা বৰণৰ এই মাটিত পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বেছি। কপাহ খেতিৰ বাবে আদৰ্শ বাবে ইয়াক “ক’লা কপাহ মাটি”ও বোলে।
(৩) ৰঙা আৰু হালধীয়া মাটি (Red and Yellow Soil): দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ পূব আৰু দক্ষিণ অংশত পোৱা যায়। লোহাৰ অক্সাইডৰ কাৰণে মাটিৰ ৰং ৰঙা হয়। এই মাটি পচি গ’লে হালধীয়া হয়। নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আৰু পচন সাৰ কম থাকে।
(৪) লেটেৰাইট মাটি (Laterite Soil): কেৰেলা, কৰ্ণাটক, তামিলনাডু আৰু ওড়িশাৰ উপকূলীয় অঞ্চলত পোৱা যায়। প্ৰচুৰ বৰষুণত চুণ আৰু ছিলিকা ধুই যোৱাৰ ফলত লোহা আৰু এলুমিনিয়াম অক্সাইডৰ পৰিমাণ বেছি হয়। এই মাটিত উৰ্বৰতা কম কিন্তু চাহ, কফি, কাজু আদি হয়।
(৫) মৰুভূমিৰ মাটি (Desert Soil): ৰাজস্থানৰ থৰ মৰুভূমি অঞ্চলত পোৱা যায়। বালিচহীয়া এই মাটিত জৈৱিক পদাৰ্থ কম, নাইট্ৰ’জেন কম কিন্তু ফছফৰাছৰ পৰিমাণ স্বাভাৱিক। পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা কম।
(৬) পাৰ্বত্য বা অৰণ্যৰ মাটি (Mountain / Forest Soil): হিমালয়ৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলত পোৱা যায়। অৰণ্যৰ পচন পদাৰ্থ জমা হৈ গঠিত এই মাটি হিউমাছসমৃদ্ধ কিন্তু চুণ, পটাছ আৰু ফছফৰাছ কম থাকে। চাহ খেতিৰ বাবে উপযুক্ত।
প্ৰশ্ন ২। মাটিৰ প্ৰকাৰ, অৱস্থান আৰু হোৱা শস্যৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
| মাটিৰ প্ৰকাৰ | বৰণ | মূল অঞ্চল | উপযুক্ত শস্য |
|---|---|---|---|
| পলসুৱা মাটি (Alluvial) | ধূসৰ বা খয়েৰী | গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ সমভূমি, উত্তৰ ভাৰত | ধান, গোম, আখো, কপাহ, ডাইল |
| ক’লা মাটি (Black / Regur) | ক’লা | মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট, মধ্যপ্ৰদেশ | কপাহ, জোৱাৰ, তামোল |
| ৰঙা আৰু হালধীয়া মাটি (Red & Yellow) | ৰঙা / হালধীয়া | দাক্ষিণাত্য মালভূমি, ওড়িশা, ছত্তীশগড় | চাউল, ঘেঁহু, মিলেট |
| লেটেৰাইট মাটি (Laterite) | ৰঙা-খয়েৰী | কেৰেলা, কৰ্ণাটক, তামিলনাডু, মেঘালয় | চাহ, কফি, কাজু, ৰবৰ |
| মৰুভূমিৰ মাটি (Desert) | বালিচহীয়া | ৰাজস্থান (থৰ মৰুভূমি) | বাজৰা, জোৱাৰ (জলসিঞ্চনেৰে) |
| পাৰ্বত্য মাটি (Mountain) | ঘন খয়েৰী | হিমালয়ৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল, উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল | চাহ, কফি, মছলাজাতীয় শস্য |
প্ৰশ্ন ৩। ভূমি অৱক্ষয় কি? ইয়াৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা আৰু সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভূমিৰ গুণমান কমি যোৱা বা ভূমি উৎপাদনক্ষমতা হেৰুৱাই পেলোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে ভূমি অৱক্ষয় বোলে। ভূমি অৱক্ষয়ৰ কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল।
কাৰণসমূহ: (১) বননাশ বা অৰণ্য ধ্বংস — গছ কাটিলে মাটি ক্ষয় হয়, মৰুভূমিকৰণ বৃদ্ধি পায়। (২) অতি চৰণ — পশুধনৰ অতিৰিক্ত চৰাৰ ফলত মাটিৰ ওপৰৰ উদ্ভিদ আৱৰণ নষ্ট হয়। (৩) খনন কার্য — খনি অঞ্চলত মাটিৰ উপৰিতল বিনষ্ট হয়। (৪) অতিৰিক্ত জলসিঞ্চন — জলাবদ্ধতা আৰু লৱণাক্ততাৰ সৃষ্টি হয়। (৫) অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰে মাটিৰ উৰ্বৰতা কমায়।
সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ: (১) বনসৃজন — বননাশ হোৱা অঞ্চলত পুনৰ গছ ৰোপণ, (২) শস্য পৰিৱৰ্তন — মাটিৰ উৰ্বৰতা ৰক্ষাৰ বাবে বিভিন্ন শস্য পৰিৱৰ্তন কৰি খেতি কৰা, (৩) কনটুৰ বান্ধ নিৰ্মাণ — পানীৰ স্ৰোত নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ পাহাৰৰ ঢালত আড়াআড়িকৈ বান্ধ দিয়া, (৪) ৰাসায়নিক সাৰৰ নিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰ, (৫) অতি চৰণ নিয়ন্ত্ৰণ।
প্ৰশ্ন ৪। বিশ্বব্যাপী পানীৰ বিতৰণ আলোচনা কৰা আৰু পানী সংকটৰ কাৰণসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰায় তিনিভাগ পানীৰে আবৃত। কিন্তু এই পানীৰ বেছিভাগেই সামুদ্ৰিক লোণা পানী যি পোনপটীয়াকৈ ব্যৱহাৰযোগ্য নহয়। পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ মাত্ৰ ২.৭% মিঠা পানী। সেই মিঠা পানীৰো প্ৰায় ৭০% বৰফৰ চাদৰ (ice sheets) আৰু হিমবাহ (glaciers) হিচাপে জমা আছে। ফলত মানুহৰ সৰাসৰি ব্যৱহাৰৰ বাবে উপলব্ধ মিঠা পানী মাত্ৰ প্ৰায় ১%।
মিঠা পানীৰ মুখ্য উৎস দুটা — (১) ভূপৃষ্ঠৰ পানী (নদ-নদী, হ্ৰদ) আৰু (২) ভূগৰ্ভস্থ পানী। পানীৰ বিতৰণ বিশ্বত অসমান — আফ্ৰিকা, পশ্চিম এছিয়া, দক্ষিণ এছিয়া, পশ্চিমীয়া আমেৰিকা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ কিছু অংশ পানী সংকটৰ সন্মুখীন।
পানী সংকটৰ কাৰণসমূহ: (১) জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু তেনে অনুপাতে চাহিদা বৃদ্ধি, (২) কৃষি আৰু উদ্যোগত অতিৰিক্ত পানী ব্যৱহাৰ, (৩) নদ-নদী আৰু হ্ৰদত প্ৰদূষণ, (৪) ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ অতিৰিক্ত উত্তোলন, (৫) বৃষ্টিপাতৰ অনিয়মিততা। ভাৰতত প্ৰতিজনৰ বাবে উপলব্ধ পানীৰ পৰিমাণ ক্রমে কমি আহিছে।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ বৰষুণ আৰু তাপমাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৃথিৱীত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ পোৱা যায়।
(১) উষ্ণকটিবন্ধীয় চিৰসেউজ অৰণ্য (Tropical Rainforest): অতি বেছি বৰষুণ হোৱা বিষুৱৰেখাৰ ওচৰৰ অঞ্চলত পোৱা যায়। গছবোৰ অতি ওখ আৰু ঘন। আমাজন অৱবাহিকা, ব্ৰাজিল, আফ্ৰিকাৰ কঙ্গো অৱবাহিকা, দক্ষিণ-পূব এছিয়াত পোৱা যায়। ভাৰতৰ আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলতো এই বন আছে।
(২) উষ্ণকটিবন্ধীয় পৰ্ণপাতী অৰণ্য (Tropical Deciduous Forest): মধ্যমীয়া বৰষুণ হোৱা অঞ্চলত পোৱা যায়। গছবোৰে শুকান বতৰত পাত সৰায়। ভাৰতৰ বেছিভাগ অৰণ্য এই শ্ৰেণীৰ। ছাগোন, ছাল, নীম, মহুৱা আদি গছ এই বনত পোৱা যায়।
(৩) নাতিশীতোষ্ণ অৰণ্য (Temperate Forest): মধ্য অক্ষাংশীয় অঞ্চলত পোৱা যায়। চিৰসেউজ আৰু পৰ্ণপাতী দুয়ো ধৰণৰ থাকে। ওক, বিচ, মেপল আদি গছ পোৱা যায়।
(৪) ভূমধ্যসাগৰীয় উদ্ভিদ (Mediterranean Vegetation): ভূমধ্যসাগৰৰ আশে-পাশে, ক্যালিফৰ্নিয়া আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাত পোৱা যায়। শীতকালত বৰষুণ হয়, গ্ৰীষ্মকালত খৰাং। জলপাই, সিট্ৰাছ ফল, আংগুৰ ভালকৈ হয়।
(৫) শঙ্কু আকৃতিৰ অৰণ্য (Coniferous / Taiga Forest): উচ্চ অক্ষাংশীয় ঠাণ্ডা অঞ্চলত পোৱা যায়। পাইন, ফাৰ, স্প্ৰুছ আদি শঙ্কু আকৃতিৰ গছ এই বনত আছে। কাঠ উৎপাদনৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
(৬) টুণ্ড্ৰা উদ্ভিদ (Tundra Vegetation): উচ্চ অক্ষাংশ বা অতি উচ্চ পাৰ্বত্য অঞ্চলত পোৱা যায় য’ত অতিৰিক্ত ঠাণ্ডা। শেলুৱৈ (mosses), লাইকেন (lichens) আৰু থেতেলীয়া উদ্ভিদহে জীয়াই থাকিব পাৰে।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। পৃথিৱীৰ মুঠ আয়তনৰ প্ৰায় _________ শতাংশ ভূমি।
উত্তৰঃ ৩০।
প্ৰশ্ন ২। মাটি তৈয়াৰ হোৱাৰ মূল প্ৰক্ৰিয়াটোক _________ বোলে।
উত্তৰঃ আবহাওৱাচৰণ (weathering)।
প্ৰশ্ন ৩। মাত্ৰ এক চেণ্টিমিটাৰ মাটি তৈয়াৰ হ’বলৈ _________ বছৰ লাগে।
উত্তৰঃ কেইবাশ।
প্ৰশ্ন ৪। পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ মাত্ৰ _________ শতাংশ মিঠা পানী।
উত্তৰঃ ২.৭।
প্ৰশ্ন ৫। মিঠা পানীৰ প্ৰায় _________ শতাংশ বৰফৰ চাদৰ হিচাপে জমা আছে।
উত্তৰঃ ৭০।
প্ৰশ্ন ৬। ক’লা মাটিক _________ মাটিও বোলে।
উত্তৰঃ ৰেগুৰ (Regur)।
প্ৰশ্ন ৭। পাহাৰৰ ঢালত মাটি ক্ষয় ৰোধ কৰিবলৈ _________ কৃষি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ সোপানাকৃতি (terrace farming)।
প্ৰশ্ন ৮। CITES মানে _________ ।
উত্তৰঃ Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora।
প্ৰশ্ন ৯। বিষুৱৰেখাৰ ওচৰৰ অত্যধিক বৰষুণ হোৱা অঞ্চলত _________ অৰণ্য পোৱা যায়।
উত্তৰঃ উষ্ণকটিবন্ধীয় চিৰসেউজ (tropical rainforest)।
প্ৰশ্ন ১০। বতাহৰ গতি ৰোধ কৰিবলৈ মৰুভূমি অঞ্চলত ৰোপণ কৰা গছৰ শাৰীক _________ বোলে।
উত্তৰঃ শেল্টাৰ বেল্ট (shelter belt)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। পৃথিৱীৰ মুঠ আয়তনৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশ ভূমি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পৃথিৱীৰ মুঠ আয়তনৰ প্ৰায় ৩০ শতাংশহে ভূমি; বাকী ৭০ শতাংশ পানীৰে আবৃত।
প্ৰশ্ন ২। তাপমাত্ৰা আৰু বৰষুণ মাটি গঠনৰ দুটা প্ৰধান জলবায়ুগত কাৰক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। তাপমাত্ৰা আৰু বৰষুণ মাটি গঠনৰ দুটা প্ৰধান জলবায়ুগত কাৰক।
প্ৰশ্ন ৩। গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সমভূমিত ক’লা মাটি পোৱা যায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সমভূমিত পলসুৱা মাটি (alluvial soil) পোৱা যায়, ক’লা মাটি নহয়। ক’লা মাটি মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট আদি অঞ্চলত পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪। উপকূলীয় অঞ্চলত বতাহ ৰোধ কৰিবলৈ গছৰ শাৰী দিয়াকে আন্তঃশস্য (intercropping) বোলে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। উপকূলীয় অঞ্চলত বতাহ ৰোধ কৰিবলৈ গছৰ শাৰী দিয়াকে শেল্টাৰ বেল্ট বোলে, আন্তঃশস্য নহয়।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতত মাথোঁ প্ৰতিজনৰ বাবে উপলব্ধ পানীৰ পৰিমাণ ক্রমে কমি আহিছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। অতি-শোষণ, প্ৰদূষণ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ কাৰণত ভাৰতত প্ৰতিজনৰ বাবে উপলব্ধ পানীৰ পৰিমাণ ক্রমে কমি আহিছে।
প্ৰশ্ন ৬। চিৰসেউজ অৰণ্যৰ গছবোৰে বছৰত এবাৰ পাত সৰায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চিৰসেউজ অৰণ্যৰ গছবোৰে কেতিয়াও পাত সৰায় নিদিয়ে। পৰ্ণপাতী অৰণ্যৰ গছবোৰে বছৰত এবাৰ পাত সৰায়।
প্ৰশ্ন ৭। বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বাবে CITES এটা আন্তৰ্জাতিক চুক্তি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। CITES (Convention on International Trade in Endangered Species) বিপন্ন বন্যপ্ৰাণীৰ অবৈধ বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তৰ্জাতিক চুক্তি।
প্ৰশ্ন ৮। মানুহৰ কাৰ্যকলাপে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সামঞ্জস্য বিঘ্নিত কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। অতিৰিক্ত বননাশ, চিকাৰ, প্ৰদূষণ আৰু বাসস্থান ধ্বংসৰ জৰিয়তে মানুহৰ কাৰ্যকলাপে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সামঞ্জস্য বিঘ্নিত কৰে।
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (১) পলসুৱা মাটি | (ক) বতাহৰ গতি ৰোধকাৰী গছৰ শাৰী |
| (২) হিউমাছ | (খ) গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ সমভূমি |
| (৩) CITES | (গ) মাটিৰ ওপৰৰ জৈৱিক পদাৰ্থ |
| (৪) শেল্টাৰ বেল্ট | (ঘ) বিপন্ন প্ৰজাতিৰ আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য চুক্তি |
| (৫) সোপানাকৃতি কৃষি | (ঙ) পাহাৰৰ ঢালত মাটি ক্ষয় ৰোধ |
উত্তৰঃ (১)–(খ), (২)–(গ), (৩)–(ঘ), (৪)–(ক), (৫)–(ঙ)।