সাৰাংশ: দহন (Combustion) হৈছে এক ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া য’ত কোনো পদাৰ্থ অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন কৰে। যিবোৰ পদাৰ্থ সহজে জ্বলি উঠে তাক দাহ্য পদাৰ্থ (Combustible substances) বোলে, আৰু যিবোৰ জ্বলি নুঠে তাক অদাহ্য পদাৰ্থ (Non-combustible substances) বোলে। যিকোনো পদাৰ্থ জ্বলাবলৈ তিনিটা চৰ্ত পূৰণ হোৱা দৰকাৰ — দাহ্য পদাৰ্থৰ উপস্থিতি, অক্সিজেন বা বায়ুৰ যোগান, আৰু প্ৰজ্বলন উষ্ণতা (Ignition temperature) পোৱা। প্ৰজ্বলন উষ্ণতা হৈছে সেই সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা যত এটা পদাৰ্থ জ্বলিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
দহনক মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰত ভগোৱা হয়: দ্ৰুত দহন (Rapid combustion), স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন (Spontaneous combustion) আৰু বিস্ফোৰণ (Explosion)। জ্বলা (Flame) উৎপন্ন হয় কেৱল গেছীয় পদাৰ্থৰ দহনত। মোমবাতিৰ জ্বলাত তিনিটা অঞ্চল থাকে — অন্ধকাৰ আভ্যন্তৰীণ অঞ্চল, পোহৰ মধ্যবৰ্তী অঞ্চল, আৰু সৰ্বাধিক উত্তপ্ত বাহ্যিক অঞ্চল। অগ্নি নিৰ্বাপণৰ বাবে তিনিটা উপায় আছে — ইন্ধন আঁতৰোৱা, অক্সিজেন যোগান বন্ধ কৰা, আৰু পদাৰ্থটোক প্ৰজ্বলন উষ্ণতাৰ তলত ঠাণ্ডা কৰা। কয়লা, কাঠ, পেট্ৰোল আদি ইন্ধনৰ জ্বলনত উৎপন্ন কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড আৰু নাইট্ৰোজেন ডাইঅক্সাইড আমাৰ পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰে আৰু এছিড বৰষুণ (Acid rain) সৃষ্টি কৰে।
Summary: Chapter 6 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 8 General Science deals with Combustion and Flame. Combustion is a chemical process in which a substance reacts with oxygen to produce heat and light. Three essential conditions are required for combustion: the presence of a combustible substance, a supply of oxygen or air, and the substance reaching its ignition temperature — the lowest temperature at which a substance catches fire. Combustion is classified into three types: rapid combustion (e.g., burning of LPG), spontaneous combustion (e.g., phosphorus catching fire at room temperature), and explosion (e.g., crackers). A flame is produced only when gaseous substances burn. A candle flame has three distinct zones — the dark innermost zone, the luminous middle zone, and the hottest non-luminous outermost zone. Fuels are compared on the basis of their calorific value (measured in kJ/kg). Burning fossil fuels releases harmful gases such as CO₂, SO₂, and NO₂, contributing to global warming and acid rain. Fire can be extinguished by removing fuel, cutting off oxygen supply, or cooling the substance below its ignition temperature.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। দহন কাক বোলে?
উত্তৰঃ দহন হৈছে এক ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া য’ত কোনো পদাৰ্থ অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন কৰে। উদাহৰণ: কাঠ জ্বলালে তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ২। দাহ্য পদাৰ্থ কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থ সহজে জ্বলে আৰু দহন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে তাক দাহ্য পদাৰ্থ বোলে। উদাহৰণ: কেৰোছিন, কাঠ।
প্ৰশ্ন ৩। অদাহ্য পদাৰ্থ কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থ সাধাৰণ অৱস্থাত জ্বলে নাই বা দহনত অংশ নলয় তাক অদাহ্য পদাৰ্থ বোলে। উদাহৰণ: পানী, বালি।
প্ৰশ্ন ৪। প্ৰজ্বলন উষ্ণতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি সৰ্বনিম্ন উষ্ণতাত এটা পদাৰ্থ জ্বলিবলৈ আৰম্ভ কৰে তাক সেই পদাৰ্থৰ প্ৰজ্বলন উষ্ণতা বোলে। প্ৰতিটো দাহ্য পদাৰ্থৰ প্ৰজ্বলন উষ্ণতা ভিন্ন।
প্ৰশ্ন ৫। দহন ঘটিবলৈ কি কি চৰ্তৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ দহন ঘটিবলৈ তিনিটা চৰ্তৰ প্ৰয়োজন: (১) দাহ্য পদাৰ্থৰ উপস্থিতি, (২) অক্সিজেন বা বায়ুৰ যোগান, আৰু (৩) পদাৰ্থটোক তাৰ প্ৰজ্বলন উষ্ণতালৈকে গৰম কৰা।
প্ৰশ্ন ৬। স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন কাক বোলে? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিক্ষেত্ৰত বাহ্যিক উত্তাপ প্ৰয়োগ নকৰাকৈ পদাৰ্থ নিজে নিজেই জ্বলি উঠে তাক স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন বোলে। উদাহৰণ: ফছফৰাছ সাধাৰণ তাপমাত্ৰাতে বায়ুত ৰাখিলে নিজে নিজেই জ্বলি উঠে।
প্ৰশ্ন ৭। দ্ৰুত দহন কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিক্ষেত্ৰত পদাৰ্থত বাহ্যিক উত্তাপ প্ৰয়োগ কৰিলে দ্ৰুতভাৱে দহন ঘটে আৰু তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন হয় তাক দ্ৰুত দহন বোলে। উদাহৰণ: এলপিজি গেছৰ জ্বলন।
প্ৰশ্ন ৮। বিস্ফোৰণ (Explosion) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিক্ষেত্ৰত হঠাতে অতি দ্ৰুতগতিত দহন ঘটে আৰু প্ৰচুৰ তাপ, পোহৰ আৰু শব্দ উৎপন্ন হয় তাক বিস্ফোৰণ বোলে। উদাহৰণ: বাজি ফুটালে বা বাৰুদত জুই লগালে বিস্ফোৰণ ঘটে।
প্ৰশ্ন ৯। জ্বলা (Flame) কেনেকৈ উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ যিক্ষেত্ৰত দাহ্য পদাৰ্থ গেছ বা বাষ্পলৈ পৰিণত হৈ জ্বলে সেই ক্ষেত্ৰত জ্বলা উৎপন্ন হয়। অৰ্থাৎ কেৱল গেছীয় পদাৰ্থ জ্বলিলেহে জ্বলা উৎপন্ন হয়। উদাহৰণ: মোমবাতিৰ মোম গলি বাষ্পলৈ পৰিণত হয় আৰু সেই বাষ্পই জ্বলি জ্বলা সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ১০। মোমবাতিৰ জ্বলাত কেইটা অঞ্চল থাকে আৰু কোনটো সৰ্বাধিক উত্তপ্ত?
উত্তৰঃ মোমবাতিৰ জ্বলাত তিনিটা অঞ্চল থাকে: (১) আভ্যন্তৰীণ অন্ধকাৰ অঞ্চল — ইয়াত অজ্বলা মোমৰ বাষ্প থাকে আৰু ই সৰ্বাধিক ঠাণ্ডা, (২) মধ্যবৰ্তী পোহৰ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল — আংশিক দহন হয়, (৩) বাহ্যিক অ-পোহৰ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল — সম্পূৰ্ণ দহন হয় আৰু ই সৰ্বাধিক উত্তপ্ত।
প্ৰশ্ন ১১। সোণাৰী কাৰিকৰে জ্বলাৰ কোন অঞ্চল ব্যৱহাৰ কৰে আৰু কিয়?
উত্তৰঃ সোণাৰী কাৰিকৰে জ্বলাৰ বাহ্যিক অঞ্চল (নন-লুমিনাছ জোন) ব্যৱহাৰ কৰে, কাৰণ এই অঞ্চলত সম্পূৰ্ণ দহন হয় আৰু ই সৰ্বাধিক গৰম। এই উষ্ণতা সোণ-ৰূপ গলাবলৈ যথেষ্ট।
প্ৰশ্ন ১২। তাপন মূল্য (Calorific value) কাক বোলে? ইয়াৰ একক কি?
উত্তৰঃ এক কিলোগ্ৰাম ইন্ধন সম্পূৰ্ণভাৱে জ্বলিলে যিমান পৰিমাণৰ তাপ উৎপন্ন হয় তাক সেই ইন্ধনৰ তাপন মূল্য বোলে। ইয়াৰ একক হৈছে কিলোজুল প্ৰতি কিলোগ্ৰাম (kJ/kg)।
প্ৰশ্ন ১৩। কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড অগ্নিনিৰ্বাপক হিচাপে কিয় উপযুক্ত?
উত্তৰঃ কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂) অগ্নিনিৰ্বাপক হিচাপে উপযুক্ত কাৰণ: (১) ই অক্সিজেনতকৈ গধুৰ, সেয়ে জুইক কম্বলৰ দৰে ঢাকি ধৰি অক্সিজেন যোগান বন্ধ কৰে, (২) ছিলিণ্ডাৰৰ পৰা মুক্ত হওঁতে ই প্ৰসাৰিত হয় আৰু ঠাণ্ডা হয়, ফলত জ্বলি থকা পদাৰ্থৰ উষ্ণতা কমোৱাত সহায় কৰে, (৩) ই জুইক বেছিকৈ প্ৰসাৰিত নকৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। বৈদ্যুতিক জুইত পানী কিয় ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়?
উত্তৰঃ পানী বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী। বৈদ্যুতিক জুইত পানী ব্যৱহাৰ কৰিলে পানীৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’ব পাৰে, যাৰ ফলত অগ্নিনিৰ্বাপণৰ চেষ্টা কৰা মানুহজনৰ বৈদ্যুতিক আঘাত (Electric shock) লাগিব পাৰে। তদুপৰি পানীয়ে বৈদ্যুতিক সঁজুলিবোৰ নষ্ট কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। কাঠ জ্বলোৱাতকৈ এলপিজি কিয় উত্তম ইন্ধন?
উত্তৰঃ কাঠ জ্বলোৱাতকৈ এলপিজি উত্তম কাৰণ: (১) এলপিজিৰ তাপন মূল্য (৫৫,০০০ kJ/kg) কাঠতকৈ (১৭,০০০–২২,০০০ kJ/kg) বহু বেছি, (২) এলপিজি জ্বলিলে ধোঁৱা বা কালি উৎপন্ন নহয় সেয়ে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কম, (৩) এলপিজি সহজে পৰিবহণ আৰু সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি, (৪) কাঠ জ্বলালে কাৰ্বন কণা আৰু ধোঁৱাৰ ফলত শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সমস্যা হয়।
প্ৰশ্ন ১৬। এছিড বৰষুণ কিয় হয়?
উত্তৰঃ জীৱাশ্ম ইন্ধন (কয়লা, পেট্ৰোল, ডিজেল) জ্বলালে ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড (SO₂) আৰু নাইট্ৰোজেন ডাইঅক্সাইড (NO₂) গেছ বায়ুমণ্ডলত মুক্ত হয়। এই গেছবোৰ বায়ুমণ্ডলৰ জলীয় বাষ্পৰ সৈতে মিলি ছালফিউৰিক এছিড আৰু নাইট্ৰিক এছিড গঠন কৰে। পিছত বৰষুণৰ সৈতে এই এছিড মাটিত পৰে — ইয়াকে এছিড বৰষুণ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৭। ভাল ইন্ধনৰ গুণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাল ইন্ধনৰ গুণসমূহ হৈছে: (১) উচ্চ তাপন মূল্য থকা, (২) সহজলভ্য আৰু সস্তা হোৱা, (৩) জ্বলোৱাৰ পিছত ক্ষতিকাৰক গেছ বা অৱশিষ্ট নোছোৱা, (৪) পৰিবহণ আৰু সংৰক্ষণ কৰা সহজ হোৱা, (৫) নিজে নিজে জ্বলি নউঠা।
প্ৰশ্ন ১৮। সেউজীয়া পাত শুকান পাততকৈ কিয় কমকৈ জ্বলে?
উত্তৰঃ সেউজীয়া পাতত প্ৰচুৰ আৰ্দ্ৰতা (পানী) থাকে। এই আৰ্দ্ৰতাৰ কাৰণে সেউজীয়া পাতৰ প্ৰজ্বলন উষ্ণতা বেছি হয়, সেয়ে ই সহজে জ্বলি নুঠে। কিন্তু শুকান পাতত আৰ্দ্ৰতা নাথাকে, গতিকে ইয়াৰ প্ৰজ্বলন উষ্ণতা কম আৰু ই সহজে জ্বলি উঠে।
প্ৰশ্ন ১৯। গোবৰৰ গোটা (Cow dung cake) কিয় ভাল ইন্ধন নহয়?
উত্তৰঃ গোবৰৰ গোটাৰ তাপন মূল্য মাত্ৰ ৬,০০০–৮,০০০ kJ/kg, যিটো অতি কম। ই জ্বলিলে ধোঁৱা উৎপন্ন হয় আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষিত হয়। সেয়ে ই এটা উপযুক্ত ইন্ধন নহয়। তুলনামূলকভাৱে বায়’গেছ বা এলপিজি বহু উত্তম ইন্ধন।
প্ৰশ্ন ২০। গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global warming) আৰু দহনৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ জীৱাশ্ম ইন্ধন আৰু কাঠৰ দহনত প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂) মুক্ত হয়। বায়ুমণ্ডলত CO₂-ৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে সূৰ্যৰ তাপ পৃথিৱীত আবদ্ধ হৈ পৰে আৰু পৃথিৱীৰ গড় তাপমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়। ইয়াকে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি বোলে, যাৰ ফলত জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, বৰফ গলা আৰু সমুদ্ৰৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পায়।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। দহনৰ প্ৰকাৰসমূহ উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ দহনক তিনি ভাগত ভগোৱা হয়:
(১) দ্ৰুত দহন (Rapid Combustion): যিক্ষেত্ৰত বাহ্যিক উত্তাপ প্ৰয়োগ কৰিলে পদাৰ্থ দ্ৰুতভাৱে জ্বলে আৰু প্ৰচুৰ তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন হয় তাক দ্ৰুত দহন বোলে। উদাহৰণ: এলপিজি গেছ জ্বলালে দ্ৰুতভাৱে জ্বলে।
(২) স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন (Spontaneous Combustion): যিক্ষেত্ৰত বাহ্যিক উত্তাপ প্ৰয়োগ নকৰাকৈ পদাৰ্থ নিজে নিজেই প্ৰজ্বলিত হয় তাক স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন বোলে। উদাহৰণ: ফছফৰাছক সাধাৰণ উষ্ণতাত বায়ুত ৰাখিলে জ্বলি উঠে। কয়লাৰ স্তূপও দীৰ্ঘদিন ধৰি উত্তাপ সঞ্চয় কৰি নিজে নিজে জ্বলিব পাৰে।
(৩) বিস্ফোৰণ (Explosion): যিক্ষেত্ৰত অতি হঠাতে আৰু দ্ৰুতগতিত দহন ঘটে আৰু তাপ, পোহৰ আৰু শব্দৰ সৃষ্টি হয় তাক বিস্ফোৰণ বোলে। উদাহৰণ: বাজি ফুটোৱাৰ সময়ত বা বাৰুদত নিয়ন্ত্ৰিত উত্তাপ প্ৰয়োগ কৰিলে বিস্ফোৰণ ঘটে।
প্ৰশ্ন ২। মোমবাতিৰ জ্বলাৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মোমবাতিৰ জ্বলাত তিনিটা অঞ্চল থাকে:
(১) আভ্যন্তৰীণ অন্ধকাৰ অঞ্চল (Dark innermost zone): এই অঞ্চলটো জ্বলাৰ আটাইতকৈ ভিতৰত থাকে। ইয়াত অজ্বলা মোমৰ বাষ্প থাকে। এই অঞ্চলটো সৰ্বাধিক ঠাণ্ডা।
(২) মধ্যবৰ্তী পোহৰ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল (Luminous middle zone): এই অঞ্চলত আংশিক দহন হয়। কাৰ্বনৰ কণিকাসমূহ গৰম হৈ পোহৰ বিকিৰণ কৰে। এই অঞ্চলটো মধ্যমীয়া উত্তপ্ত।
(৩) বাহ্যিক অ-পোহৰ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল (Non-luminous outermost zone): এই অঞ্চলত সম্পূৰ্ণ দহন হয়। ই নীলা ৰঙৰ আৰু সৰ্বাধিক উত্তপ্ত। সোণাৰীয়ে ধাতু গলাবলৈ এই অঞ্চল ব্যৱহাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। জুই কিদৰে নিৰ্বাপণ কৰিব পাৰি? বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অগ্নিনিৰ্বাপকৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ জুই নিৰ্বাপণ কৰিবলৈ তিনিটা উপায় আছে: (১) ইন্ধন আঁতৰোৱা, (২) অক্সিজেন যোগান বন্ধ কৰা, (৩) পদাৰ্থটোৰ উষ্ণতা প্ৰজ্বলন উষ্ণতাৰ তলত নমোৱা।
বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অগ্নিনিৰ্বাপক:
(১) পানী (Water): কাঠ, কাগজ আদিৰ জুইত পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পানীয়ে পদাৰ্থটোক ঠাণ্ডা কৰি প্ৰজ্বলন উষ্ণতাৰ তলত ৰাখে। কিন্তু বৈদ্যুতিক জুই বা তেলৰ জুইত পানী ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে।
(২) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂): CO₂ অক্সিজেনতকৈ গধুৰ, সেয়ে ই জুইক ঢাকি ধৰে আৰু অক্সিজেন যোগান বন্ধ কৰে। বৈদ্যুতিক জুই আৰু তেলৰ জুইৰ বাবে CO₂ অগ্নিনিৰ্বাপক উত্তম।
(৩) ফোম (Foam): ফোম অগ্নিনিৰ্বাপকে পদাৰ্থৰ ওপৰত এটা স্তৰ গঠন কৰে আৰু অক্সিজেন যোগান বন্ধ কৰে।
(৪) শুকান গুড়ি (Dry powder): বিশেষ ধৰণৰ জুইৰ বাবে শুকান ৰাসায়নিক গুড়ি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। দহন আৰু পৰিৱেশৰ মাজত কি সম্পৰ্ক আছে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দহন প্ৰক্ৰিয়াই পৰিৱেশত বিভিন্ন প্ৰকাৰে প্ৰভাৱ পেলায়:
(১) বায়ু প্ৰদূষণ: কয়লা, কাঠ, পেট্ৰোল আদি জ্বলালে CO₂, CO, SO₂, NO₂ আৰু কাৰ্বনৰ কণিকা মুক্ত হয়। এইবোৰে বায়ু প্ৰদূষিত কৰে আৰু মানুহৰ স্বাস্থ্যত ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়।
(২) গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি: CO₂ গেছে বায়ুমণ্ডলত সূৰ্যৰ তাপ ধৰি ৰাখে, ফলত পৃথিৱীৰ গড় তাপমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়। ইয়াকে হৰিৎগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse effect) বোলে।
(৩) এছিড বৰষুণ: SO₂ আৰু NO₂ গেছ বায়ুমণ্ডলৰ পানীৰ সৈতে মিলি H₂SO₄ আৰু HNO₃ গঠন কৰে আৰু এছিড বৰষুণৰ সৃষ্টি হয়। এছিড বৰষুণে শস্য, গছপালা, ঐতিহাসিক স্মৃতিসৌধ আৰু জলাশয়ৰ ক্ষতি কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। ইন্ধন (Fuel) কাক বোলে? ইন্ধনক কেইভাগত ভগাব পাৰি আৰু প্ৰতিটো ভাগৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থ জ্বলালে প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ তাপ উৎপন্ন হয় আৰু যাক শক্তিৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় তাক ইন্ধন বোলে। ইন্ধনক তিনি ভাগত ভগোৱা হয়:
(১) কঠিন ইন্ধন (Solid fuel): কয়লা, কাঠ, চাৰকল, গোবৰৰ গোটা।
(২) তৰল ইন্ধন (Liquid fuel): পেট্ৰোল, ডিজেল, কেৰোছিন।
(৩) গেছীয় ইন্ধন (Gaseous fuel): এলপিজি, চিএনজি, বায়’গেছ, প্ৰাকৃতিক গেছ, হাইড্ৰজেন।
ইন্ধনৰ তাপন মূল্য
বিভিন্ন ইন্ধনৰ তাপন মূল্য (kJ/kg):
| ইন্ধন | তাপন মূল্য (kJ/kg) |
|---|---|
| গোবৰৰ গোটা | ৬,০০০ – ৮,০০০ |
| কাঠ | ১৭,০০০ – ২২,০০০ |
| কয়লা | ২৫,০০০ – ৩৩,০০০ |
| বায়’গেছ | ৩৫,০০০ – ৪০,০০০ |
| কেৰোছিন | ৪৫,০০০ |
| পেট্ৰোল | ৪৫,০০০ |
| ডিজেল | ৪৫,০০০ |
| মিথেন | ৫০,০০০ |
| চিএনজি (CNG) | ৫০,০০০ |
| এলপিজি (LPG) | ৫৫,০০০ |
| হাইড্ৰজেন গেছ | ১,৫০,০০০ |
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। কাঠ আৰু কয়লা জ্বলালে বায়ু ________ হয়।
উত্তৰঃ প্ৰদূষিত
২। ঘৰত ব্যৱহাৰ হোৱা এটি তৰল ইন্ধন হৈছে ________।
উত্তৰঃ কেৰোছিন
৩। কোনো পদাৰ্থ জ্বলিবলৈ আৰম্ভ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সৰ্বনিম্ন উষ্ণতাক ________ বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰজ্বলন উষ্ণতা
৪। তেলৰ জুই ________ দি নিৰ্বাপণ কৰিব নোৱাৰি।
উত্তৰঃ পানী
৫। ________ হৈছে সকলো ইন্ধনৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ তাপন মূল্য থকা ইন্ধন।
উত্তৰঃ হাইড্ৰজেন গেছ
৬। SO₂ আৰু NO₂ গেছ বায়ুমণ্ডলৰ পানীৰ সৈতে মিলি ________ সৃষ্টি কৰে।
উত্তৰঃ এছিড বৰষুণ
৭। এক কিলোগ্ৰাম ইন্ধন সম্পূৰ্ণ দহনত উৎপন্ন তাপক ________ বোলে।
উত্তৰঃ তাপন মূল্য
৮। মোমবাতিৰ জ্বলাৰ সৰ্বাধিক উত্তপ্ত অঞ্চল হৈছে ________ অঞ্চল।
উত্তৰঃ বাহ্যিক (Non-luminous)
৯। ________ দহনত বাহ্যিক উত্তাপ প্ৰয়োগ নকৰাকৈ পদাৰ্থ নিজে নিজেই জ্বলি উঠে।
উত্তৰঃ স্বতঃস্ফূৰ্ত
১০। CO₂ গেছ অক্সিজেনতকৈ ________ হোৱা বাবে অগ্নিনিৰ্বাপণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ গধুৰ
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। দহন এক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
২। পানী এটি দাহ্য পদাৰ্থ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (পানী এটি অদাহ্য পদাৰ্থ।)
৩। মোমবাতিৰ জ্বলাৰ বাহ্যিক অঞ্চল সৰ্বাধিক উত্তপ্ত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৪। ফছফৰাছ এটি স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে দহন হোৱা পদাৰ্থ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৫। হাইড্ৰজেন গেছৰ তাপন মূল্য এলপিজিতকৈ কম।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (হাইড্ৰজেন গেছৰ তাপন মূল্য ১,৫০,০০০ kJ/kg যি এলপিজিৰ ৫৫,০০০ kJ/kg তকৈ বেছি।)
৬। বৈদ্যুতিক জুইত পানী ঢালি নিৰ্বাপণ কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (বৈদ্যুতিক জুইত পানী ব্যৱহাৰ কৰা বিপজ্জনক; CO₂ অগ্নিনিৰ্বাপক ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।)
৭। জ্বলা (Flame) কেৱল গেছীয় পদাৰ্থৰ দহনতহে উৎপন্ন হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৮। কাঠ জ্বলালে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নহয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (কাঠ জ্বলালে CO₂, CO আৰু কাৰ্বনৰ কণিকা উৎপন্ন হয় যি বায়ু প্ৰদূষিত কৰে।)
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (ক) প্ৰজ্বলন উষ্ণতা | (১) ১,৫০,০০০ kJ/kg |
| (খ) হাইড্ৰজেন | (২) স্বতঃস্ফূৰ্ত দহন |
| (গ) ফছফৰাছ | (৩) সৰ্বনিম্ন উষ্ণতাত জ্বলন |
| (ঘ) CO₂ | (৪) অগ্নিনিৰ্বাপক গেছ |
| (ঙ) এলপিজি | (৫) ৫৫,০০০ kJ/kg |
উত্তৰঃ (ক)–(৩), (খ)–(১), (গ)–(২), (ঘ)–(৪), (ঙ)–(৫)
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। চিএনজি (CNG) যান-বাহনত ব্যৱহাৰ কৰিলে পৰিৱেশ কিয় কম প্ৰদূষিত হয়?
উত্তৰঃ চিএনজি (Compressed Natural Gas) পেট্ৰোল বা ডিজেলতকৈ পৰিষ্কাৰকৈ জ্বলে। ই জ্বলিলে অজ্বলা কাৰ্বন কণিকা আৰু কাৰ্বন মনোক্সাইড বহু কম পৰিমাণে উৎপন্ন হয়। ফলত বায়ু কম প্ৰদূষিত হয় আৰু চহৰত শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ কমে।
প্ৰশ্ন ২। এলুমিনিয়াম পাইপৰ চাৰিওফালে কাগজ মেৰিয়াই পানী গৰম কৰিলে কাগজ কিয় নজ্বলে?
উত্তৰঃ এলুমিনিয়াম তাপৰ সুপৰিবাহী। জুইৰ তাপ কাগজৰ পৰিবৰ্তে এলুমিনিয়াম পাইপে দ্ৰুতভাৱে শোষণ কৰে আৰু পানীলৈ স্থানান্তৰ কৰে। ফলত কাগজৰ উষ্ণতা কেতিয়াও তাৰ প্ৰজ্বলন উষ্ণতাত নপায়, সেয়ে কাগজ জ্বলি নুঠে।
প্ৰশ্ন ৩। ৰামেশ আৰু আবিদাই মোমবাতিৰ জ্বলাৰ ক্ৰমে বাহ্যিক আৰু মধ্যবৰ্তী অঞ্চলত বিকাৰ ধৰিছে। কাৰ বিকাৰ আগতে গৰম হ’ব আৰু কিয়?
উত্তৰঃ ৰামেশৰ বিকাৰ আগতে গৰম হ’ব, কাৰণ ৰামেশে বাহ্যিক অঞ্চলত বিকাৰ ধৰিছে যিটো সম্পূৰ্ণ দহন হোৱা আৰু সৰ্বাধিক উত্তপ্ত অঞ্চল। আবিদাৰ বিকাৰ মধ্যবৰ্তী অঞ্চলত থকা বাবে কম তাপ পাব।
প্ৰশ্ন ৪। ৪.৫ কিলোগ্ৰাম ইন্ধন সম্পূৰ্ণকৈ জ্বলালে ১,৮০,০০০ কিলোজুল তাপ উৎপন্ন হয়। ইয়াৰ তাপন মূল্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ তাপন মূল্য = মুক্ত তাপ ÷ ইন্ধনৰ ভৰ = ১,৮০,০০০ ÷ ৪.৫ = ৪০,০০০ kJ/kg। সুতৰাং এই ইন্ধনৰ তাপন মূল্য ৪০,০০০ kJ/kg।
প্ৰশ্ন ৫। মৰিচা পৰা (Rusting) কি দহনৰ এটা প্ৰকাৰ? কাৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মৰিচা পৰা দহনৰ এটা প্ৰকাৰ নহয়। মৰিচা পৰা এক অতি মন্থৰ অক্সিডেশন প্ৰক্ৰিয়া যত সাধাৰণ উষ্ণতাতে লো বায়ুমণ্ডলৰ অক্সিজেন আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে। ইয়াত কোনো পোহৰ বা শিখা উৎপন্ন নহয় আৰু প্ৰজ্বলন উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন নাই, সেয়ে ই দহন নহয়।