সাৰাংশ: কয়লা আৰু পেট্ৰোলিয়াম হৈছে পৃথিৱীৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক সম্পদ। প্ৰাকৃতিক সম্পদ দুই প্ৰকাৰৰ — অক্ষয় বা অশেষীয় (যেনে বায়ু, পানী, সূৰ্যৰ পোহৰ) আৰু ক্ষয়শীল বা নিঃশেষীয় (যেনে কয়লা, পেট্ৰোলিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, খনিজ পদাৰ্থ)। কোটি কোটি বছৰ আগতে মৃত গছ-গছনি মাটিৰ তলত পুতি গৈ অতি উচ্চ তাপ আৰু চাপত ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ মাধ্যমেৰে কয়লালৈ পৰিণত হৈছিল। এই প্ৰক্ৰিয়াক অংগাৰীকৰণ (Carbonisation) বোলা হয়। কয়লা চাৰি প্ৰকাৰৰ — পিট, লিগনাইট, বিটুমিনাছ আৰু এন্থ্ৰাচাইট। কয়লাৰ পৰা কোক, কয়লা টাৰ আৰু কয়লা গেছ পোৱা যায়।
পেট্ৰোলিয়াম মাটিৰ তলৰ সামুদ্ৰিক জীৱ-জন্তুৰ দেহাৱশেষৰ পৰা লক্ষ লক্ষ বছৰৰ ক্ৰিয়াত সৃষ্টি হৈছে। পেট্ৰোলিয়ামক ভগ্নাংশীয় পাতন (Fractional Distillation) পদ্ধতিৰে শোধন কৰি এল.পি.জি., পেট্ৰল, কেৰোচিন, ডিজেল, লুব্ৰিকেটিং তেল, পেৰাফিন ম’ম আৰু বিটুমিন পোৱা যায়। প্ৰাকৃতিক গেছ পেট্ৰোলিয়ামৰ ওপৰত স্তৰত থাকে আৰু ই মূলতঃ মিথেন গেছেৰে গঠিত। চি.এন.জি. (Compressed Natural Gas) বাহনৰ বাবে এক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন। কয়লা আৰু পেট্ৰোলিয়াম জীৱাশ্ম ইন্ধন — এইবোৰ সীমিত পৰিমাণত আছে আৰু এবাৰ শেষ হ’লে পুনৰ তৈয়াৰ হ’ব নোৱাৰে। গতিকে এইবোৰৰ সাশ্ৰয়ী ব্যৱহাৰ অতি জৰুৰী।
পেট্ৰোলিয়াম সংৰক্ষণ গৱেষণা সংস্থা (PCRA — Petroleum Conservation Research Association) ভাৰতত ইন্ধন সংৰক্ষণৰ পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে। বাহন কম গতিত চলালে ইন্ধন সাহ হয়, অপ্ৰয়োজনীয় সময়ত ইঞ্জিন বন্ধ ৰখা, চাপযুক্ত টায়াৰ ব্যৱহাৰ কৰা, গণপৰিবহণ ব্যৱহাৰ কৰা আদি PCRA-ৰ পৰামৰ্শ। ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে এই মূল্যৱান সম্পদসমূহ ৰক্ষা কৰাটো আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব।
Summary: Coal and Petroleum are among the most important natural resources on Earth. Natural resources are of two types — inexhaustible (such as air, water, sunlight) and exhaustible (such as coal, petroleum, natural gas, and minerals). Millions of years ago, dead plants and animals buried under layers of the earth were slowly transformed into coal and petroleum under extreme heat and pressure through biochemical processes. The process of conversion of dead vegetation into coal is called carbonisation. Coal exists in four forms — peat, lignite, bituminous, and anthracite. Useful products obtained from coal include coke, coal tar, and coal gas.
Petroleum was formed from the remains of marine organisms buried under the sea floor over millions of years. Petroleum is refined through fractional distillation to obtain LPG, petrol, kerosene, diesel, lubricating oil, paraffin wax, and bitumen. Natural gas, found above petroleum deposits, is mainly composed of methane. CNG (Compressed Natural Gas) is a cleaner fuel for vehicles. Coal and petroleum are fossil fuels — they exist in limited quantities and cannot be replenished once exhausted. Therefore, their conservation is extremely important. The Petroleum Conservation Research Association (PCRA) advises the public on fuel-saving practices such as driving at moderate speeds, switching off engines when idle, using proper tyre pressure, and using public transport.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। প্ৰাকৃতিক সম্পদ কাক বোলে? ইয়াক কেইভাগত ভগ কৰা হয় আৰু কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা সম্পদবোৰক প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলা হয়। প্ৰাকৃতিক সম্পদক দুই ভাগত ভগ কৰা হয় — (১) অক্ষয় বা অশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ (Inexhaustible Natural Resources): যিবোৰ সম্পদ মানৱ ক্ৰিয়াকলাপৰ দ্বাৰা শেষ হৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনা নাই, যেনে — বায়ু, পানী, সূৰ্যৰ পোহৰ। (২) ক্ষয়শীল বা নিঃশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ (Exhaustible Natural Resources): যিবোৰ সম্পদ মানুহৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰত শেষ হৈ যাব পাৰে, যেনে — কয়লা, পেট্ৰোলিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, অৰণ্য, বন্যপ্ৰাণী।
প্ৰশ্ন ২। জীৱাশ্ম ইন্ধন কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোটি কোটি বছৰ আগতে মৃত গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তুৰ দেহাৱশেষ মাটিৰ তলত পুতি গৈ অতি উচ্চ তাপ আৰু চাপত ৰূপান্তৰিত হৈ যি ইন্ধন সৃষ্টি হৈছে, সেইবোৰক জীৱাশ্ম ইন্ধন (Fossil Fuels) বোলা হয়। উদাহৰণ: কয়লা, পেট্ৰোলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ।
প্ৰশ্ন ৩। অংগাৰীকৰণ (Carbonisation) মানে কি?
উত্তৰঃ মৃত গছ-গছনিৰ পৰা জৈৱ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ মাধ্যমেৰে অতি মন্থৰ গতিৰে কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক অংগাৰীকৰণ (Carbonisation) বোলা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ কোটি কোটি বছৰ সময় লাগে।
প্ৰশ্ন ৪। কয়লাক ‘কয়লাৰ যুগৰ জীৱাশ্ম’ বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ প্ৰায় ৩০ কোটি বছৰ আগতে পৃথিৱীত বিশাল বনাঞ্চল আছিল। সেই সময়ৰ মৃত গছ-গছনি মাটিৰ তলত পুতি গৈ উচ্চ তাপ আৰু চাপত কয়লালৈ পৰিণত হৈছে। গতিকে কয়লা সেই যুগৰ গছ-গছনিৰ জীৱাশ্ম (Fossil) স্বৰূপ, সেইকাৰণে কয়লাক ‘কয়লাৰ যুগৰ জীৱাশ্ম’ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। কয়লা কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ কয়লা চাৰি প্ৰকাৰৰ — (১) পিট (Peat): সৰ্বনিম্ন মানৰ কয়লা, কাৰ্বনৰ পৰিমাণ কম (২০-২৫%)। (২) লিগনাইট (Lignite): বাদামী কয়লা, কাৰ্বনৰ পৰিমাণ মধ্যম (২৫-৩৫%)। (৩) বিটুমিনাছ (Bituminous): মধ্যমীয়া মানৰ কয়লা, কাৰ্বনৰ পৰিমাণ বেছি (৪৫-৮৫%)। (৪) এন্থ্ৰাচাইট (Anthracite): সৰ্বোচ্চ মানৰ কয়লা, কাৰ্বনৰ পৰিমাণ সৰ্বাধিক (৮৫% বা তাতকৈ বেছি)।
প্ৰশ্ন ৬। কোক (Coke) কি? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ কোক হৈছে কয়লাৰ বিধ্বংসী পাতন (Destructive Distillation) কৰি পোৱা এক কঠিন, ছিদ্ৰযুক্ত, কলা পদাৰ্থ। ই প্ৰায় বিশুদ্ধ কাৰ্বন। ইয়াৰ ব্যৱহাৰ: (১) ইস্পাত উদ্যোগত ধাতু নিষ্কাশনত ব্যৱহাৰ হয়। (২) উচ্চ তাপ উৎপাদনকাৰী ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। (৩) জল গেছ (Water Gas) প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৭। কয়লা টাৰ (Coal Tar) কি? ইয়াৰ পৰা কি কি পদাৰ্থ পোৱা যায়?
উত্তৰঃ কয়লাৰ বিধ্বংসী পাতনত পোৱা ক’লা, ঘন, দুৰ্গন্ধযুক্ত তৰলকে কয়লা টাৰ বোলা হয়। কয়লা টাৰত প্ৰায় ২০০ৰো অধিক পদাৰ্থ আছে। ইয়াৰ পৰা পোৱা মুখ্য পদাৰ্থসমূহ হ’ল — বেনজিন, টলুইন, নেপথালিন, এনথ্ৰাচিন, ফিনল, এনিলিন আদি। নেপথালিন বল (Naphthalene balls) কয়লা টাৰৰ পৰাই তৈয়াৰ হয়। ৰাস্তা বনাওঁতে ব্যৱহাৰ কৰা বিটুমিন কয়লা টাৰৰ পৰা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৮। কয়লা গেছ (Coal Gas) কি? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ কয়লাৰ বিধ্বংসী পাতনত পোৱা গেছক কয়লা গেছ বোলা হয়। এই গেছত মূলতঃ হাইড্ৰজেন, মিথেন আৰু কাৰ্বন মন’ক্সাইড থাকে। ইয়াৰ ব্যৱহাৰ: (১) কাৰখানাত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। (২) পূৰ্বতে ৰন্ধন গেছ হিচাপে ব্যৱহাৰ হৈছিল। (৩) কেলৰিফিক মান বেছি হোৱা বাবে ভাল ইন্ধন।
প্ৰশ্ন ৯। পেট্ৰোলিয়াম কেনেকৈ সৃষ্টি হৈছিল?
উত্তৰঃ লক্ষ লক্ষ বছৰ আগতে সমুদ্ৰত বাস কৰা সূক্ষ্ম জীৱ-জন্তু মৃত্যুৰ পিছত সমুদ্ৰৰ তলিত পলি মাটিৰ তলত পুতি গৈছিল। কালক্ৰমত উচ্চ তাপ আৰু চাপত সেই মৃত জীৱ-জন্তুৰ দেহৰ চৰ্বি আৰু তেলীয়া পদাৰ্থ পেট্ৰোলিয়ামলৈ পৰিণত হৈছিল। পেট্ৰোলিয়াম পোৱা ঠাইত সাধাৰণতে ইয়াৰ ওপৰত প্ৰাকৃতিক গেছৰ স্তৰ থাকে।
প্ৰশ্ন ১০। পেট্ৰোলিয়ামক ‘ক’লা সোণ’ (Black Gold) বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ পেট্ৰোলিয়াম মাটিৰ তলৰ পৰা উলিওৱাৰ সময়ত ক’লা বৰণৰ হয়। ইয়াৰ বাণিজ্যিক গুৰুত্ব সোণৰ দৰেই অপৰিসীম। পেট্ৰোলিয়ামৰ পৰা পোৱা বিভিন্ন উপজাতে মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনত, উদ্যোগত আৰু পৰিবহণত অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সেইকাৰণে পেট্ৰোলিয়ামক ‘ক’লা সোণ’ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১১। পেট্ৰোলিয়াম শোধন কি? ইয়াক কেনেকৈ শোধন কৰা হয়?
উত্তৰঃ পেট্ৰোলিয়ামৰ পৰা বিভিন্ন উপজাত পৃথক কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে পেট্ৰোলিয়াম শোধন (Refining) বোলা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া ভগ্নাংশীয় পাতন (Fractional Distillation) পদ্ধতিত সম্পন্ন হয়। কেঁচা পেট্ৰোলিয়াম (Crude Oil) শোধনাগাৰত (Refinery) উত্তপ্ত কৰা হয়। বিভিন্ন উপজাতৰ স্ফুটনাংক (Boiling Point) বেলেগ বেলেগ হোৱাৰ বাবে সিহঁত পৃথকে পৃথকে সংগ্ৰহ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। প্ৰাকৃতিক গেছ কি? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ পেট্ৰোলিয়াম পোৱা ঠাইত ইয়াৰ ওপৰত প্ৰাকৃতিক গেছ (Natural Gas) পোৱা যায়। ই মূলতঃ মিথেন (CH₄) গেছেৰে গঠিত। ইয়াৰ ব্যৱহাৰ: (১) ৰন্ধনৰ বাবে (এল.পি.জি. হিচাপে)। (২) বিদ্যুৎ উৎপাদনত। (৩) চি.এন.জি. হিচাপে বাহনত ব্যৱহাৰ হয়। (৪) পেট্ৰ’কেমিকেল উদ্যোগত কেঁচামাল হিচাপে। ভাৰতত ত্ৰিপুৰা, ৰাজস্থান, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু কৃষ্ণা-গোদাৱৰী ব-দ্বীপত প্ৰাকৃতিক গেছ পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ১৩। চি.এন.জি. (CNG) আৰু এল.পি.জি. (LPG) কি? এইবোৰক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সুবিধাসমূহ কি?
উত্তৰঃ চি.এন.জি. (CNG) হৈছে Compressed Natural Gas অৰ্থাৎ সংকোচিত প্ৰাকৃতিক গেছ। এল.পি.জি. (LPG) হৈছে Liquefied Petroleum Gas অৰ্থাৎ তৰলীকৃত পেট্ৰোলিয়াম গেছ। সুবিধাসমূহ: (১) এইবোৰ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন — দহনত ধোঁৱা নিৰ্গত নহয়। (২) পৰিবেশ প্ৰদূষণ কম হয়। (৩) কেলৰিফিক মান বেছি — অধিক তাপ পোৱা যায়। (৪) সংকোচন কৰি চিলিণ্ডাৰত সহজে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি। (৫) বাহনত ব্যৱহাৰৰ বাবে চি.এন.জি. সৰ্বোত্তম ইন্ধন।
প্ৰশ্ন ১৪। PCRA মানে কি? ইয়াৰ পৰামৰ্শসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ PCRA মানে হৈছে Petroleum Conservation Research Association (পেট্ৰোলিয়াম সংৰক্ষণ গৱেষণা সংস্থা)। ভাৰত চৰকাৰৰ এই সংস্থাই পেট্ৰোলিয়াম সংৰক্ষণৰ বাবে নাগৰিকক পৰামৰ্শ দিয়ে। PCRA-ৰ পৰামৰ্শ: (১) বাহন কম গতিত চলালে ইন্ধন সাহ হয়। (২) গাড়ী থিয় থকা সময়ত ইঞ্জিন বন্ধ ৰাখিব। (৩) টায়াৰ সঠিক চাপত ৰাখিব। (৪) গণপৰিবহণ বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব। (৫) হাঁটিব পৰা দূৰত্বলৈ হাঁটিয়েই যোৱা উচিত।
প্ৰশ্ন ১৫। কয়লা আৰু পেট্ৰোলিয়াম কিয় নিঃশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ?
উত্তৰঃ কয়লা আৰু পেট্ৰোলিয়াম সৃষ্টি হ’বলৈ কোটি কোটি বছৰ সময় লাগিছিল। পৃথিৱীত এইবোৰ সীমিত পৰিমাণত আছে। মানুহৰ ক্ৰমবৰ্ধমান চাহিদাত দ্ৰুত গতিত খৰচ হৈ আছে। এবাৰ শেষ হ’লে এইবোৰ কেতিয়াও পুনৰ সৃষ্টি হ’ব নোৱাৰে (অন্ততঃ মানৱ সভ্যতাৰ কালত)। সেইকাৰণে কয়লা আৰু পেট্ৰোলিয়াম নিঃশেষীয় (Exhaustible) প্ৰাকৃতিক সম্পদ।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। কয়লাৰ পৰা পোৱা উপজাতসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কয়লাৰ পৰা মূলতঃ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উপজাত পোৱা যায়:
(১) কোক (Coke): কোক হৈছে কয়লাৰ বিধ্বংসী পাতনত পোৱা কঠিন, ছিদ্ৰযুক্ত, কলা পদাৰ্থ। ই প্ৰায় ৯৮% বিশুদ্ধ কাৰ্বন। কোকৰ কেলৰিফিক মান বেছি। ধাতু নিষ্কাশন কৰোঁতে বিশেষকৈ ইস্পাত উৎপাদনত ইয়াক ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(২) কয়লা টাৰ (Coal Tar): কয়লাৰ বিধ্বংসী পাতনত পোৱা ক’লা, ঘন, দুৰ্গন্ধযুক্ত তৰল পদাৰ্থ। ইয়াত প্ৰায় ২০০ৰো অধিক পদাৰ্থ আছে। বেনজিন, টলুইন, নেপথালিন আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ যৌগ কয়লা টাৰৰ পৰা পোৱা যায়। নেপথালিন বল, সুগন্ধি, ৰং, ঔষধ, বিস্ফোৰক, পাৰফিউম, প্লাষ্টিক আদি তৈয়াৰত কয়লা টাৰ ব্যৱহাৰ হয়। ৰাস্তা পাকি কৰিবলৈ কয়লা টাৰৰ বিটুমিন ব্যৱহাৰ হয়।
(৩) কয়লা গেছ (Coal Gas): কয়লাৰ বিধ্বংসী পাতনত পোৱা গেছীয় মিশ্ৰণ। ইয়াত হাইড্ৰজেন, মিথেন আৰু কাৰ্বন মন’ক্সাইড থাকে। কেলৰিফিক মান বেছি হোৱাৰ বাবে উদ্যোগত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ২। পেট্ৰোলিয়ামৰ পৰা পোৱা উপজাতসমূহ আৰু সিহঁতৰ ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পেট্ৰোলিয়াম ভগ্নাংশীয় পাতন পদ্ধতিত শোধন কৰি বিভিন্ন উপজাত পোৱা যায়। তলৰ তালিকাত উপজাত আৰু সিহঁতৰ ব্যৱহাৰ দিয়া হ’ল:
| পেট্ৰোলিয়ামৰ উপজাত | ব্যৱহাৰ |
|---|---|
| এল.পি.জি. (LPG) | ঘৰুৱা ৰন্ধনৰ বাবে জ্বালানি |
| পেট্ৰল (Petrol) | মটৰ গাড়ী, স্কুটাৰ আৰু হালধীয়া ৰঙৰ অটোত ব্যৱহাৰ; ড্ৰাই ক্লিনিং |
| কেৰোচিন (Kerosene) | ষ্ট’ভত ৰন্ধন, জেট ইঞ্জিনৰ ইন্ধন, লণ্ঠনত ব্যৱহাৰ |
| ডিজেল (Diesel) | ট্ৰাক, বাছ, ট্ৰেক্টৰ, জেনেৰেটৰ আৰু ৰেলত ব্যৱহাৰ |
| লুব্ৰিকেটিং তেল (Lubricating Oil) | মেচিনৰ চলন্ত অংশত লুব্ৰিকেণ্ট হিচাপে ব্যৱহাৰ |
| পেৰাফিন ম’ম (Paraffin Wax) | মম বাতি, ভেচলিন, ক্ৰিম, পালিছ তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ |
| বিটুমিন (Bitumen) | ৰাস্তা পাকি কৰা আৰু ছাদ ওৱাটাৰপ্ৰুফ কৰিবলৈ |
প্ৰশ্ন ৩। কয়লা আৰু পেট্ৰোলিয়াম সংৰক্ষণ কিয় প্ৰয়োজনীয়? সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ কয়লা আৰু পেট্ৰোলিয়াম সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা:
(১) এইবোৰ নিঃশেষীয় সম্পদ — এবাৰ শেষ হ’লে পুনৰ পোৱা নাযাব। (২) এইবোৰ গঠন হ’বলৈ কোটি কোটি বছৰ লাগে। (৩) এইবোৰৰ ব্যৱহাৰত বায়ু প্ৰদূষণ হয়। (৪) ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰা আৱশ্যক।
সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ: (১) গণপৰিবহণ বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা। (২) চাইকেল ব্যৱহাৰ কৰা বা হাঁটি যোৱা। (৩) বিদ্যুৎ চালিত বাহন ব্যৱহাৰ কৰা। (৪) সৌৰশক্তি, বায়ুশক্তি আদি নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস ব্যৱহাৰ বঢ়োৱা। (৫) গাড়ী থিয় থকাৰ সময়ত ইঞ্জিন বন্ধ ৰখা। (৬) শক্তি সাশ্ৰয়ী যন্ত্ৰপাতি ব্যৱহাৰ কৰা।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। কয়লা, পেট্ৰোলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ হৈছে _______ ইন্ধন।
উত্তৰঃ জীৱাশ্ম (Fossil)
প্ৰশ্ন ২। মৃত গছ-গছনিৰ পৰা কয়লা গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক _______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ অংগাৰীকৰণ (Carbonisation)
প্ৰশ্ন ৩। পেট্ৰোলিয়ামৰ পৰা বিভিন্ন উপজাত পৃথক কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক _______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ শোধন (Refining) বা ভগ্নাংশীয় পাতন (Fractional Distillation)
প্ৰশ্ন ৪। বাহনত ব্যৱহাৰ কৰা সৰ্বাধিক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন হৈছে _______।
উত্তৰঃ চি.এন.জি. (CNG)
প্ৰশ্ন ৫। কোকত প্ৰায় _______ শতাংশ কাৰ্বন থাকে।
উত্তৰঃ ৯৮
প্ৰশ্ন ৬। ৰাস্তা পাকি কৰিবলৈ পেট্ৰোলিয়ামৰ উপজাত _______ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ বিটুমিন (Bitumen)
প্ৰশ্ন ৭। PCRA-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে _______।
উত্তৰঃ Petroleum Conservation Research Association (পেট্ৰোলিয়াম সংৰক্ষণ গৱেষণা সংস্থা)
প্ৰশ্ন ৮। কয়লা টাৰত প্ৰায় _______ টা পদাৰ্থ থাকে।
উত্তৰঃ ২০০
প্ৰশ্ন ৯। প্ৰাকৃতিক গেছ মূলতঃ _______ গেছেৰে গঠিত।
উত্তৰঃ মিথেন (Methane/CH₄)
প্ৰশ্ন ১০। সৰ্বোচ্চ মানৰ কয়লা হৈছে _______।
উত্তৰঃ এন্থ্ৰাচাইট (Anthracite)
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। জীৱাশ্ম ইন্ধন পৰীক্ষাগাৰত তৈয়াৰ কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। জীৱাশ্ম ইন্ধন পৰীক্ষাগাৰত তৈয়াৰ কৰিব নোৱাৰি — ই লক্ষ লক্ষ বছৰৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াত গঠন হয়।
প্ৰশ্ন ২। চি.এন.জি. পেট্ৰলতকৈ বেছি প্ৰদূষণকাৰী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চি.এন.জি. পেট্ৰলতকৈ কম প্ৰদূষণকাৰী — ই এক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন।
প্ৰশ্ন ৩। কোক প্ৰায় বিশুদ্ধ কাৰ্বনৰে গঠিত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কোক প্ৰায় ৯৮% বিশুদ্ধ কাৰ্বনেৰে গঠিত।
প্ৰশ্ন ৪। কেৰোচিন এক জীৱাশ্ম ইন্ধন।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কেৰোচিন পেট্ৰোলিয়ামৰ পৰা পোৱা যায় আৰু পেট্ৰোলিয়াম এক জীৱাশ্ম ইন্ধন।
প্ৰশ্ন ৫। বায়ু আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ নিঃশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বায়ু আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ অক্ষয় বা অশেষীয় (Inexhaustible) প্ৰাকৃতিক সম্পদ।
প্ৰশ্ন ৬। পেট্ৰোলিয়ামক ‘ক’লা সোণ’ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৭। কয়লা টাৰ ৰাস্তা পাকি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কয়লা টাৰৰ পৰা পোৱা বিটুমিন ৰাস্তা পাকি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৮। প্ৰাকৃতিক গেছ পেট্ৰোলিয়ামৰ তলত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। প্ৰাকৃতিক গেছ পেট্ৰোলিয়ামৰ ওপৰৰ স্তৰত পোৱা যায়।
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (১) পেট্ৰল | (ক) ৰাস্তা পাকি কৰা |
| (২) কেৰোচিন | (খ) মটৰ গাড়ীৰ ইন্ধন |
| (৩) বিটুমিন | (গ) ইস্পাত উদ্যোগ |
| (৪) কোক | (ঘ) জেট ইঞ্জিনৰ ইন্ধন |
| (৫) এল.পি.জি. | (ঙ) ঘৰুৱা ৰন্ধন |
উত্তৰঃ (১)–(খ), (২)–(ঘ), (৩)–(ক), (৪)–(গ), (৫)–(ঙ)