সাৰাংশ: অণুজীৱ (Microorganisms) হৈছে এনে এক প্ৰকাৰৰ ক্ষুদ্র জীৱ যিবোৰ সাধাৰণতে খালী চকুৰে দেখা নাযায় — কেৱল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়তহে দেখিব পাৰি। এইবোৰক পাঁচটা প্রধান দলত ভাগ কৰা হয়: বেক্টেৰিয়া (Bacteria), ভেঁকুৰ (Fungi), প্রটোজৱা (Protozoa), শেলাই (Algae) আৰু ভাইৰাছ (Virus)। অণুজীৱসমূহ মাটি, পানী, বায়ু, আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰ-বাহিৰ সর্বত্ৰ বিয়পি থাকে। কিছুমান অণুজীৱ আমাৰ বাবে উপকাৰী — যেনে: ইষ্ট (Yeast)ৰে পাউৰুটি, কেক আৰু মদ প্রস্তুত কৰা হয়; লেক্টোবেছিলাছ (Lactobacillus) বেক্টেৰিয়াৰ সহায়ত গাখীৰৰ পৰা দৈ তৈয়াৰ হয়; ৰাইজোবিয়াম (Rhizobium) বেক্টেৰিয়াই মাহজাতীয় উদ্ভিদৰ শিপাত নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰণ (Nitrogen fixation) কৰে; আৰু পেনিচিলিন (Penicillin) আদি এণ্টিবায়’টিক ঔষধ ভেঁকুৰৰ পৰা তৈয়াৰ হয়। 1929 চনত আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিঙে পেনিচিলিন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। বেক্টেৰিয়া আৰু নীল-সেউজীয়া শেলাইয়ে (Blue-green algae) বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন পোনে পোনে মাটিত স্থিৰ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
অণুজীৱসমূহৰ ক্ষতিকৰ দিশো আছে। কিছুমান অণুজীৱই মানুহ, উদ্ভিদ আৰু জন্তুৰ বিভিন্ন ৰোগ সৃষ্টি কৰে — এইবোৰক ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ বা প্যাথ’জেন (Pathogen) বোলা হয়। কলেৰা আৰু টাইফইড বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা, মেলেৰিয়া প্রটোজৱাৰ দ্বাৰা, আৰু চৰ্দি-ইনফ্লুয়েঞ্জা ভাইৰাছৰ দ্বাৰা হয়। অণুজীৱই খাদ্যৰ পচন ঘটাই সেইবোৰ অখাদ্য কৰি পেলায়। খাদ্য সংৰক্ষণৰ বাবে নিমখ, চেনি, তেল, ভিনেগাৰ, পাষ্টেউৰাইজেচন (Pasteurisation), ঠাণ্ডা ভাণ্ডাৰ (Cold storage) আদি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নাইট্ৰ’জেন চক্রত অণুজীৱৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে — মৃত জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ বিভিন্ন পদাৰ্থ পচাই সেইবোৰ মাটিত মিহলাই দিয়াত অণুজীৱে সহায় কৰে আৰু মাটিত নাইট্ৰ’জেনৰ পৰিমাণ বঢ়ায়।
Summary: Microorganisms are tiny living organisms that cannot be seen with the naked eye and can only be observed using a microscope. They are classified into five major groups: Bacteria, Fungi, Protozoa, Algae, and Viruses. Microorganisms are found everywhere — in soil, water, air, and inside and outside our bodies. Many microorganisms are beneficial to us: yeast is used to make bread, cake, and alcohol; Lactobacillus bacteria help convert milk into curd; Rhizobium bacteria fix atmospheric nitrogen in the root nodules of leguminous plants; and antibiotics like penicillin are derived from fungi. Alexander Fleming discovered penicillin in 1929. Blue-green algae and certain bacteria directly fix atmospheric nitrogen, enriching soil fertility.
However, some microorganisms are harmful. Disease-causing microorganisms, called pathogens, cause illnesses in humans, plants, and animals. Cholera and typhoid are caused by bacteria; malaria is caused by a protozoan parasite transmitted by the female Anopheles mosquito; and the common cold and influenza are caused by viruses. Microorganisms also spoil food by decomposing it. Food preservation methods include the use of salt, sugar, oil, vinegar, pasteurisation, and cold storage. Microorganisms play an essential role in the nitrogen cycle — they decompose dead organic matter and return nutrients to the soil, maintaining the balance of nitrogen in the environment.
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১। অণুজীৱবোৰ __________ ৰ সহায়ত দেখা পাব পাৰি।
উত্তৰঃ অণুজীৱবোৰ অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত দেখা পাব পাৰি।
প্ৰশ্ন ২। নীল-সেউজীয়া শেলাইয়ে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা পোনে পোনে __________ স্থিৰ কৰণ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
উত্তৰঃ নীল-সেউজীয়া শেলাইয়ে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা পোনে পোনে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰণ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। মদ প্রস্তুত কৰিবলৈ __________ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ মদ প্রস্তুত কৰিবলৈ ইষ্ট ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। কলেৰা ৰোগ __________ ৰ দ্বাৰা হয়।
উত্তৰঃ কলেৰা ৰোগ বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। চেনিক এলক’হলত পৰিণত কৰাৰ পদ্ধতিক __________ বোলে।
উত্তৰঃ চেনিক এলক’হলত পৰিণত কৰাৰ পদ্ধতিক গাঁজন (Fermentation) বোলে।
প্ৰশ্ন ৬। __________ বেক্টেৰিয়াৰ সহায়ত গাখীৰৰ পৰা দৈ তৈয়াৰ হয়।
উত্তৰঃ লেক্টোবেছিলাছ (Lactobacillus) বেক্টেৰিয়াৰ সহায়ত গাখীৰৰ পৰা দৈ তৈয়াৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৭। মেলেৰিয়া ৰোগ __________ মহৰ দ্বাৰা বিয়পে।
উত্তৰঃ মেলেৰিয়া ৰোগ মাইকী এন’ফিলিছ (Female Anopheles) মহৰ দ্বাৰা বিয়পে।
প্ৰশ্ন ৮। পোন প্রথমে __________ ৰোগৰ বিৰুদ্ধে ভেকচিন আৱিষ্কাৰ হৈছিল।
উত্তৰঃ পোন প্রথমে গুটিবসন্ত (Smallpox) ৰোগৰ বিৰুদ্ধে ভেকচিন আৱিষ্কাৰ হৈছিল।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ (True or False)
প্ৰশ্ন ১। ইষ্টৰ সহায়ত মদ প্রস্তুত কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২। ষ্ট্ৰেপ্টোমাইচিন এক প্রকাৰৰ এণ্টিবায়’টিক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। মেলেৰিয়া সৃষ্টিকাৰী প্রটোজৱা মহৰ দ্বাৰা বিয়পে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪। সকলো অণুজীৱ মানুহৰ বাবে ক্ষতিকৰ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বহু অণুজীৱ মানুহৰ বাবে উপকাৰী।
প্ৰশ্ন ৫। ভাইৰাছৰ বিৰুদ্ধে এণ্টিবায়’টিক কাৰ্যকৰী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। এণ্টিবায়’টিক কেৱল বেক্টেৰিয়াৰ বিৰুদ্ধেহে কাৰ্যকৰী, ভাইৰাছৰ বিৰুদ্ধে নহয়।
প্ৰশ্ন ৬। পাষ্টেউৰাইজেচন পদ্ধতিত গাখীৰক উচ্চ উষ্ণতালৈ গৰম কৰি তাৰ পিছত দ্রুতভাৱে ঠাণ্ডা কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৭। ৰাইজোবিয়াম বেক্টেৰিয়া মাহজাতীয় উদ্ভিদৰ শিপাত থাকে আৰু নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
মিলোৱা (Match the Following)
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| বেক্টেৰিয়া | কলেৰা ৰোগ সৃষ্টি কৰে |
| ৰাইজোবিয়াম | নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰণ |
| লেক্টোবেছিলাছ | দৈ প্রস্তুত কৰে |
| ইষ্ট | পাউৰুটি প্রস্তুত কৰে |
| প্রটোজৱা | মেলেৰিয়া সৃষ্টি কৰে |
| ভাইৰাছ | এইডছ ৰোগ সৃষ্টি কৰে |
উত্তৰঃ বেক্টেৰিয়া — কলেৰা ৰোগ সৃষ্টি কৰে; ৰাইজোবিয়াম — নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰণ; লেক্টোবেছিলাছ — দৈ প্রস্তুত কৰে; ইষ্ট — পাউৰুটি প্রস্তুত কৰে; প্রটোজৱা — মেলেৰিয়া সৃষ্টি কৰে; ভাইৰাছ — এইডছ ৰোগ সৃষ্টি কৰে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। অণুজীৱ কাক বোলে? ইহঁতক খালী চকুৰে দেখিব পাৰিনে?
উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱ ইমানেই ক্ষুদ্র যে খালী চকুৰে দেখা নাযায় — কেৱল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ (Microscope) সহায়তহে দেখিব পাৰি — সেইবোৰক অণুজীৱ (Microorganism) বোলে। কিছুমান ভেঁকুৰ জাতীয় অণুজীৱ আতচী কাঁচেৰে দেখা পোৱা যায়, কিন্তু বেছিভাগ অণুজীৱক খালী চকুৰে দেখা নাযায়।
প্ৰশ্ন ২। অণুজীৱক কি কি প্রধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়?
উত্তৰঃ অণুজীৱক পাঁচটা প্রধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়: (১) বেক্টেৰিয়া (Bacteria), (২) ভেঁকুৰ (Fungi), (৩) প্রটোজৱা (Protozoa), (৪) শেলাই (Algae), আৰু (৫) ভাইৰাছ (Virus)। ভাইৰাছক অন্য অণুজীৱৰ দৰে নহয় — ইহঁত কেৱল জীৱিত কোষৰ ভিতৰতহে বাস কৰে আৰু বংশবিস্তাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। অণুজীৱ ক’ত ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ অণুজীৱ সর্বত্ৰ পোৱা যায়। সিহঁত মাটিত, পানীত, বায়ুত, আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰত, খাদ্যবস্তুত, আনকি তীব্র ঠাণ্ডা, গৰম আৰু লৱণাক্ত পৰিবেশতো জীয়াই থাকিব পাৰে। গৰম উষ্ণ প্ৰস্ৰৱণ, তুষাৰাৱৃত অঞ্চল সকলোতে অণুজীৱ পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪। গাঁজন (Fermentation) মানে কি? ইয়াত কোনটো অণুজীৱ ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ চেনি আৰু শর্কৰাজাতীয় পদাৰ্থক এলক’হল আৰু কার্বন ডাই-অক্সাইডত পৰিণত কৰাৰ পদ্ধতিকে গাঁজন বা Fermentation বোলে। এই প্রক্রিয়াত ইষ্ট (Yeast) নামৰ অণুজীৱ ব্যৱহাৰ হয়। পাউৰুটি তৈয়াৰ কৰোঁতে ইষ্ট যোগ দিলে কার্বন ডাই-অক্সাইড নিৰ্গত হয় আৰু পাউৰুটি ফোলে আৰু নৰম হয়।
প্ৰশ্ন ৫। এণ্টিবায়’টিক কি? ইয়াৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট অণুজীৱৰ পৰা প্রস্তুত কৰা এনে ঔষধ যিয়ে ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱক ধ্বংস কৰে বা তাৰ বৃদ্ধি ৰোধ কৰে, তাক এণ্টিবায়’টিক (Antibiotic) বোলে। উদাহৰণ: (১) পেনিচিলিন (Penicillin) — ভেঁকুৰৰ পৰা তৈয়াৰ, 1929 চনত আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিঙে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। (২) ষ্ট্ৰেপ্টোমাইচিন (Streptomycin)। এণ্টিবায়’টিক কেৱল চিকিৎসকৰ পৰামর্শতহে খাব লাগে।
প্ৰশ্ন ৬। প্যাথ’জেন (Pathogen) মানে কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ অণুজীৱে মানুহ, উদ্ভিদ বা জন্তুত ৰোগ সৃষ্টি কৰে, তাক প্যাথ’জেন বা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ বোলে। উদাহৰণ: (১) ভিব্রিও কলেৰি (Vibrio cholerae) — কলেৰা ৰোগ সৃষ্টি কৰে; (২) প্লাজম’ডিয়াম (Plasmodium) — মেলেৰিয়া ৰোগ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। ভেকচিন (Vaccine) কি? ইয়াৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ ভেকচিন হৈছে এক প্রকাৰৰ জৈৱিক প্রস্তুতি যি শৰীৰত ৰোগৰ বিৰুদ্ধে ৰোগ প্রতিৰোধ ক্ষমতা (Immunity) সৃষ্টি কৰে। ভেকচিনত দুর্বল বা মৃত ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ থাকে। গুটিবসন্ত (Smallpox) ৰোগৰ বিৰুদ্ধে পোন প্রথমে ভেকচিন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল এডৱার্ড জেনাৰ (Edward Jenner)ে।
প্ৰশ্ন ৮। সংক্রামক ৰোগ (Communicable Disease) মানে কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ ৰোগ এজন ৰোগীৰ পৰা আন এজন সুস্থ মানুহলৈ বায়ু, পানী, খাদ্য বা সংস্পর্শৰ মাধ্যমেৰে বিয়পে, সেইবোৰক সংক্রামক ৰোগ বোলে। উদাহৰণ: (১) কলেৰা — দূষিত পানী বা খাদ্যৰ দ্বাৰা বিয়পে; (২) চৰ্দি — বায়ুৰ মাধ্যমেৰে বিয়পে।
প্ৰশ্ন ৯। খাদ্য সংৰক্ষণৰ যিকোনো দুটা পদ্ধতি লিখা।
উত্তৰঃ খাদ্য সংৰক্ষণৰ দুটা পদ্ধতি হৈছে: (১) নিমখ দিয়া (Salting) — মাছ, মাংস আদিত নিমখ দিলে অণুজীৱ বাঢ়িব নোৱাৰে আৰু খাদ্য নষ্ট নহয়। (২) পাষ্টেউৰাইজেচন (Pasteurisation) — গাখীৰক নির্দিষ্ট উষ্ণতালৈ গৰম কৰি দ্রুতভাৱে ঠাণ্ডা কৰিলে ক্ষতিকৰ অণুজীৱ নষ্ট হয়।
প্ৰশ্ন ১০। ৰাইজোবিয়াম (Rhizobium) বেক্টেৰিয়াৰ কাম কি?
উত্তৰঃ ৰাইজোবিয়াম বেক্টেৰিয়া মাহজাতীয় উদ্ভিদ (যেনে — মগু, মাটিমাহ, ৰহৰ) ৰ শিপাৰ গাঁঠিত (Root nodules) বাস কৰে আৰু বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন পোনে পোনে শিপাত স্থিৰ কৰে। এই নাইট্ৰ’জেন উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। এই কাৰণেই মাহজাতীয় শস্য মাটিৰ উৰ্বৰতা বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ১১। খাদ্যত নিমখ বা চেনি দিলে খাদ্য সংৰক্ষণ হোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ খাদ্যত নিমখ বা চেনি দিলে খাদ্যৰ আৰ্দ্রতা (Moisture) কমি যায়। অণুজীৱৰ বৃদ্ধিৰ বাবে আর্দ্রতা অপৰিহার্য। আর্দ্রতাৰ অভাৱত অণুজীৱ বাঢ়িব নোৱাৰে আৰু সেইবাবে খাদ্য নষ্ট নহয়। এই কাৰণেই আচাৰ, মৰাপচা মাছ আদিত বহু নিমখ দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ১২। ভাইৰাছ অন্যান্য অণুজীৱৰ তুলনাত কিদৰে বেলেগ?
উত্তৰঃ ভাইৰাছ অন্যান্য অণুজীৱতকৈ কেইবাটাও দিশত বেলেগ: (১) ভাইৰাছ কোষীয় নহয় — ইহঁতৰ কোষৰ গঠন নাই। (২) ভাইৰাছ কেৱল জীৱিত কোষৰ ভিতৰতহে বংশবিস্তাৰ কৰিব পাৰে। (৩) ভাইৰাছৰ কোনো কোনো বৈশিষ্ট্য জীৱিত পদাৰ্থৰ দৰে আৰু কোনো কোনো বৈশিষ্ট্য নির্জীৱ পদাৰ্থৰ দৰে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। অণুজীৱৰ উপকাৰী দিশসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অণুজীৱৰ উপকাৰী দিশসমূহ নিম্নলিখিত:
- খাদ্য প্রস্তুতিত: লেক্টোবেছিলাছ বেক্টেৰিয়াই গাখীৰৰ পৰা দৈ তৈয়াৰ কৰে। ইষ্ট ব্যৱহাৰ কৰি পাউৰুটি, কেক, ইডলি আদি প্রস্তুত কৰা হয়। গাঁজন পদ্ধতিৰে মদ, বিয়াৰ আদি তৈয়াৰ হয়।
- ঔষধ প্রস্তুতিত: পেনিচিলিন, ষ্ট্ৰেপ্টোমাইচিন আদি এণ্টিবায়’টিক অণুজীৱৰ পৰা তৈয়াৰ হয়। ইয়াৰে বহু জীৱনদায়ী ৰোগৰ চিকিৎসা কৰা হয়।
- কৃষিত: ৰাইজোবিয়াম বেক্টেৰিয়া আৰু নীল-সেউজীয়া শেলাইয়ে বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন মাটিত স্থিৰ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
- পৰিবেশ পৰিষ্কাৰত: বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে মৃত জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ অৱশেষ পচাই সেইবোৰ মাটিত মিহলাই দিয়ে। এইবোৰক বিভঞ্জক (Decomposer) বোলে।
- ভেকচিন প্রস্তুতিত: দুর্বল বা মৃত ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ ব্যৱহাৰ কৰি ভেকচিন তৈয়াৰ কৰা হয় যি বিভিন্ন ৰোগৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ২। অণুজীৱৰ ক্ষতিকৰ দিশসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অণুজীৱৰ ক্ষতিকৰ দিশসমূহ নিম্নলিখিত:
- মানুহৰ ৰোগ সৃষ্টি: বিভিন্ন অণুজীৱে কলেৰা, টাইফইড, যক্ষ্মা, মেলেৰিয়া, এইডছ, পোলিঅ’, চৰ্দি আদি ৰোগ সৃষ্টি কৰে।
- খাদ্য নষ্ট কৰা: অণুজীৱে খাদ্যত বংশবিস্তাৰ কৰি খাদ্য পচাই পেলায়, বিষাক্ত কৰে আৰু খোৱাৰ অযোগ্য কৰি তোলে।
- উদ্ভিদৰ ৰোগ সৃষ্টি: গোমধানৰ মামৰ (Rust of wheat), নেমুৰ ক্যাংকাৰ (Citrus canker) আদি উদ্ভিদৰ বিভিন্ন ৰোগ অণুজীৱৰ দ্বাৰা হয়।
- জন্তুৰ ৰোগ সৃষ্টি: এণ্থ্ৰাক্স (Anthrax), ফুট এণ্ড মাউথ (Foot and Mouth disease) আদি পশু-পক্ষীৰ ৰোগ অণুজীৱৰ দ্বাৰা হয়।
- বস্তু নষ্ট কৰা: অণুজীৱে কাপোৰ, চামৰা, কাঠ আদি বিভিন্ন বস্তু নষ্ট কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। নাইট্ৰ’জেন চক্র (Nitrogen Cycle) কি? অণুজীৱে এই চক্রত কিদৰে ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন উদ্ভিদ, প্রাণী আৰু মাটিৰ মাজেৰে আবৰ্তিত হোৱা প্রক্রিয়াটোকে নাইট্ৰ’জেন চক্র বোলে। বায়ুমণ্ডলত প্রায় ৭৮% নাইট্ৰ’জেন আছে কিন্তু উদ্ভিদে পোনে পোনে ইয়াক গ্রহণ কৰিব নোৱাৰে।
অণুজীৱৰ ভূমিকা: (১) ৰাইজোবিয়াম বেক্টেৰিয়া আৰু নীল-সেউজীয়া শেলাই বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন মাটিত স্থিৰ কৰে, উদ্ভিদে এই নাইট্ৰ’জেন শিপাৰ মাধ্যমেৰে গ্রহণ কৰে। (২) উদ্ভিদ প্রাণীয়ে খায় আৰু নাইট্ৰ’জেন প্রাণীৰ শৰীৰত যায়। (৩) মৃত উদ্ভিদ আৰু প্রাণী বিভঞ্জক অণুজীৱৰ দ্বাৰা পচি নাইট্ৰ’জেন পুনৰ মাটিলৈ ঘূৰি আহে। (৪) কিছুমান বেক্টেৰিয়াই মাটিৰ নাইট্ৰেট ভাঙি নাইট্ৰ’জেন গেছ বায়ুমণ্ডললৈ উলিয়াই দিয়ে। এইদৰে নাইট্ৰ’জেন চক্র সম্পন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ৪। মানুহৰ বিভিন্ন ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ আৰু সিহঁতৰ বিয়পাৰ পথৰ এখন তালিকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ
| ৰোগ | ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ | অণুজীৱৰ শ্ৰেণী | সংক্ৰমণৰ পথ |
|---|---|---|---|
| কলেৰা (Cholera) | ভিব্রিও কলেৰি | বেক্টেৰিয়া | দূষিত পানী আৰু খাদ্য |
| টাইফইড (Typhoid) | চালম’নেলা টাইফি | বেক্টেৰিয়া | দূষিত পানী আৰু খাদ্য |
| যক্ষ্মা (Tuberculosis) | মাইক’বেক্টেৰিয়াম টিউবাৰকুল’চিছ | বেক্টেৰিয়া | বায়ুৰ মাধ্যমেৰে (কাহ, হাঁচি) |
| মেলেৰিয়া (Malaria) | প্লাজম’ডিয়াম | প্রটোজৱা | মাইকী এন’ফিলিছ মহৰ কামোৰ |
| এইডছ (AIDS) | HIV ভাইৰাছ | ভাইৰাছ | ৰক্ত সংক্ৰমণ, যৌন সংস্পর্শ |
| চৰ্দি (Common Cold) | ৰাইন’ভাইৰাছ | ভাইৰাছ | বায়ু, সংস্পর্শ |
| পোলিঅ’ (Polio) | পলিঅ’ভাইৰাছ | ভাইৰাছ | দূষিত পানী, মল-মূত্ৰ |
| আমাশয় (Dysentery) | এণ্টামিবা হিষ্ট’লাইটিকা | প্রটোজৱা | দূষিত পানী আৰু খাদ্য |
প্ৰশ্ন ৫। খাদ্য সংৰক্ষণৰ পদ্ধতিসমূহ বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ খাদ্য সংৰক্ষণৰ বিভিন্ন পদ্ধতি হৈছে:
- নিমখ দিয়া (Salting): মাছ, মাংস আদিত নিমখ দিলে আর্দ্রতা কমি অণুজীৱ বাঢ়িব নোৱাৰে। মৰাপচা মাছ এই পদ্ধতিৰ উদাহৰণ।
- চেনি দিয়া (Sugar/Sugaring): মোৰব্বা, জাম, জেলি আদিত চেনি দি খাদ্য সংৰক্ষণ কৰা হয়।
- তেল দিয়া (Oil): আচাৰত তেল দিলে অণুজীৱ বাঢ়িব নোৱাৰে।
- ভিনেগাৰ দিয়া (Vinegar): অম্লীয় পৰিবেশত অণুজীৱ জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। আচাৰত ভিনেগাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- পাষ্টেউৰাইজেচন (Pasteurisation): গাখীৰক ৭২°C উষ্ণতাত ১৫-৩০ ছেকেণ্ড গৰম কৰি দ্রুতভাৱে ঠাণ্ডা কৰা হয়। এই পদ্ধতিত ক্ষতিকৰ অণুজীৱ নষ্ট হয়। লুই পাষ্টেউৰে এই পদ্ধতি আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
- ঠাণ্ডা ভাণ্ডাৰ (Cold Storage/Refrigeration): কম উষ্ণতাত অণুজীৱৰ বৃদ্ধি মন্থৰ হয় বা বন্ধ হয়। ফ্রিজত খাদ্য সংৰক্ষণ এই পদ্ধতিৰে হয়।
- শুকুৱাই ৰখা (Dehydration/Drying): খাদ্য শুকুৱাই আর্দ্রতা আঁতৰ কৰিলে অণুজীৱ বাঢ়িব নোৱাৰে। শুকান মাছ, শুকান শাক-পাচলি এইভাৱে সংৰক্ষণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৬। অণুজীৱ কেনেকৈ বিয়পে? সংক্রামক ৰোগৰ পৰা কেনেকৈ ৰক্ষা পাব পাৰি?
উত্তৰঃ অণুজীৱ বিভিন্ন পথেৰে বিয়পে:
- বায়ুৰ মাধ্যমেৰে: ৰোগীয়ে কাহ বা হাঁচিয়াওঁতে অণুজীৱ বায়ুত মিহলি হয় আৰু অন্যই শ্বাস-প্রশ্বাসৰ লগত গ্রহণ কৰে। যেনে: চৰ্দি, যক্ষ্মা।
- পানী আৰু খাদ্যৰ মাধ্যমেৰে: দূষিত পানী বা খাদ্যৰ জৰিয়তে। যেনে: কলেৰা, টাইফইড।
- সংস্পর্শৰ দ্বাৰা: ৰোগীক স্পর্শ কৰা বা ৰোগীৰ ব্যৱহাৰৰ বস্তু ব্যৱহাৰ কৰাৰ জৰিয়তে।
- পোকা-মাকৰৰ দ্বাৰা: মহ, মাখিয়ে অণুজীৱ বহন কৰে। যেনে: মেলেৰিয়া (মহৰ দ্বাৰা)।
সংৰক্ষণৰ উপায়: (১) পৰিষ্কাৰ পানী পান কৰা। (২) খাদ্য গৰম কৰি খোৱা। (৩) নিয়মিত হাত ধোৱা। (৪) ভেকচিন লোৱা। (৫) মহ-মাখিৰ বংশবিস্তাৰ ৰোধ কৰা। (৬) ৰোগীৰ পৰা সুৰক্ষিত দূৰত্ব ৰখা।
প্ৰশ্ন ৭। এণ্টিবায়’টিক কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰা উচিত? ইয়াৰ অপব্যৱহাৰৰ কি কি ক্ষতি হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ এণ্টিবায়’টিক ব্যৱহাৰৰ সঠিক নিয়ম:
- এণ্টিবায়’টিক সদায় চিকিৎসকৰ পৰামর্শ লৈহে খাব লাগে।
- চিকিৎসকে নির্দিষ্ট কৰা সম্পূর্ণ কোর্চ শেষ কৰিব লাগে — মাজতে বন্ধ কৰিব নালাগে।
- ভাইৰাচজনিত ৰোগত (যেনে চৰ্দি, ফ্লু) এণ্টিবায়’টিক খোৱা উচিত নহয় কাৰণ ই ভাইৰাছৰ বিৰুদ্ধে কাম নকৰে।
অপব্যৱহাৰৰ ক্ষতি: অযথা বা আধৰুৱাকৈ এণ্টিবায়’টিক খালে বেক্টেৰিয়াই সেই ঔষধৰ প্রতি প্রতিৰোধ ক্ষমতা (Antibiotic Resistance) গঢ়ি তোলে, ফলত ঔষধ অকার্যকৰ হৈ পৰে আৰু ৰোগ কঠিন হৈ যায়।
প্ৰশ্ন ৮। পেনিচিলিনৰ আৱিষ্কাৰ কেনেকৈ হৈছিল? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ 1929 চনত স্কটলেণ্ডৰ বিজ্ঞানী আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিঙে (Alexander Fleming) এক দুর্ঘটনাক্রমে পেনিচিলিন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ লক্ষ্য কৰিলে যে পেনিচিলিয়াম (Penicillium) নামৰ এক সেউজীয়া ভেঁকুৰে বেক্টেৰিয়াৰ সংবর্ধন মাধ্যমত বৃদ্ধি পাইছে আৰু তাৰ চাৰিওকাষে বেক্টেৰিয়া বাঢ়িব পৰা নাই। এই পর্যবেক্ষণৰ পৰাই পেনিচিলিন আৱিষ্কাৰ হয়।
পেনিচিলিনৰ গুৰুত্ব: পেনিচিলিন আৱিষ্কাৰে চিকিৎসা বিজ্ঞানত বিপ্লৱ আনিলে। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত পেনিচিলিনে লক্ষ লক্ষ সৈনিকৰ প্রাণ ৰক্ষা কৰিছিল। এণ্টিবায়’টিকে যক্ষ্মা, নিউম’নিয়া আদি প্রাণঘাতী ৰোগৰ চিকিৎসা সম্ভৱ কৰি তুলিলে।
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Short Questions)
প্ৰশ্ন ১। পোন প্রথমে অণুজীৱ কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ 1676 চনত ডাচ বিজ্ঞানী এণ্টনি ভান লিউৱেনহক (Antonie van Leeuwenhoek)ে পোন প্রথমে অণুজীৱ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ নিজেই বিভিন্ন ধৰণৰ লেন্চ ব্যৱহাৰ কৰি অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰি অণুজীৱ পর্যবেক্ষণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। বিভঞ্জক (Decomposer) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ অণুজীৱে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ শৰীৰ পচাই জৈৱ পদাৰ্থক সৰল অজৈৱ পদাৰ্থলৈ পৰিণত কৰে, তাক বিভঞ্জক বোলে। বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ প্রধান বিভঞ্জক অণুজীৱ। ইহঁতে পৰিবেশ পৰিষ্কাৰ ৰখাত সহায় কৰে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। খাদ্যত বিষক্রিয়া (Food Poisoning) কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ অণুজীৱ-সংক্রমিত বা পচা খাদ্য খালে খাদ্যত বিষক্রিয়া হয়। কিছুমান বেক্টেৰিয়াই খাদ্যত বিষাক্ত পদাৰ্থ নিৰ্গত কৰে। সেই বিষাক্ত খাদ্য খালে বমি, পেটৰ বিষ, ডায়েৰিয়া আদি লক্ষণ দেখা যায়। এই কাৰণেই পচা বা বাচি ৰোৱা খাদ্য খোৱা উচিত নহয়।
প্ৰশ্ন ৪। নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ মুক্ত নাইট্ৰ’জেন গেছক নাইট্ৰ’জেনযুক্ত যৌগলৈ পৰিণত কৰাৰ পদ্ধতিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰ কৰণ (Nitrogen Fixation) বোলে। ৰাইজোবিয়াম বেক্টেৰিয়া আৰু নীল-সেউজীয়া শেলাই (যেনে — নষ্টক, Anabaena) এই কাম কৰে। এই প্রক্রিয়াই মাটিত নাইট্ৰ’জেনৰ পৰিমাণ বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ৫। বেক্টেৰিয়াক আকৃতিৰ ভিত্তিত কিমান ভাগত ভাগ কৰা হয়? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বেক্টেৰিয়াক আকৃতিৰ ভিত্তিত চাৰি ভাগত ভাগ কৰা হয়: (১) গোলাকাৰ (Cocci) — যেনে ষ্ট্ৰেপ্টোক’কাছ; (২) দণ্ডাকাৰ (Bacilli) — যেনে ই-কলাই; (৩) কমাকাৰ (Vibrio) — যেনে ভিব্রিও কলেৰি; (৪) কুণ্ডলাকাৰ (Spirilla) — যেনে স্পাইৰিলাম।
প্ৰশ্ন ৬। “বাহক” (Carrier) মানে কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱই ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ বহন কৰে আৰু সুস্থ মানুহলৈ বিয়পায়, সেইবোৰক বাহক (Carrier) বোলে। উদাহৰণ: মাইকী এন’ফিলিছ মহ মেলেৰিয়াৰ বাহক, আৰু মাখি কলেৰা, টাইফইড আদিৰ বাহক হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। এককোষী অণুজীৱ আৰু বহুকোষী অণুজীৱৰ মাজত পার্থক্য কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ এককোষী অণুজীৱ মাত্র এটা কোষেৰে গঠিত — যেনে অমিবা, বেক্টেৰিয়া, প্লাজম’ডিয়াম। বহুকোষী অণুজীৱ একাধিক কোষেৰে গঠিত — যেনে কিছুমান শেলাই আৰু ভেঁকুৰ। বেছিভাগ অণুজীৱ এককোষী।