সাৰাংশ: বায়ুত অলাগতিয়াল পদাৰ্থ যেনে ধোঁৱা, ধূলিকণা, কাৰ্বন মনক্সাইড, চালফাৰ ডাইঅক্সাইড, নাইট্ৰজেন অক্সাইড আদি মিহলি হৈ বায়ু দূষিত হয়। বাহন, কল-কাৰখানা, জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন আৰু অৰণ্যৰ জুই বায়ু প্ৰদূষণৰ মূল কাৰণ। বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ, হাপানি, ব্ৰংকাইটিছ, গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি, এছিড বৰষুণ আৰু ওজন স্তৰ ক্ষয় আদি সমস্যা দেখা দিয়ে। গ্ৰীণহাউছ প্ৰভাৱৰ কাৰণে পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত হিমবাহ গলি সাগৰৰ স্তৰ উচ্চ হৈছে।
পানীত শিল্পজাত বৰ্জ্য, কৃষিত ব্যৱহৃত সাৰ-কীটনাশক, নৰ্দমাৰ পানী আৰু আৱৰ্জনা পৰিলে পানী প্ৰদূষিত হয়। প্ৰদূষিত পানীৰ পৰা কলেৰা, টাইফয়েড, আমাশয় আদি ৰোগ বিয়পে আৰু জলজ প্ৰাণীৰ ক্ষতি হয়। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীকে ধৰি অসমৰ বিভিন্ন নদী-পুখুৰীলৈ শিল্পৰ বৰ্জ্য আৰু নৰ্দমাৰ পানী পৰাৰ ফলত পানী প্ৰদূষণ এক গুৰুতৰ সমস্যা হৈ পৰিছে। ইউট্ৰফিকেচন প্ৰক্ৰিয়াত অতিৰিক্ত পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ কাৰণে শেলাই অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পাই পানীত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমাই দিয়ে, ফলত জলজ প্ৰাণী মৃত্যুমুখত পৰে। পানী পৰিশোধন কৰি খোৱা পানী নিৰাপদ কৰিব পাৰি।
প্ৰদূষণ ৰোধ কৰিবলৈ CNG/LPG ব্যৱহাৰ, গছ-গছনি ৰোপণ, সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ, নৰ্দমাৰ পানী শোধন কৰাৰ পিছতহে নদীত এৰা, কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস আদি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। গংগা নদী পৰিষ্কাৰ কাৰ্যসূচী আৰু অনুৰূপ আঁচনিসমূহে পানী প্ৰদূষণ কমোৱাত সহায় কৰিছে।
Summary: Air pollution occurs when harmful substances such as smoke, dust, carbon monoxide, sulphur dioxide, nitrogen oxides and CFCs mix with air. Vehicles, industries, burning of fossil fuels and forest fires are the major sources of air pollution. Its effects include respiratory diseases like asthma and bronchitis, global warming, acid rain, and ozone layer depletion. The greenhouse effect — where gases like CO₂, methane and nitrous oxide trap heat — is causing a gradual rise in Earth’s average temperature, leading to glacier melting and rising sea levels.
Water pollution is caused by industrial effluents, agricultural chemicals (fertilisers and pesticides), sewage, and garbage dumped into water bodies. Polluted water spreads diseases such as cholera, typhoid, and dysentery, and harms aquatic life. Eutrophication — the excess growth of algae due to nutrient overload — depletes dissolved oxygen and kills aquatic organisms. Rivers like the Brahmaputra face increasing pollution from industrial waste and untreated sewage. Water can be purified by filtration, boiling, chlorination, and UV treatment. Preventive measures include using clean fuels, planting trees, treating sewage before discharge, reducing chemical use, and not dumping waste into water bodies.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বায়ু প্ৰদূষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বায়ুত অলাগতিয়াল পদাৰ্থ মিহলি হৈ বায়ুৰ স্বাভাৱিক গুণাগুণ নষ্ট হোৱা আৰু জীৱ-জন্তু তথা পৰিৱেশৰ ক্ষতি হোৱা অৱস্থাকে বায়ু প্ৰদূষণ বোলে।
প্ৰশ্ন ২। পানী প্ৰদূষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ নদী, হ্ৰদ, পুখুৰী আদিৰ পানীত ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ বা বৰ্জ্য মিহলি হৈ পানীৰ গুণাগুণ নষ্ট হোৱা অৱস্থাকে পানী প্ৰদূষণ বোলে।
প্ৰশ্ন ৩। বায়ু প্ৰদূষণৰ দুটা মূল কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণৰ দুটা মূল কাৰণ হৈছে — (১) বাহন আৰু কল-কাৰখানাৰ ধোঁৱা, আৰু (২) জীৱাশ্ম ইন্ধন (কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল) দহন।
প্ৰশ্ন ৪। স্মগ কি?
উত্তৰঃ ধোঁৱা (smoke) আৰু কুঁৱলী (fog) একত্ৰিত হৈ যি ঘন আৱৰণ তৈয়াৰ হয়, তাকে স্মগ (smog) বোলে। স্মগে দৃশ্যমানতা কমায় আৰু হাপানি, কাহ আদি শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত সমস্যা সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। এছিড বৰষুণ কিদৰে হয়?
উত্তৰঃ কল-কাৰখানা আৰু বাহনৰ পৰা নিৰ্গত চালফাৰ ডাইঅক্সাইড (SO₂) আৰু নাইট্ৰজেন ডাইঅক্সাইড (NO₂) বায়ুমণ্ডলীয় পানীৰ বাষ্পৰ সৈতে মিহলি হৈ চালফিউৰিক এছিড (H₂SO₄) আৰু নাইট্ৰিক এছিড (HNO₃) গঠন কৰে। এই এছিডযুক্ত বৃষ্টিকে এছিড বৰষুণ বোলে।
প্ৰশ্ন ৬। এছিড বৰষুণৰ দুটা ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ এছিড বৰষুণৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ — (১) পুৰণি স্থাপত্য আৰু মাৰ্বলৰ ক্ষতি হয় (যেনে তাজমহলৰ “মাৰ্বল কেন্সাৰ”), আৰু (২) মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়, গছ-গছনি মৰে আৰু জলজ প্ৰাণীৰ ক্ষতি হয়।
প্ৰশ্ন ৭। ওজন স্তৰ কি আৰু ই আমাক কিদৰে ৰক্ষা কৰে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেটোস্ফিয়াৰত থকা ওজন (O₃) গেছৰ স্তৰকে ওজন স্তৰ বোলে। ই সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতিবেগুনীয়া (UV) ৰশ্মি শোষণ কৰি পৃথিৱীৰ জীৱ-জন্তুক ছালৰ কেন্সাৰ আৰু চকুৰ ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। CFC কি? ই ওজন স্তৰৰ কেনে ক্ষতি কৰে?
উত্তৰঃ CFC মানে ক্লৰফ্লুৰকাৰ্বন (Chlorofluorocarbon)। ইয়াক ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ, এয়াৰ কণ্ডিচনাৰ আৰু এয়ৰোচল স্প্ৰেত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। CFC বায়ুমণ্ডলত মিহলি হৈ ওজন অণু ভাঙি দিয়ে, যাৰ ফলত ওজন স্তৰ পাতল হৈ ক্ষতিকাৰক UV ৰশ্মি পৃথিৱীত পৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৯। গ্ৰীণহাউছ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত পৰাৰ পিছত বায়ুমণ্ডলৰ গ্ৰীণহাউছ গেছসমূহে (CO₂, মিথেন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড) এই তাপ বাহিৰলৈ যোৱাত বাধা দিয়ে আৰু পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল গৰম কৰি ৰাখে। এই প্ৰক্ৰিয়াকে গ্ৰীণহাউছ প্ৰভাৱ বোলে। গ্ৰীণহাউছ গেছৰ পৰিমাণ অত্যধিক বৃদ্ধি পালে গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্ন ১০। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ দুটা প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ দুটা প্ৰভাৱ — (১) মেৰু অঞ্চলৰ হিম আৰু হিমবাহ গলি সাগৰৰ জলস্তৰ উচ্চ হয়, ফলত উপকূলীয় অঞ্চল জলমগ্ন হোৱাৰ ভয় থাকে, আৰু (২) বতৰৰ ধৰন সলনি হয়, অতিবৃষ্টি, খৰাং আৰু ঘূৰ্ণীবতাহৰ পৰিমাণ বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ১১। SPM মানে কি? ই কেনে ক্ষতি কৰে?
উত্তৰঃ SPM মানে Suspended Particulate Matter অৰ্থাৎ বায়ুত ওলমি থকা কণিকীয় পদাৰ্থ। ধূলিকণা, ধোঁৱাৰ কণা আদি ইয়াৰ উদাহৰণ। ইহঁতে শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ সৃষ্টি কৰে, দৃশ্যমানতা কমায় আৰু তাজমহলৰ দৰে স্থাপত্যত হালধীয়া দাগ পেলায়।
প্ৰশ্ন ১২। কাৰ্বন মনক্সাইড কিদৰে ক্ষতিকাৰক?
উত্তৰঃ কাৰ্বন মনক্সাইড (CO) এক বিষাক্ত গেছ। ই তেজৰ হিমগ্লবিনৰ সৈতে অক্সিজেনতকৈ অধিক শক্তিশালীভাৱে যুক্ত হয়, ফলত তেজে শৰীৰৰ কোষলৈ অক্সিজেন কঢ়িয়াব নোৱাৰে। অধিক পৰিমাণে CO শ্বাস ললে মৃত্যুও হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। পানী প্ৰদূষণৰ তিনিটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ পানী প্ৰদূষণৰ তিনিটা কাৰণ — (১) শিল্প-কাৰখানাৰ ৰাসায়নিক বৰ্জ্য নদী-পুখুৰীত পেলোৱা, (২) কৃষিত ব্যৱহৃত সাৰ আৰু কীটনাশক পানীত মিহলি হোৱা, আৰু (৩) নৰ্দমাৰ অপৰিষ্কাৰ পানী (sewage) চিকিৎসা নকৰাকৈয়ে নদীত মিহলি কৰা।
প্ৰশ্ন ১৪। ইউট্ৰফিকেচন কি?
উত্তৰঃ পানীত সাৰ বা অন্য পুষ্টিকাৰক পদাৰ্থৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে শেলাই (algae) অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়। এই শেলাই মৰা-পচাৰ সময়ত বিভাজক অণুজীৱই অক্সিজেন খৰচ কৰে, ফলত পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমি যায় আৰু মাছ-অন্যান্য জলজ প্ৰাণী মৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াকে ইউট্ৰফিকেচন বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫। পানীয় পানী (Potable water) কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৰিষ্কাৰ, নিৰাপদ আৰু খোৱাৰ উপযোগী পানীকে পানীয় পানী বা Potable water বোলে। এনে পানীত ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু বা ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ থাকিব নালাগে।
প্ৰশ্ন ১৬। গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ ৰোধৰ বাবে চৰকাৰে কি পদক্ষেপ লৈছে?
উত্তৰঃ গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ ৰোধৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে ১৯৮৫ চনত “গংগা কাৰ্যসূচী” (Ganga Action Plan) আৰু ২০১৬ চনত “ৰাষ্ট্ৰীয় স্বচ্ছ গংগা মিছন” (National Mission for Clean Ganga) আৰম্ভ কৰিছে। এই কাৰ্যসূচীত নৰ্দমাৰ পানী শোধন, শিল্পৰ বৰ্জ্য নদীত এৰিব নোৱাৰাকৈ কৰা আদি ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বায়ু প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ নিম্নলিখিত —
- বাহন: মটৰগাড়ী, বাছ, ট্ৰাক আদিৰ পৰা কাৰ্বন মনক্সাইড, নাইট্ৰজেন অক্সাইড আৰু হাইড্ৰকাৰ্বন নিৰ্গত হয়।
- কল-কাৰখানা: তেলশোধনাগাৰ, চিমেণ্ট কাৰখানা, ট্যানাৰী আদিৰ পৰা চালফাৰ ডাইঅক্সাইড, নাইট্ৰজেন অক্সাইড আদি নিৰ্গত হয়।
- জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন: কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল পোৰাৰ পৰা CO₂ আৰু SO₂ উৎপন্ন হয়।
- প্ৰাকৃতিক কাৰণ: আগ্নেয়গিৰিৰ উদগিৰণ আৰু অৰণ্যৰ জুইৰ পৰা বিষাক্ত গেছ আৰু ধূলিকণা বায়ুত মিহলি হয়।
বায়ু প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱসমূহ —
- হাপানি, ব্ৰংকাইটিছ, শ্বাসতন্ত্ৰৰ ৰোগ সৃষ্টি হয়।
- গ্ৰীণহাউছ প্ৰভাৱৰ ফলত গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি পায়।
- এছিড বৰষুণে গছ-গছনি, ঐতিহাসিক স্থাপত্য আৰু জলজ প্ৰাণীৰ ক্ষতি কৰে।
- CFC-ৰ প্ৰভাৱত ওজন স্তৰ ক্ষয় হয়, ফলত UV ৰশ্মি পৃথিৱীত পৰি ছালৰ কেন্সাৰ হয়।
- স্মগে দৃশ্যমানতা কমায় আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সমস্যা সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২। পানী প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায় বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পানী প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ —
- শিল্পৰ বৰ্জ্য: আৰ্ছেনিক, সীহ, ফ্লুৰাইড আদি ৰাসায়নিক পদাৰ্থ শিল্পৰ পৰা নদী-পুখুৰীলৈ যায়।
- কৃষিজাত প্ৰদূষণ: ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক বৰষুণৰ পানীত মিহলি হৈ নদীলৈ যায়।
- নৰ্দমাৰ পানী: নগৰ-চহৰৰ নৰ্দমাৰ অপৰিষ্কাৰ পানী নদীত এৰা হয়।
- আৱৰ্জনা: প্লাষ্টিক, ঘৰুৱা আৱৰ্জনা নদীত পেলোৱা হয়।
পানী প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধৰ উপায় —
- শিল্পৰ বৰ্জ্য পানী শোধন কৰাৰ পিছতহে নদীত এৰিব লাগে।
- নৰ্দমাৰ পানী শোধন কেন্দ্ৰ (sewage treatment plant) স্থাপন কৰিব লাগে।
- ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ কমাই জৈৱিক খেতি কৰিব লাগে।
- নদী-পুখুৰীত আৱৰ্জনা পেলোৱা বন্ধ কৰিব লাগে।
- ব্ৰহ্মপুত্ৰকে ধৰি অসমৰ নদীসমূহৰ প্ৰদূষণ ৰোধত জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৩। তাজমহলৰ উপৰত বায়ু প্ৰদূষণৰ কেনে প্ৰভাৱ পৰিছে?
উত্তৰঃ তাজমহল ভাৰতৰ আগ্ৰা চহৰত অৱস্থিত এক বিশ্বঐতিহ্যবাহী শ্বেতপাথৰৰ স্থাপত্য। আগ্ৰাৰ ওচৰৰ মথুৰাৰ তেলশোধনাগাৰ আৰু আশে-পাশে থকা কাৰখানাসমূহৰ পৰা নিৰ্গত SO₂ আৰু NO₂ গেছ বায়ুমণ্ডলৰ পানী বাষ্পৰ সৈতে মিহলি হৈ এছিড বৰষুণ হয়। এই এছিড বৰষুণে তাজমহলৰ শ্বেতপাথৰ গলাই দিয়ে — এই প্ৰক্ৰিয়াক “মাৰ্বল কেন্সাৰ” বোলে। তদুপৰি ধোঁৱাৰ কণিকীয় পদাৰ্থ (SPM)-এ পাথৰত হালধীয়া দাগ পেলায়। এই কাৰণতে চৰকাৰে তাজমহলৰ চাৰিওফালে CNG/LPG চালিত বাহনহে চলাবলৈ দিয়াৰ নিয়ম কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৪। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি কি আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন, বননিধন আৰু শিল্পৰ প্ৰসাৰৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত CO₂, মিথেন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড আদি গ্ৰীণহাউছ গেছৰ পৰিমাণ অত্যধিক বৃদ্ধি পাইছে। এই গেছসমূহে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰতিফলিত তাপ বাহিৰলৈ নাযাবলৈ বাধা দিয়ে, ফলত পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাইছে — এয়াই গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি বা Global Warming।
গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ প্ৰভাৱসমূহ —
- মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ আৰু হিমবাহ গলি সাগৰৰ জলস্তৰ উচ্চ হৈছে, উপকূলীয় অঞ্চল তিতাৰ ভয় আছে।
- বতৰৰ ধৰন সলনি হৈছে — অতিবৃষ্টি, খৰাং আৰু ঘূৰ্ণীবতাহৰ পৰিমাণ বাঢ়িছে।
- বহু প্ৰজাতিৰ জীৱ-জন্তু বিলুপ্তিৰ ভয়ত পৰিছে।
- কৃষি উৎপাদনত প্ৰতিকূল প্ৰভাৱ পৰিছে।
গোলকীয় উত্তাপ ৰোধৰ বাবে বিশ্বৰ দেশসমূহে কিয়’ট’ প্ৰট’কল আৰু পেৰিছ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰি গ্ৰীণহাউছ গেছ নিৰ্গমন কমোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে।
প্ৰশ্ন ৫। বায়ু প্ৰদূষণ কমোৱাৰ উপায়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণ কমোৱাৰ উপায়সমূহ —
- পেট্ৰ’ল-ডিজেলৰ সলনি CNG বা LPG চালিত বাহন ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
- চুটি দূৰত্বৰ বাবে বাইচাইকেল ব্যৱহাৰ বা খোজকাঢ়ি যাব লাগে।
- সৌৰশক্তি, বায়ুশক্তি আৰু জলশক্তিৰ দৰে নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস ব্যৱহাৰ বাঢ়াব লাগে।
- গছ-গছনি ৰোপণ বৃদ্ধি কৰিব লাগে, কিয়নো গছে CO₂ শোষণ কৰে।
- জৈৱিক পদাৰ্থ পোৰাৰ সলনি পচন সাৰ (compost) তৈয়াৰ কৰিব লাগে।
- ৰান্ধনিশালত কাঠ-খৰিৰ সলনি গেছৰ চুলা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
- CFC থকা সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ কমাব লাগে।
প্ৰশ্ন ৬। পানী পৰিষ্কাৰ কৰাৰ পদ্ধতিসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পানী পৰিষ্কাৰ কৰাৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ —
- পৰিস্ৰাৱণ (Filtration): বালি আৰু পাথৰৰ স্তৰেদি পানী পাৰ কৰি কণিকীয় অপদ্ৰব্য আঁতৰোৱা হয়।
- উতলোৱা (Boiling): পানী উতলালে ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু মৰে।
- ক্লৰিণেচন (Chlorination): পানীত ক্লৰিন মিহলোৱাৰ ফলত জীৱাণু ধ্বংস হয়। পৌৰসভাই এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে।
- UV চিকিৎসা: অতিবেগুনীয়া ৰশ্মিৰে পানী শুদ্ধ কৰা হয়।
- ক্লৰিন টেবলেট: বিশুদ্ধকৰণ টেবলেট পানীত দিলে জীৱাণু নষ্ট হয়।
বায়ু প্ৰদূষণ আৰু পানী প্ৰদূষণৰ তুলনামূলক তালিকা
| বিষয় | বায়ু প্ৰদূষণ | পানী প্ৰদূষণ |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | বায়ুত অলাগতিয়াল পদাৰ্থ মিহলি হোৱা | পানীত ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ মিহলি হোৱা |
| মূল প্ৰদূষক | CO, SO₂, NO₂, CFC, ধূলিকণা | নৰ্দমাৰ পানী, শিল্পৰ বৰ্জ্য, সাৰ, কীটনাশক |
| মূল উৎস | বাহন, কাৰখানা, জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন | শিল্প, কৃষি, নগৰৰ নৰ্দমা, আৱৰ্জনা |
| স্বাস্থ্যৰ প্ৰভাৱ | হাপানি, ব্ৰংকাইটিছ, ছালৰ কেন্সাৰ | কলেৰা, টাইফয়েড, আমাশয় |
| পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ | গোলকীয় উত্তাপ, এছিড বৰষুণ, ওজন ক্ষয় | ইউট্ৰফিকেচন, জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু |
| প্ৰতিকাৰ | CNG ব্যৱহাৰ, গছ ৰোপণ, নবীকৰণযোগ্য শক্তি | পানী শোধন, নৰ্দমা পৰিচালনা, কীটনাশক হ্ৰাস |
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। চালফাৰ ডাইঅক্সাইড আৰু নাইট্ৰজেন ডাইঅক্সাইড বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে মিহলি হৈ __________ সৃষ্টি কৰে।
উত্তৰঃ এছিড বৰষুণ
প্ৰশ্ন ২। __________ গেছে তেজৰ অক্সিজেন কঢ়িওৱাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে।
উত্তৰঃ কাৰ্বন মনক্সাইড (CO)
প্ৰশ্ন ৩। ওজন স্তৰ ধ্বংস কৰিবলৈ দায়ী পদাৰ্থটো হৈছে __________।
উত্তৰঃ ক্লৰফ্লুৰকাৰ্বন (CFC)
প্ৰশ্ন ৪। বায়ুত ধোঁৱা আৰু কুঁৱলীৰ মিশ্ৰণক __________ বোলে।
উত্তৰঃ স্মগ (Smog)
প্ৰশ্ন ৫। খোৱাৰ উপযোগী পানীক __________ বোলে।
উত্তৰঃ পানীয় পানী (Potable water)
প্ৰশ্ন ৬। পানীত অতিৰিক্ত পুষ্টিকাৰক পদাৰ্থ পৰিলে শেলাইৰ অতিমাত্ৰা বৃদ্ধিৰ ফলত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক __________ বোলে।
উত্তৰঃ ইউট্ৰফিকেচন (Eutrophication)
প্ৰশ্ন ৭। CO₂, মিথেন আৰু নাইট্ৰাছ অক্সাইডক __________ বোলে।
উত্তৰঃ গ্ৰীণহাউছ গেছ
প্ৰশ্ন ৮। গংগা নদী পৰিষ্কাৰৰ বাবে ১৯৮৫ চনত __________ কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ গংগা কাৰ্যসূচী (Ganga Action Plan)
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। পৰিষ্কাৰ আৰু স্বচ্ছ পানী সদায় খোৱাৰ উপযোগী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পৰিষ্কাৰ দেখা পানীতো ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ থাকিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২। CFC ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ আৰু এয়াৰ কণ্ডিচনাৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। নাইট্ৰজেন এটি গ্ৰীণহাউছ গেছ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নাইট্ৰজেন গ্ৰীণহাউছ গেছ নহয়।
প্ৰশ্ন ৪। এছিড বৰষুণ তাজমহলৰ মাৰ্বল ক্ষয় কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। ওজন স্তৰে সূৰ্যৰ অতিবেগুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৬। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ ফলত হিমবাহ গলি সাগৰৰ স্তৰ হ্ৰাস পায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। হিমবাহ গলিলে সাগৰৰ স্তৰ বৃদ্ধি পায়, হ্ৰাস নাপায়।
প্ৰশ্ন ৭। পানী উতলালে ইয়াত থকা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু মৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৮। CNG এটি পৰিষ্কাৰ ইন্ধন।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (১) কাৰ্বন মনক্সাইড | (ক) ওজন স্তৰ ক্ষয় |
| (২) CFC | (খ) এছিড বৰষুণ |
| (৩) SO₂ আৰু NO₂ | (গ) তেজৰ অক্সিজেন কঢ়িওৱাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস |
| (৪) CO₂ আৰু মিথেন | (ঘ) ইউট্ৰফিকেচন |
| (৫) নাইট্ৰজেন সাৰ | (ঙ) গ্ৰীণহাউছ প্ৰভাৱ |
উত্তৰঃ (১)–(গ), (২)–(ক), (৩)–(খ), (৪)–(ঙ), (৫)–(ঘ)
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বায়ুৰ স্বাভাৱিক গঠন কি?
উত্তৰঃ বায়ুত নাইট্ৰজেন ৭৮%, অক্সিজেন ২১%, কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড ০.০৩%, আৰ্গন ০.০৯% আৰু বাষ্প আৰু অন্যান্য গেছ অতি কম পৰিমাণে থাকে।
প্ৰশ্ন ২। দুটা জলবাহিত ৰোগৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কলেৰা আৰু টাইফয়েড।
প্ৰশ্ন ৩। পৌৰসভাই খোৱাপানী বিশুদ্ধ কৰিবলৈ কি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰঃ পৌৰসভাই সাধাৰণতে পৰিস্ৰাৱণ আৰু ক্লৰিণেচন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ধোঁৱাহীন চুলা (smokeless chulha) ব্যৱহাৰৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ ধোঁৱাহীন চুলাই কম ধোঁৱা উৎপন্ন কৰে, কাঠৰ ব্যৱহাৰ কমায় আৰু ঘৰৰ ভিতৰৰ বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰে, ফলত মহিলাৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ কমে।
প্ৰশ্ন ৫। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী প্ৰদূষণৰ দুটা কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (১) নদীৰ পাৰৰ চহৰ-নগৰৰ নৰ্দমাৰ পানী অপৰিষ্কাৰ অৱস্থাতে নদীত পৰা, আৰু (২) কৃষিৰ পৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক নদীলৈ বোৱা।
প্ৰশ্ন ৬। CNG মানে কি? ইয়াক কিয় পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বোলা হয়?
উত্তৰঃ CNG মানে Compressed Natural Gas (সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ)। ইয়াক পেট্ৰ’ল বা ডিজেলতকৈ কম ক্ষতিকাৰক গেছ নিৰ্গত কৰে বাবে পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৭। কল-কাৰখানাৰ পৰা কি কি ৰাসায়নিক পদাৰ্থ পানী প্ৰদূষণ ঘটায়?
উত্তৰঃ কল-কাৰখানাৰ পৰা আৰ্ছেনিক, সীহ (lead), ফ্লুৰাইড, পাৰা (mercury) আদি ধাতৱ পদাৰ্থ আৰু ৰাসায়নিক বৰ্জ্য পানীত মিহলি হৈ পানী প্ৰদূষিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। বায়ু প্ৰদূষণে মানৱ স্বাস্থ্যত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত হাপানি, ব্ৰংকাইটিছ, এমফিজেমা আদি শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ হয়। CO গেছে তেজৰ অক্সিজেন কঢ়িওৱাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে। UV ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত ছালৰ কেন্সাৰ আৰু চকুৰ ৰোগ হয়।
প্ৰশ্ন ৯। বনৰীয়া জুই (forest fire) বায়ু প্ৰদূষণত কিদৰে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ বনৰীয়া জুইত প্ৰচুৰ পৰিমাণে CO₂, CO, ধোঁৱা আৰু ধূলিকণা বায়ুত মিহলি হয়। ই বায়ুৰ গুণাগুণ নষ্ট কৰে আৰু আশে-পাশেৰ বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতাও বাঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ১০। পানী বিশুদ্ধকৰণত ক্লৰিনেচনৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ পানীত নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ক্লৰিন মিহলোৱাৰ ফলত পানীত থকা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বেক্টেৰিয়া আৰু অন্যান্য অণুজীৱ ধ্বংস হয়। পৌৰ জলসৰবৰাহ ব্যৱস্থাত এই পদ্ধতি বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।