সাৰাংশ: ব্ৰহ্মাণ্ডত অগণিত জ্যোতিষ্ক (Celestial bodies) আছে — তাৰকা, গ্ৰহ, উপগ্ৰহ, ধূমকেতু, গ্ৰহাণু আদি। চন্দ্ৰ হৈছে পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ। চন্দ্ৰৰ নিজস্ব পোহৰ নাই — ই সূৰ্যৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰে। চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে আবৰ্তন কৰোঁতে আমি তাৰ বিভিন্ন আলোকিত অংশ দেখা পাওঁ — এয়াই চন্দ্ৰৰ কলা (Phases of the Moon)। তাৰকা হৈছে হাইড্ৰজেন আৰু হিলিয়াম গেছৰ বিশাল পিণ্ড যিয়ে নিজস্ব পোহৰ আৰু তাপ উৎপন্ন কৰে। সূৰ্য হৈছে পৃথিৱীৰ সবাতোকৈ ওচৰৰ তাৰকা। কেইবাটাও তাৰকাই মিলি নিৰ্দিষ্ট আকৃতি তৈয়াৰ কৰিলে তাক নক্ষত্রমণ্ডল (Constellation) বোলে। সূৰ্য, আঠোটা গ্ৰহ, তেওঁলোকৰ উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণু, ধূমকেতু আদি লৈ সৌৰজগৎ গঠিত।
আঠোটা গ্ৰহ সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্ব অনুযায়ী: বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ আৰু নেপচুন। মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ মাজত গ্ৰহাণু বেল্ট (Asteroid Belt) আছে। ধূমকেতু বৰফ আৰু শিলৰ পিণ্ড — সূৰ্যৰ ওচৰলৈ আহিলে ইয়াৰ লেজ দেখা যায়। হেলিৰ ধূমকেতু প্ৰতি ৭৬ বছৰত এবাৰ দেখা যায়। উল্কাপাত (Shooting Stars) আচলতে তাৰকা নহয় — এইবোৰ উল্কা (Meteors) যি বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰি জ্বলি উঠে। INSAT আৰু IRS আদি কৃত্রিম উপগ্ৰহে আবহাওৱাৰ পূৰ্বাভাস, দূৰসংযোগ, দূৰসংবেদন আদি কামত সহায় কৰে।
Summary: Chapter 17 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 8 General Science deals with Stars and the Solar System. The universe contains countless celestial bodies — stars, planets, satellites, comets, and asteroids. The Moon is Earth’s natural satellite that reflects sunlight and shows phases as it revolves around Earth. Stars are huge balls of hot gases (hydrogen and helium) that emit their own light and heat; the Sun is the nearest star to Earth. Groups of stars forming recognizable patterns are called constellations, such as Ursa Major, Orion, and Cassiopeia. The Pole Star (Dhruva Tara/Polaris) appears stationary and is used for navigation. The solar system consists of the Sun, eight planets and their moons, asteroids, comets, and other bodies. The planets in order from the Sun are Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, and Neptune. Jupiter is the largest planet; Saturn has prominent rings; Venus is the brightest and hottest; Mars is the red planet. Halley’s Comet appears every 76 years. Meteors are meteoroids that burn up in the atmosphere, while meteorites reach Earth’s surface. Artificial satellites like INSAT and IRS serve important purposes including weather forecasting, communication, and remote sensing.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। জ্যোতিষ্ক (Celestial body) কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ আকাশত দেখা পোৱা সূৰ্য, চন্দ্ৰ, তাৰকা, গ্ৰহ আদি প্ৰাকৃতিক বস্তুবোৰক জ্যোতিষ্ক বোলে। উদাহৰণ: চন্দ্ৰ আৰু মঙ্গল গ্ৰহ।
প্ৰশ্ন ২। চন্দ্ৰৰ কলা (Phases of the Moon) কাক বোলে?
উত্তৰঃ চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে আবৰ্তন কৰোঁতে সূৰ্যৰ পোহৰত ইয়াৰ বিভিন্ন অংশ আলোকিত হয়। ফলত আমি প্ৰতিদিন চন্দ্ৰৰ বিভিন্ন আকৃতি দেখা পাওঁ — কেতিয়াবা পূৰ্ণ, কেতিয়াবা অৰ্ধচন্দ্ৰ, কেতিয়াবা একদম দেখা নাযায়। এই বিভিন্ন আকৃতিবোৰকে চন্দ্ৰৰ কলা বোলে।
প্ৰশ্ন ৩। পূৰ্ণিমা আৰু অমাবস্যা কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া চন্দ্ৰৰ সম্পূৰ্ণ গোলক সূৰ্যৰ পোহৰত আলোকিত হৈ পৃথিৱীৰ পৰা দেখা যায়, তেতিয়া তাক পূৰ্ণিমা (Full Moon) বোলে। আৰু যেতিয়া চন্দ্ৰৰ আলোকিত অংশ পৃথিৱীৰ দিশত নোহোৱাৰ কাৰণে চন্দ্ৰ দেখা নাযায়, তেতিয়া তাক অমাবস্যা (New Moon) বোলে।
প্ৰশ্ন ৪। চন্দ্ৰৰ পৃষ্ঠ কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ চন্দ্ৰৰ পৃষ্ঠ শুকান, ধূলিৱাল আৰু পাথৰেৰে আবৃত। ইয়াত বহু ক্ৰেটাৰ (Crater) আছে যিবোৰ উল্কাপিণ্ড আহি পৰাৰ ফলত তৈয়াৰ হৈছে। চন্দ্ৰত বায়ু বা পানী নাই। ইয়াত পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতৰ সমান উচ্চতাৰ পৰ্বতও আছে।
প্ৰশ্ন ৫। চন্দ্ৰত প্ৰথম ভৰি থোৱা মানুহজনৰ নাম কি? কেতিয়া?
উত্তৰঃ নীল আৰ্মষ্ট্ৰং (Neil Armstrong) ১৯৬৯ চনৰ ২১ জুলাইত চন্দ্ৰত প্ৰথম ভৰি থোৱা মানুহ হিচাপে ইতিহাসত ঠাই পাইছে। এই অভিযানৰ নাম আছিল এপোল’ ১১ (Apollo 11)।
প্ৰশ্ন ৬। তাৰকা কাক বোলে? তাৰকাৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ তাৰকা হৈছে হাইড্ৰজেন আৰু হিলিয়াম গেছৰ বিশাল পিণ্ড যিয়ে নিজস্ব পোহৰ আৰু তাপ উৎপন্ন কৰে। তাৰকাৰ বৈশিষ্ট্য: (১) ইহঁতে নিজস্ব পোহৰ নিৰ্গত কৰে; (২) ইহঁত অতি দূৰত থকাৰ বাবে বিন্দুৰ দৰে দেখা যায়; (৩) আকাশৰ বুকুত ইহঁত মিটমিটাই জ্বলে; (৪) ইহঁত অতি উচ্চ তাপমাত্ৰাৰ।
প্ৰশ্ন ৭। সূৰ্য কি? ই কিয় তাৰকা?
উত্তৰঃ সূৰ্য পৃথিৱীৰ সবাতোকৈ ওচৰৰ তাৰকা। ইয়াত মূলতঃ হাইড্ৰজেন আৰু হিলিয়াম গেছ আছে। সূৰ্যই নিজস্ব পোহৰ আৰু তাপ উৎপন্ন কৰে বাবে ইয়াক তাৰকা বোলা হয়। সূৰ্য পৃথিৱীৰ পৰা প্ৰায় ১৫ কোটি কিলোমিটাৰ দূৰত আছে আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ পৃথিৱীত পৌঁছাবলৈ প্ৰায় ৮ মিনিট লাগে।
প্ৰশ্ন ৮। তাৰকা মিটমিটায় কিয়?
উত্তৰঃ তাৰকাৰ পোহৰ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে আহোঁতে বায়ুৰ বিভিন্ন স্তৰত বিভিন্ন ঘনত্ব থকাৰ কাৰণে পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ বা বাঁকখোৱা হয়। ইয়াৰ ফলতে তাৰকাৰ পোহৰ কম বেছি হয় আৰু ইহঁত মিটমিটাই জ্বলা দেখা যায়। গ্ৰহবোৰ মিটমিটায় নহয় কাৰণ ইহঁত তুলনামূলকভাৱে ওচৰত আৰু বৃত্তাকাৰ উৎস হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ৯। নক্ষত্রমণ্ডল (Constellation) কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ আকাশত বিভিন্ন তাৰকাই পৰস্পৰ লগ লাগি যেতিয়া চিনাক্ত আকৃতি তৈয়াৰ কৰে, তেতিয়া তাক নক্ষত্রমণ্ডল বোলে। উদাহৰণ: সপ্তৰ্ষিমণ্ডল বা উৰ্চা মেজৰ (Ursa Major) আৰু কালপুৰুষ বা অৰিয়ন (Orion)।
প্ৰশ্ন ১০। সপ্তৰ্ষিমণ্ডল বা উৰ্চা মেজৰ কি?
উত্তৰঃ সপ্তৰ্ষিমণ্ডল বা উৰ্চা মেজৰ (Ursa Major / Great Bear / Big Dipper) হৈছে সাতোটা উজ্জ্বল তাৰকাৰে গঠিত এটা নক্ষত্রমণ্ডল। ইয়াৰ আকৃতি এটা বিশাল চামুচ বা প্ৰশ্নবোধক চিহ্নৰ দৰে। ভাৰতীয় পৌৰাণিক বিশ্বাসত এই সাতোটা তাৰকাক সাত ঋষিৰ প্ৰতীক বুলি মানা হয়।
প্ৰশ্ন ১১। ধ্রুৱ তাৰা (Pole Star) কি? ইয়াক কেনেকৈ চিনাক্ত কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ ধ্রুৱ তাৰা বা পোল ষ্টাৰ (Polaris) হৈছে এটা তাৰকা যি সদায় উত্তৰ দিশত থিতাপি লৈ থাকে। পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণন অক্ষৰ একদম ওপৰত থকাৰ বাবে ইয়াক স্থিৰ দেখা যায়। ধ্রুৱ তাৰা চিনাক্ত কৰাৰ উপায়: সপ্তৰ্ষিমণ্ডলৰ শেষৰ ফালে থকা দুটা তাৰকাৰ মাজেৰে এটা কাল্পনিক ৰেখা টানি পাঁচগুণ দূৰত্বত আগুৱাই গ’লে ধ্রুৱ তাৰা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ১২। ধ্রুৱ তাৰাৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ধ্রুৱ তাৰা সদায় উত্তৰ দিশত থিতাপি লৈ থাকে। এইকাৰণে প্ৰাচীন কালত নাৱিক আৰু পথিকে ধ্রুৱ তাৰা দেখি দিশ নিৰ্ণয় কৰিছিল। ই উত্তৰ গোলাৰ্ধত দিশ নিৰ্ধাৰণৰ (Navigation) এক অতি নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰাকৃতিক মাধ্যম।
প্ৰশ্ন ১৩। কেচিঅ’পিয়া নক্ষত্রমণ্ডল কি?
উত্তৰঃ কেচিঅ’পিয়া (Cassiopeia) হৈছে উত্তৰ আকাশত দেখা পোৱা এটা নক্ষত্রমণ্ডল। ইয়াৰ আকৃতি ইংৰাজী W বা বিকৃত M আখৰৰ দৰে। শীতকালত সহজে দেখা যায়। ই প্ৰাচীন গ্ৰীক পৌৰাণিক ৰানী কেচিঅ’পিয়াৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৪। অৰিয়ন বা কালপুৰুষ নক্ষত্রমণ্ডল কি?
উত্তৰঃ অৰিয়ন বা কালপুৰুষ (Orion) হৈছে শীতকালীন আকাশত দেখা পোৱা এটা সুন্দৰ নক্ষত্রমণ্ডল। ইয়াত ৭-৮ টা উজ্জ্বল তাৰকা আছে — তিনিটা তাৰকাই এটা শিকাৰীৰ কঁকালপটিৰ দৰে সৰল ৰেখাত আছে আৰু চাৰিটা তাৰকাই চতুৰ্ভুজ গঠন কৰে। অৰিয়নৰ কঁকালৰ তাৰকাৰেদি ৰেখা টানিলে সিৰিয়াছ (সবাতোকৈ উজ্জ্বল তাৰকা) পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ১৫। আলোকবৰ্ষ (Light Year) কি?
উত্তৰঃ পোহৰে এক বছৰত যি দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰে তাক এক আলোকবৰ্ষ বোলে। পোহৰৰ বেগ প্ৰতি ছেকেণ্ডত প্ৰায় ৩ লাখ কিলোমিটাৰ। তাৰকাবোৰ অতি দূৰত থকাৰ বাবে তেওঁলোকৰ দূৰত্ব কিলোমিটাৰত প্ৰকাশ কৰা সুবিধাজনক নহয়, সেয়েহে আলোকবৰ্ষ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো তাৰকা ৫ আলোকবৰ্ষ দূৰত মানে তাৰ পোহৰ পৃথিৱীত আহি পাবলৈ ৫ বছৰ লাগে।
প্ৰশ্ন ১৬। সৌৰজগৎ কি?
উত্তৰঃ সূৰ্য আৰু তাৰ মাধ্যাকৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱত তাৰ চাৰিওফালে আবৰ্তন কৰা আঠোটা গ্ৰহ, তেওঁলোকৰ উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণু, ধূমকেতু আদি সকলোকে লৈ সৌৰজগৎ গঠিত। সূৰ্য হৈছে সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰ আৰু সকলো গ্ৰহ সূৰ্যৰ চাৰিওফালে নিজস্ব কক্ষপথত আবৰ্তন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৭। সৌৰজগতৰ আঠোটা গ্ৰহৰ নাম সূৰ্যৰ পৰা ক্ৰমে লিখা।
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ পৰা দূৰত্বৰ ক্ৰমে আঠোটা গ্ৰহ হৈছে: (১) বুধ (Mercury), (২) শুক্ৰ (Venus), (৩) পৃথিৱী (Earth), (৪) মঙ্গল (Mars), (৫) বৃহস্পতি (Jupiter), (৬) শনি (Saturn), (৭) ইউৰেনাছ (Uranus), (৮) নেপচুন (Neptune)।
প্ৰশ্ন ১৮। আভ্যন্তৰীণ গ্ৰহ আৰু বাহ্যিক গ্ৰহ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বুধ, শুক্ৰ, পৃথিৱী আৰু মঙ্গল — এই চাৰিটা গ্ৰহ সূৰ্যৰ ওচৰত আছে আৰু ইহঁতক আভ্যন্তৰীণ গ্ৰহ (Inner Planets) বোলে। ইহঁত শিলা দ্বাৰা গঠিত। বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ আৰু নেপচুন — এই চাৰিটা গ্ৰহ সূৰ্যৰ পৰা বহু দূৰত আছে আৰু ইহঁতক বাহ্যিক গ্ৰহ বা গেছ জায়েন্ট (Outer Planets / Gas Giants) বোলে।
প্ৰশ্ন ১৯। বুধ গ্ৰহৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ বুধ (Mercury) হৈছে সৌৰজগতৰ সূৰ্যৰ সবাতোকৈ ওচৰৰ গ্ৰহ আৰু আটাইতকৈ সৰু গ্ৰহ। ইয়াৰ কোনো প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ নাই। বুধ কেৱল ভোৰৰ আলফুলতে বা সন্ধিয়া সূৰ্যাস্তৰ পিছত ক্ষণিকৰ বাবে দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ২০। শুক্ৰ গ্ৰহ কিয় বিশেষ?
উত্তৰঃ শুক্ৰ (Venus) সৌৰজগতৰ সবাতোকৈ উজ্জ্বল গ্ৰহ আৰু সবাতোকৈ গৰম গ্ৰহ (প্ৰায় ৪৬৫° C)। ইয়াক প্ৰভাতী তাৰকা বা সাঁজৰ তাৰকা বোলা হয় কাৰণ এই গ্ৰহ পূবৰ আকাশত ভোৰ হোৱাৰ আগতে বা পশ্চিমৰ আকাশত সূৰ্যাস্তৰ পিছত দেখা যায়। শুক্ৰ অন্য গ্ৰহৰ বিপৰীত দিশত (পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ) আবৰ্তিত হয়। ইয়াৰ কোনো উপগ্ৰহ নাই।
প্ৰশ্ন ২১। মঙ্গল গ্ৰহক ৰঙা গ্ৰহ কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ মঙ্গল গ্ৰহৰ পৃষ্ঠত আইৰণ অক্সাইড (মামৰ) বেছিকৈ থকাৰ বাবে ই ৰঙচুৱা দেখা যায়। এইকাৰণেই ইয়াক ৰঙা গ্ৰহ (Red Planet) বোলা হয়। মঙ্গলৰ দুটা প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ আছে — ফোবোছ (Phobos) আৰু ডেইমোছ (Deimos)। মঙ্গলত সৌৰজগতৰ সবাতোকৈ ওখ পৰ্বত অলিম্পাছ মনছ (Olympus Mons) আছে।
প্ৰশ্ন ২২। বৃহস্পতি গ্ৰহ কিয় বিশেষ?
উত্তৰঃ বৃহস্পতি (Jupiter) হৈছে সৌৰজগতৰ সবাতোকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ। ইয়াত প্ৰায় ১৩০০ খন পৃথিৱী সোমাব পাৰে। ইয়াৰ এটা বিখ্যাত বৈশিষ্ট্য হৈছে গ্ৰেট ৰেড স্পট (Great Red Spot) — এটা বিশাল ধুমুহা যি শতাব্দীৰ পিছত শতাব্দী ধৰি চলি আছে। বৃহস্পতিৰ বহু উপগ্ৰহ আছে।
প্ৰশ্ন ২৩। শনি গ্ৰহৰ বলয় কি?
উত্তৰঃ শনি (Saturn) গ্ৰহৰ চাৰিওফালে ধূলি, বৰফ আৰু শিলৰ খুদ খুদ কণিকাৰে গঠিত সুস্পষ্ট বলয় (Rings) আছে। এই বলয়বোৰ দূৰবীণেৰে সহজে দেখা পোৱা যায়। শনি সৌৰজগতৰ কম ঘনত্বৰ গ্ৰহ — ইয়াৰ ঘনত্ব পানীতকৈও কম। ইয়াৰ প্ৰায় ৩০ টা প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ আছে।
প্ৰশ্ন ২৪। গ্ৰহাণু (Asteroid) কাক বোলে?
উত্তৰঃ মঙ্গল আৰু বৃহস্পতি গ্ৰহৰ মাজৰ কক্ষপথত অগণিত সৰু সৰু শিলা পিণ্ড সূৰ্যৰ চাৰিওফালে আবৰ্তন কৰে। এইবোৰকে গ্ৰহাণু (Asteroid) বোলে। গ্ৰহাণুবোৰ থকা অঞ্চলটোক গ্ৰহাণু বেল্ট (Asteroid Belt) বোলা হয়। বিজ্ঞানীসকলে মানে কৰে যে এইবোৰ সৌৰজগৎ গঠনৰ সময়ত সংযুক্ত হ’ব নোৱাৰা টুকুৰাবোৰ।
প্ৰশ্ন ২৫। ধূমকেতু (Comet) কি?
উত্তৰঃ ধূমকেতু হৈছে বৰফ, ধূলি আৰু গেছৰ সমন্বয়ত গঠিত এক জ্যোতিষ্ক যি সূৰ্যৰ চাৰিওফালে উপবৃত্তীয় কক্ষপথত আবৰ্তন কৰে। ধূমকেতু সূৰ্যৰ ওচৰলৈ আহিলে সূৰ্যৰ তাপ আৰু বতাহত ইয়াৰ বৰফ বাষ্পীভূত হয় আৰু ধূলি-গেছৰ এটা দীঘল লেজ তৈয়াৰ হয়। এই লেজ সদায় সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশলৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ২৬। হেলিৰ ধূমকেতু কি?
উত্তৰঃ হেলিৰ ধূমকেতু (Halley’s Comet) হৈছে এক সুপৰিচিত ধূমকেতু যি প্ৰতি ৭৫-৭৬ বছৰত এবাৰ পৃথিৱীৰ পৰা দেখা যায়। শেষবাৰ ১৯৮৬ চনত দেখা গৈছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰায় ২০৬১ চনত দেখা যাব।
প্ৰশ্ন ২৭। উল্কাপিণ্ড, উল্কা আৰু উল্কাশিলাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ উল্কাপিণ্ড (Meteoroid) হৈছে মহাকাশত ভাঁহি ফুৰা সৰু সৰু শিলা বা ধাতৱ পিণ্ড। যেতিয়া উল্কাপিণ্ড পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰে, বায়ুৰ সৈতে ঘৰ্ষণৰ ফলত জ্বলিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু আলোকৰেখা হিচাপে দেখা যায় — তাকে উল্কা (Meteor) বা খণ্ডতাৰা বোলে। যদি উল্কা সম্পূৰ্ণৰূপে নজ্বলি পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত আহি পৰে, তেন্তে তাক উল্কাশিলা (Meteorite) বোলে।
প্ৰশ্ন ২৮। উল্কাবৃষ্টি (Meteor Shower) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া পৃথিৱী কোনো ধূমকেতুৰ কক্ষপথ পাৰ হয়, তেতিয়া ধূমকেতুৰ বাটত পৰি থকা অগণিত উল্কাপিণ্ড পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰে। ফলত একেসময়তে বহু উল্কা দেখা যায় — এই পৰিঘটনাক উল্কাবৃষ্টি বোলে।
প্ৰশ্ন ২৯। কৃত্রিম উপগ্ৰহ কি? ই প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহতকৈ কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ মানুহে তৈয়াৰ কৰি মহাকাশত উৎক্ষেপণ কৰা উপগ্ৰহক কৃত্রিম উপগ্ৰহ বোলে। পাৰ্থক্য: প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ (যেনে চন্দ্ৰ) প্রকৃতিতে গঠিত, কৃত্রিম উপগ্ৰহ মানুহে নিৰ্মাণ কৰে। কৃত্রিম উপগ্ৰহ চন্দ্ৰতকৈ পৃথিৱীৰ বহু ওচৰত থাকে আৰু সংকেত পাঠাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩০। কৃত্রিম উপগ্ৰহৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ কৃত্রিম উপগ্ৰহৰ ব্যৱহাৰসমূহ হৈছে: (১) আবহাওৱাৰ পূৰ্বাভাস দিয়া, (২) বেতাৰ, দূৰদৰ্শন আৰু টেলিযোগাযোগ সংকেত প্ৰেৰণ কৰা, (৩) দূৰসংবেদন (Remote Sensing) কাৰ্যত — ভূমি, বনাঞ্চল, নদী-সমুদ্ৰৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা, (৪) GPS (দিক্নিৰ্ধাৰণ) ব্যৱস্থাত সহায় কৰা, (৫) সামৰিক উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। চন্দ্ৰৰ কলাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ চন্দ্ৰৰ নিজস্ব পোহৰ নাই — ই সূৰ্যৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰি জিলিকে। চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে প্ৰায় ২৯-৩০ দিনত এবাৰ আবৰ্তন কৰে। আবৰ্তনৰ সময়ত চন্দ্ৰৰ সূৰ্যৰ দিশত থকা অংশহে আলোকিত হয়। পৃথিৱীৰ পৰা আমি তাৰ যিমান আলোকিত অংশ দেখা পাওঁ, সেই অনুযায়ী চন্দ্ৰৰ আকৃতি বিভিন্ন দেখা যায়:
(১) অমাবস্যা (New Moon): চন্দ্ৰ পৃথিৱী আৰু সূৰ্যৰ মাজত থাকে। সূৰ্যৰ পোহৰে আলোকিত কৰা অংশ পৃথিৱীৰ বিপৰীত দিশত থাকে, সুতৰাং চন্দ্ৰ দেখা নাযায়।
(২) বাঢ়ন্ত কলা (Waxing Phase): অমাবস্যাৰ পিছত চন্দ্ৰৰ আলোকিত অংশ লাহে লাহে বাঢ়ে — অৰ্ধচন্দ্ৰৰ পৰা পূৰ্ণচন্দ্ৰলৈ।
(৩) পূৰ্ণিমা (Full Moon): চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ বিপৰীত দিশত সূৰ্যৰ পৰা। সম্পূৰ্ণ আলোকিত অংশ পৃথিৱীৰ দিশত থাকে, ফলত পূৰ্ণ চন্দ্ৰ দেখা যায়।
(৪) কমা কলা (Waning Phase): পূৰ্ণিমাৰ পিছত চন্দ্ৰৰ আলোকিত অংশ লাহে লাহে কমে — পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ পৰা অৰ্ধচন্দ্ৰলৈ এবং অমাবস্যালৈ।
এই সমগ্ৰ চক্ৰটো প্ৰায় ২৯.৫ দিনত সম্পূৰ্ণ হয়।
প্ৰশ্ন ২। সৌৰজগতৰ গ্ৰহবোৰৰ পৰিচয় বিশেষত্বসহ দিয়া।
উত্তৰঃ সৌৰজগতত মুঠ ৮টা গ্ৰহ আছে। তলত প্ৰতিটো গ্ৰহৰ পৰিচয় দিয়া হ’ল:
(১) বুধ (Mercury): সূৰ্যৰ সবাতোকৈ ওচৰৰ আৰু সৌৰজগতৰ সৰ্বোচ্চ সৰু গ্ৰহ। কোনো উপগ্ৰহ নাই।
(২) শুক্ৰ (Venus): সৌৰজগতৰ সবাতোকৈ উজ্জ্বল আৰু উষ্ণ গ্ৰহ। পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ আবৰ্তিত হয়। প্ৰভাতী বা সাঁজৰ তাৰকা।
(৩) পৃথিৱী (Earth): জীৱন আছে একমাত্র গ্ৰহ। বায়ুমণ্ডল, পানী আৰু উপযুক্ত তাপমাত্ৰা আছে। মহাকাশৰ পৰা নীলা-সেউজীয়া দেখা যায়। এটা উপগ্ৰহ (চন্দ্ৰ) আছে।
(৪) মঙ্গল (Mars): ৰঙা গ্ৰহ — আইৰণ অক্সাইডৰ বাবে। দুটা উপগ্ৰহ — ফোবোছ আৰু ডেইমোছ। সৌৰজগতৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত অলিম্পাছ মনছ ইয়াত আছে।
(৫) বৃহস্পতি (Jupiter): সৌৰজগতৰ সৰ্ববৃহৎ গ্ৰহ। গ্ৰেট ৰেড স্পট বিখ্যাত। ইয়াত প্ৰায় ১৩০০ পৃথিৱী সোমাব। বহু উপগ্ৰহ আছে।
(৬) শনি (Saturn): সুন্দৰ বলয়ৰ বাবে বিখ্যাত। সৌৰজগতৰ কম ঘনত্বৰ গ্ৰহ — পানীতকৈও হালকা। প্ৰায় ৩০ টা উপগ্ৰহ আছে।
(৭) ইউৰেনাছ (Uranus): পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ আবৰ্তিত হয় (শুক্ৰৰ দৰে)। অক্ষ অতি হেলনীয়া। ২১টা উপগ্ৰহ আছে।
(৮) নেপচুন (Neptune): সূৰ্যৰ পৰা সবাতোকৈ দূৰৰ গ্ৰহ। সূৰ্যৰ চাৰিওফালে এবাৰ আবৰ্তন কৰিবলৈ প্ৰায় ১৬৫ বছৰ লাগে। ৮টা উপগ্ৰহ আছে।
প্ৰশ্ন ৩। নক্ষত্রমণ্ডল কি? কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ নক্ষত্রমণ্ডলৰ পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ আকাশত কিছুমান তাৰকা মিলি চিনাক্ত আকৃতি তৈয়াৰ কৰে — এই তাৰকাৰ দলবোৰক নক্ষত্রমণ্ডল বোলে। বিভিন্ন নক্ষত্রমণ্ডলৰ পৰিচয়:
(১) সপ্তৰ্ষিমণ্ডল / উৰ্চা মেজৰ (Ursa Major / Big Dipper): সাতোটা উজ্জ্বল তাৰকাৰে গঠিত, বিশাল চামুচৰ আকৃতি। ভাৰতত এই সাত তাৰকাক সপ্তঋষি বুলি মানা হয়। এই নক্ষত্রমণ্ডলৰ শেষৰ দুটা তাৰকাৰ মাজেৰে ৰেখা টানিলে পাঁচগুণ দূৰত ধ্রুৱ তাৰা পোৱা যায়।
(২) অৰিয়ন / কালপুৰুষ (Orion): শীতকালত দেখা পোৱা সুন্দৰ নক্ষত্রমণ্ডল। তিনিটা তাৰকাই শিকাৰীৰ কঁকালপটিৰ দৰে, চাৰিটাই চতুৰ্ভুজ গঠন কৰে। অৰিয়নৰ কঁকালৰ তাৰকাৰেদি ৰেখা টানিলে সিৰিয়াছ পোৱা যায়।
(৩) কেচিঅ’পিয়া (Cassiopeia): উত্তৰ আকাশত দেখা W বা M আকৃতিৰ নক্ষত্রমণ্ডল। শীতকালত সহজে দেখা যায়।
(৪) লিঅ’ (Leo): উত্তৰ আৰু দক্ষিণ উভয় গোলাৰ্ধৰ পৰা বিভিন্ন সময়ত দেখা পোৱা নক্ষত্রমণ্ডল। ৬০০০ বছৰ আগতেই চিনাক্ত কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ধূমকেতু আৰু উল্কাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ
| ধূমকেতু (Comet) | উল্কা (Meteor) |
|---|---|
| বৰফ, ধূলি আৰু গেছৰে গঠিত বৃহৎ পিণ্ড | মহাকাশৰ সৰু শিলা বা ধাতৱ টুকুৰা |
| সূৰ্যৰ চাৰিওফালে উপবৃত্তীয় কক্ষপথত আবৰ্তন কৰে | বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰি জ্বলে |
| দীঘল লেজ থাকে (সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশলৈ) | আলোকৰেখা হিচাপে দেখা যায় |
| বাৰে বাৰে দেখা যায় (নিৰ্দিষ্ট সময়ান্তৰে) | ক্ষণিকভাৱে দেখা যায়, সাধাৰণতে জ্বলি শেষ হয় |
| উদাহৰণ: হেলিৰ ধূমকেতু | উল্কাশিলা (Meteorite) হিচাপে পৃথিৱীত পৰিব পাৰে |
প্ৰশ্ন ৫। কৃত্রিম উপগ্ৰহ আৰু প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা আৰু কৃত্রিম উপগ্ৰহৰ ব্যৱহাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ পাৰ্থক্য:
| কৃত্রিম উপগ্ৰহ | প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ |
|---|---|
| মানুহে নিৰ্মাণ কৰে | প্রকৃতিতে গঠিত |
| চন্দ্ৰতকৈ পৃথিৱীৰ বহু ওচৰত থাকে | গ্ৰহৰ পৰা তুলনামূলকভাৱে দূৰত থাকে |
| ৰেডিঅ’ সংকেত পাঠাব পাৰে | নিজে সংকেত পাঠাব নোৱাৰে |
| সীমিত আয়ুস থাকে | স্থায়ীভাৱে গ্ৰহৰ চাৰিওফালে থাকে |
| উদাহৰণ: INSAT, IRS, আৰ্যভট্ট | উদাহৰণ: চন্দ্ৰ (পৃথিৱীৰ), ফোবোছ (মঙ্গলৰ) |
কৃত্রিম উপগ্ৰহৰ ব্যৱহাৰ: (১) আবহাওৱাৰ পূৰ্বাভাস দিয়া; (২) টেলিভিছন, ৰেডিঅ’ আৰু টেলিযোগাযোগ সংকেত প্ৰেৰণ; (৩) দূৰসংবেদনৰ (Remote Sensing) যোগেদি ভূমি, বন, নদী-সমুদ্ৰৰ তথ্য সংগ্ৰহ; (৪) GPS নেভিগেশ্যনত সহায়; (৫) কৃষিৰ তথ্য সংগ্ৰহ। ভাৰতৰ কৃত্রিম উপগ্ৰহ: INSAT (যোগাযোগ), IRS (দূৰসংবেদন), আৰ্যভট্ট, কল্পনা-১, EDUSAT।
সৌৰজগতৰ গ্ৰহসমূহ
| গ্ৰহ | সূৰ্যৰ পৰা ক্ৰম | বিশেষত্ব |
|---|---|---|
| বুধ (Mercury) | ১ম | সৰ্বোচ্চ সৰু গ্ৰহ; উপগ্ৰহ নাই |
| শুক্ৰ (Venus) | ২য় | সবাতোকৈ উজ্জ্বল আৰু উষ্ণ; প্ৰভাতী তাৰকা |
| পৃথিৱী (Earth) | ৩য় | জীৱন আছে; এটা উপগ্ৰহ (চন্দ্ৰ) |
| মঙ্গল (Mars) | ৪র্থ | ৰঙা গ্ৰহ; দুটা উপগ্ৰহ |
| বৃহস্পতি (Jupiter) | ৫ম | সৰ্ববৃহৎ গ্ৰহ; গ্ৰেট ৰেড স্পট |
| শনি (Saturn) | ৬ষ্ঠ | সুন্দৰ বলয়; কম ঘনত্ব |
| ইউৰেনাছ (Uranus) | ৭ম | হেলনীয়া অক্ষ; পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ঘূৰে |
| নেপচুন (Neptune) | ৮ম | সূৰ্যৰ পৰা সবাতোকৈ দূৰৰ গ্ৰহ |
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। পৃথিৱীৰ একমাত্র প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ হৈছে ________।
উত্তৰঃ চন্দ্ৰ
২। সৌৰজগতৰ সবাতোকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ হৈছে ________।
উত্তৰঃ বৃহস্পতি (Jupiter)
৩। পোহৰে এক বছৰত যি দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰে তাক ________ বোলে।
উত্তৰঃ আলোকবৰ্ষ (Light Year)
৪। কেইটামান তাৰকাই মিলি চিনাক্ত আকৃতি গঠন কৰিলে তাক ________ বোলে।
উত্তৰঃ নক্ষত্রমণ্ডল (Constellation)
৫। হেলিৰ ধূমকেতু প্ৰতি ________ বছৰত এবাৰ দেখা যায়।
উত্তৰঃ ৭৫-৭৬
৬। সৌৰজগতৰ সূৰ্যৰ পৰা সবাতোকৈ দূৰৰ গ্ৰহ হৈছে ________।
উত্তৰঃ নেপচুন (Neptune)
৭। গ্ৰহাণু বেল্ট ________ আৰু ________ গ্ৰহদুটাৰ মাজত আছে।
উত্তৰঃ মঙ্গল (Mars) আৰু বৃহস্পতি (Jupiter)
৮। ________ হৈছে পৃথিৱীৰ সবাতোকৈ ওচৰৰ তাৰকা।
উত্তৰঃ সূৰ্য
৯। মঙ্গল গ্ৰহক ________ গ্ৰহ বোলা হয়।
উত্তৰঃ ৰঙা (Red Planet)
১০। বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰি জ্বলি উঠা উল্কাপিণ্ডক ________ বোলে।
উত্তৰঃ উল্কা (Meteor) বা খণ্ডতাৰা
১১। ________ গ্ৰহৰ চাৰিওফালে সুন্দৰ বলয় আছে।
উত্তৰঃ শনি (Saturn)
১২। চন্দ্ৰত প্ৰথম ভৰি থোৱা মানুহজন হৈছেন ________।
উত্তৰঃ নীল আৰ্মষ্ট্ৰং (Neil Armstrong)
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। চন্দ্ৰৰ নিজস্ব পোহৰ আছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (চন্দ্ৰৰ নিজস্ব পোহৰ নাই — ই সূৰ্যৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰে।)
২। ধ্রুৱ তাৰা সদায় উত্তৰ দিশত থিতাপি লৈ থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৩। নক্ষত্রমণ্ডল সৌৰজগতৰ এটা অংশ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (নক্ষত্রমণ্ডল সৌৰজগতৰ বাহিৰৰ দূৰৱৰ্তী তাৰকাসমূহৰ দল।)
৪। শুক্ৰ হৈছে সৌৰজগতৰ সৰ্ববৃহৎ গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (বৃহস্পতি হৈছে সৌৰজগতৰ সৰ্ববৃহৎ গ্ৰহ।)
৫। সিৰিয়াছ হৈছে সৌৰজগতৰ এটা গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (সিৰিয়াছ হৈছে এটা তাৰকা, গ্ৰহ নহয়।)
৬। গ্ৰহাণু বেল্ট মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ মাজত আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৭। খণ্ডতাৰা (Shooting Star) আচলতে তাৰকা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (খণ্ডতাৰা আচলতে উল্কা — ই বায়ুমণ্ডলত জ্বলি উঠা উল্কাপিণ্ড।)
৮। INSAT হৈছে ভাৰতৰ এটা কৃত্রিম উপগ্ৰহ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৯। ইউৰেনাছ হৈছে সূৰ্যৰ পৰা সবাতোকৈ দূৰৰ গ্ৰহ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (নেপচুন হৈছে সূৰ্যৰ পৰা সবাতোকৈ দূৰৰ গ্ৰহ।)
১০। শনি গ্ৰহৰ ঘনত্ব পানীতকৈও কম।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (ক) বৃহস্পতি | (১) ৰঙা গ্ৰহ |
| (খ) মঙ্গল | (২) সুন্দৰ বলয় থকা গ্ৰহ |
| (গ) শনি | (৩) সবাতোকৈ উজ্জ্বল গ্ৰহ |
| (ঘ) শুক্ৰ | (৪) সৰ্ববৃহৎ গ্ৰহ |
| (ঙ) হেলিৰ ধূমকেতু | (৫) প্ৰতি ৭৫-৭৬ বছৰত এবাৰ দেখা যায় |
| (চ) উৰ্চা মেজৰ | (৬) ধ্রুৱ তাৰা বিচাৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা নক্ষত্রমণ্ডল |
উত্তৰঃ (ক)–(৪), (খ)–(১), (গ)–(২), (ঘ)–(৩), (ঙ)–(৫), (চ)–(৬)
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। তাৰকা আৰু গ্ৰহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ তাৰকাৰ নিজস্ব পোহৰ আৰু তাপ আছে — ইহঁত হাইড্ৰজেন-হিলিয়ামৰ গেছৰ পিণ্ড। গ্ৰহৰ নিজস্ব পোহৰ নাই — ইহঁত তাৰকাৰ (সূৰ্যৰ) পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰে। তাৰকাবোৰ আকাশত মিটমিটায়, গ্ৰহবোৰ মিটমিটায় নহয়। তাৰকাবোৰ অতি দূৰত, গ্ৰহবোৰ তুলনামূলকভাৱে ওচৰত।
প্ৰশ্ন ২। সৌৰজগতৰ কোন গ্ৰহৰ উপগ্ৰহ নাই?
উত্তৰঃ বুধ (Mercury) আৰু শুক্ৰ (Venus) — এই দুটা গ্ৰহৰ কোনো প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ নাই।
প্ৰশ্ন ৩। আকাশৰ তাৰকাবোৰ গতি কৰে বুলি দেখা যায়, কিন্তু ধ্রুৱ তাৰা স্থিৰ কিয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱী নিজৰ অক্ষৰ চাৰিওফালে ঘূৰে বাবে সকলো তাৰকা পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ গতি কৰা দেখা যায়। কিন্তু ধ্রুৱ তাৰা (Polaris) পৃথিৱীৰ উত্তৰ মেৰুৰ ঘূৰ্ণন অক্ষৰ একদম ওপৰত থাকে, সুতৰাং পৃথিৱীৰ যিকোনো অৱস্থানৰ পৰা ই সদায় একে ঠাইতে দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৪। চন্দ্ৰত বায়ু আৰু পানী নাই কিয়?
উত্তৰঃ চন্দ্ৰৰ মহাকৰ্ষণ বল পৃথিৱীতকৈ বহু কম (প্ৰায় ছয় ভাগৰ এক ভাগ)। এই কম মহাকৰ্ষণ বলে বায়ুমণ্ডল ধৰি ৰাখিবলৈ সক্ষম নহয়, সুতৰাং চন্দ্ৰত বায়ু নাই। বায়ু নথকাৰ কাৰণে পানীও তৰল অৱস্থাত থাকিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৫। শুক্ৰক প্ৰভাতী তাৰকা বা সাঁজৰ তাৰকা কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ শুক্ৰ সূৰ্যৰ পৰা আমাৰ দৃষ্টিৰ পৰিসৰ অনুযায়ী কেতিয়াবা পূবৰ আকাশত ভোৰ হোৱাৰ আগতে উজ্জ্বলকৈ দেখা যায় (প্ৰভাতী তাৰকা) আৰু কেতিয়াবা পশ্চিমৰ আকাশত সূৰ্যাস্তৰ পিছত দেখা যায় (সাঁজৰ তাৰকা)। শুক্ৰ যথেষ্ট উজ্জ্বল হোৱাৰ বাবে তাৰকাৰ দৰে দেখায়, কিন্তু আচলতে ই এটা গ্ৰহ।
প্ৰশ্ন ৬। পৃথিৱীত কিয় জীৱন আছে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীত জীৱন থকাৰ কাৰণ: (১) পৃথিৱীত অক্সিজেনযুক্ত বায়ুমণ্ডল আছে; (২) পানী আছে (তৰল অৱস্থাত); (৩) সূৰ্যৰ পৰা উচিত দূৰত্বত থকাৰ বাবে তাপমাত্ৰা জীৱনৰ বাবে উপযুক্ত; (৪) বায়ুমণ্ডলে ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি আৰু উল্কাপিণ্ডৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৭। আলোকবৰ্ষ জ্যোতিৰ্বিদ্যাত কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ তাৰকাবোৰ পৃথিৱীৰ পৰা অতি দূৰত থাকে। এই দূৰত্ব কিলোমিটাৰত প্ৰকাশ কৰিলে সংখ্যাটো এতিয়া বিশাল হয় যে বুজিবলৈ কঠিন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, সূৰ্যৰ পৰম্পৰৱৰ্তী তাৰকা আলফা চেন্টৌৰাই ৪০,০০০,০০০,০০০,০০০ কিলোমিটাৰ দূৰত — এই সংখ্যা অলাঘৱি। কিন্তু ৪.৩ আলোকবৰ্ষ কৈ দিলে সহজে বোধগম্য হয়। সেয়ে জ্যোতিৰ্বিদ্যাত আলোকবৰ্ষ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।