সাৰাংশ: পোহৰ (Light) হৈছে এক প্ৰকাৰৰ শক্তি যি আমাৰ চকুত পৰিলে আমি বস্তু দেখা পাওঁ। যেতিয়া পোহৰ কোনো পৃষ্ঠত পৰে আৰু পিছলৈ ঘূৰি আহে, তাক প্ৰতিফলন (Reflection) বোলে। প্ৰতিফলনৰ দুটা নিয়ম আছে: (১) আপতন কোণ সদায় প্ৰতিফলন কোণৰ সমান হয়; (২) আঘাতপ্ৰাপ্ত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আঘাতস্থানৰ অভিলম্ব একেখন সমতলত থাকে। মসৃণ পৃষ্ঠ (যেনে দাপোন)ৰ পৰা হোৱা প্ৰতিফলনক নিয়মীয়া প্ৰতিফলন বোলে, আৰু খহটা পৃষ্ঠ (যেনে দেৱাল, কাগজ)ৰ পৰা হোৱা প্ৰতিফলনক বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন বোলে। সমতল দাপোনত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্ব অসৎ (virtual), সমান আকাৰৰ, দাপোনৰ পিছফালে একেই দূৰত্বত গঠন হয়, আৰু পাৰ্শ্বীয়ভাৱে বিপৰীত (laterally inverted) হয়।
পেৰিস্ক’প হৈছে এনে এটা যন্ত্ৰ যত দুখন দাপোন ৪৫° কোণত ৰখা হয় আৰু ই সাবমেৰিন আৰু চোৰচোৱা কামত ব্যৱহৃত হয়। কেলিড’স্ক’পত তিনিখন দাপোন ৬০° কোণত ৰাখি সুন্দৰ প্ৰতিবিম্ব তৈয়াৰ কৰা হয়। বগা পোহৰক প্ৰিজমৰ মাজেৰে পাৰ কৰিলে সাতটা ৰঙত বিভক্ত হয় — বেঙুনীয়া, নীলা, আকাশী, সেউজীয়া, হালধীয়া, কমলা, ৰঙা (VIBGYOR) — এই পৰিঘটনাক বৰ্ণবিক্ষেপণ (Dispersion) বোলে। ৰামধেনু হৈছে বৰ্ণবিক্ষেপণৰ এক প্ৰাকৃতিক উদাহৰণ। মানুহৰ চকুৰ মুখ্য অংশবোৰ হৈছে কৰ্ণিয়া, আইৰিছ, তাৰা বা পুতলি, লেন্স, ৰেটিনা আৰু দৃষ্টি স্নায়ু (Optic nerve)। দৃষ্টিশক্তিহীন মানুহৰ বাবে লুই ব্ৰেইলে ১৮২১ চনত ব্ৰেইল পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছিল, য’ত উঁচা বিন্দুৰ সহায়ত পঢ়া-লিখা কৰা হয়।
Summary: Chapter 16 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 8 General Science deals with Light (পোহৰ). Light is a form of energy that enables us to see objects. When light falls on a surface and bounces back, it is called reflection. The two laws of reflection state that the angle of incidence equals the angle of reflection, and that the incident ray, reflected ray, and normal all lie in the same plane. Reflection from smooth surfaces (like mirrors) is called regular reflection, while reflection from rough surfaces (like walls) is called diffuse reflection — both obey the same laws of reflection. A plane mirror forms a virtual, erect, same-sized, and laterally inverted image at the same distance behind the mirror as the object is in front. A periscope uses two mirrors at 45° and is used in submarines. A kaleidoscope uses three mirrors at 60° to produce beautiful patterns. When white light passes through a prism, it splits into seven colours (VIBGYOR) — this is called dispersion. A rainbow is a natural example of dispersion. The human eye consists of the cornea, iris, pupil, lens, retina, and optic nerve. The Braille system, invented by Louis Braille in 1821, enables visually impaired people to read and write using raised dot patterns.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। পোহৰ কি?
উত্তৰঃ পোহৰ হৈছে এক প্ৰকাৰৰ শক্তি যি আমাৰ চকুত পৰিলে আমি বস্তু দেখিব পাওঁ। পোহৰ সৰলৰেখাত গতি কৰে। সূৰ্য, বৈদ্যুতিক বাল্ব আদি পোহৰৰ উৎস।
প্ৰশ্ন ২। প্ৰতিফলন কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া পোহৰৰ ৰশ্মি কোনো পৃষ্ঠত আঘাত কৰি পিছলৈ ঘূৰি আহে, তাক পোহৰৰ প্ৰতিফলন বোলে। দাপোনত নিজৰ মুখ দেখা পোৱাটো প্ৰতিফলনৰ এক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৩। প্ৰতিফলনৰ নিয়ম দুটা লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰতিফলনৰ নিয়ম দুটা হৈছে: (১) আপতন কোণ সদায় প্ৰতিফলন কোণৰ সমান হয় (∠i = ∠r)। (২) আঘাতপ্ৰাপ্ত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আঘাতস্থানত অঁকা অভিলম্ব (normal) একেখন সমতলত থাকে।
প্ৰশ্ন ৪। আপতন কোণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ আঘাতপ্ৰাপ্ত ৰশ্মি আৰু প্ৰতিফলক পৃষ্ঠত অঁকা অভিলম্বৰ মাজৰ কোণকে আপতন কোণ (angle of incidence) বোলে। ইয়াক ∠i চিহ্নেৰে প্ৰকাশ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। নিয়মীয়া প্ৰতিফলন কাক বোলে?
উত্তৰঃ মসৃণ আৰু চকচকে পৃষ্ঠ (যেনে দাপোন)ৰ পৰা যেতিয়া সমান্তৰালকৈ আহা পোহৰৰ ৰশ্মিবোৰ প্ৰতিফলনৰ পিছতো সমান্তৰালকৈ ফিৰি যায়, তাক নিয়মীয়া প্ৰতিফলন বোলে।
প্ৰশ্ন ৬। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন কাক বোলে?
উত্তৰঃ খহটা বা অসমান পৃষ্ঠ (যেনে দেৱাল, কাগজ)ৰ পৰা যেতিয়া পোহৰৰ ৰশ্মিবোৰ বিভিন্ন দিশলৈ বিক্ষিপ্ত হৈ প্ৰতিফলিত হয়, তাক বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন বোলে। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনতো প্ৰতিফলনৰ নিয়ম মনা হয়।
প্ৰশ্ন ৭। সমতল দাপোনত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্বৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ সমতল দাপোনত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্বৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ: (১) প্ৰতিবিম্ব অসৎ (virtual) — বাস্তৱত গঠন নহয়। (২) প্ৰতিবিম্ব সোজা (erect) থাকে। (৩) প্ৰতিবিম্বৰ আকাৰ বস্তুটোৰ সমান। (৪) প্ৰতিবিম্ব দাপোনৰ পিছফালে বস্তুটোৰ সমান দূৰত্বত গঠন হয়। (৫) প্ৰতিবিম্ব পাৰ্শ্বীয়ভাৱে বিপৰীত (laterally inverted) হয়।
প্ৰশ্ন ৮। পাৰ্শ্বীয় বিপৰ্যয় কাক বোলে?
উত্তৰঃ দাপোনত প্ৰতিবিম্বত বাওঁফালৰ বস্তু সোঁফালে আৰু সোঁফালৰ বস্তু বাওঁফালে দেখা যায়। এই পৰিঘটনাকে পাৰ্শ্বীয় বিপৰ্যয় (Lateral Inversion) বোলে। উদাহৰণ: দাপোনৰ সন্মুখত সোঁ হাত তুলিলে প্ৰতিবিম্বত বাওঁ হাত তোলা যেন দেখায়।
প্ৰশ্ন ৯। পেৰিস্ক’প কি? ইয়াত কিমানখন দাপোন থাকে?
উত্তৰঃ পেৰিস্ক’প এটা যন্ত্ৰ য’ত দুখন সমতল দাপোন ৪৫° কোণত ৰখা হয়। এই যন্ত্ৰৰ সহায়ত প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখিব নোৱৰা বস্তু দেখা পোৱা যায়। পানীৰ তলত থকা সাবমেৰিনত পেৰিস্ক’প ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১০। কেলিড’স্ক’প কি?
উত্তৰঃ কেলিড’স্ক’প হৈছে এটা যন্ত্ৰ য’ত তিনিখন দাপোন ৬০° কোণত প্ৰিজমৰ আকৃতিত লগোৱা হয়। দাপোনবোৰৰ এটা মূৰত ৰঙীন কাঁচৰ টুকুৰা থাকে আৰু আনটো মূৰেৰে চাইলে বহুতো সুন্দৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা যায়। কেলিড’স্ক’পৰ নিদৰ্শনসমূহ কাপোৰ আৰু ৱালপেপাৰ ডিজাইন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১১। বৰ্ণবিক্ষেপণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বগা পোহৰক প্ৰিজমৰ মাজেৰে পাৰ কৰিলে ই সাতটা ৰঙত বিভক্ত হয় — বেঙুনীয়া, নীলা, আকাশী, সেউজীয়া, হালধীয়া, কমলা, ৰঙা। এই পৰিঘটনাকে বৰ্ণবিক্ষেপণ (Dispersion of light) বোলে। বৰ্ণবিক্ষেপণৰ ফলত গঠন হোৱা ৰঙৰ শাৰীটোক বৰ্ণালী (Spectrum) বোলে।
প্ৰশ্ন ১২। ৰামধেনু কেনেকৈ গঠন হয়?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পিছত আকাশত থকা পানীৰ সৰু সৰু টোপাল প্ৰিজমৰ দৰে কাম কৰে। সূৰ্যৰ বগা পোহৰ এই টোপালবোৰৰ মাজেৰে পাৰ হোৱাৰ সময়ত বৰ্ণবিক্ষেপণ ঘটে আৰু সাত ৰঙৰ ৰামধেনু দেখা যায়। ৰামধেনু সদায় সূৰ্যৰ বিপৰীত দিশত দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১৩। মানুহৰ চকুৰ মুখ্য অংশবোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মানুহৰ চকুৰ মুখ্য অংশবোৰ হৈছে: (১) কৰ্ণিয়া (Cornea) — চকুৰ সন্মুখত স্বচ্ছ আৱৰণ; (২) আইৰিছ (Iris) — কৰ্ণিয়াৰ পিছত ৰঙীন পৰ্দা; (৩) তাৰা বা পুতলি (Pupil) — আইৰিছৰ মাজৰ ফুটা; (৪) লেন্স (Lens) — পুতলিৰ পিছত স্বচ্ছ অনুৰূপ লেন্স; (৫) ৰেটিনা (Retina) — চকুৰ পিছফালৰ পৰ্দা; (৬) দৃষ্টি স্নায়ু (Optic nerve) — ৰেটিনাৰ পৰা মগজুলৈ সংকেত বহন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। আইৰিছৰ কাম কি?
উত্তৰঃ আইৰিছে চকুত প্ৰৱেশ কৰা পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। উজ্জ্বল পোহৰত আইৰিছে পুতলিক সৰু কৰে যাতে কম পোহৰ সোমায়। আন্ধাৰত আইৰিছে পুতলিক ডাঙৰ কৰে যাতে বেছি পোহৰ সোমাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। ৰেটিনাত থকা শংকু (Cone) আৰু দণ্ড (Rod) কোষৰ কাম কি?
উত্তৰঃ শংকু কোষ (Cone cells) উজ্জ্বল পোহৰত ৰঙ চিনিব পৰাত সহায় কৰে। দণ্ড কোষ (Rod cells) কম পোহৰত দেখাত সহায় কৰে। নিশাচৰ প্ৰাণী (যেনে পেঁচা)ৰ চকুত দণ্ড কোষ বেছি আৰু শংকু কোষ কম থাকে।
প্ৰশ্ন ১৬। দৃষ্টিৰ স্থায়িত্ব (Persistence of Vision) কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো বস্তু চকুৰ সন্মুখৰ পৰা আঁতৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো ৰেটিনাত ১/১৬ ছেকেণ্ডলৈ সেই বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব থাকে। এই পৰিঘটনাকে দৃষ্টিৰ স্থায়িত্ব বোলে। চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণত এই নীতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৭। ব্ৰেইল পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ ব্ৰেইল পদ্ধতি হৈছে দৃষ্টিহীন ব্যক্তিৰ বাবে পঢ়া-লিখাৰ পদ্ধতি। ইয়াত কাগজত উঁচা বিন্দুৰ বিভিন্ন সমন্বয় ব্যৱহাৰ কৰি বৰ্ণমালা, সংখ্যা আৰু চিহ্ন প্ৰকাশ কৰা হয়। ফৰাচী ব্যক্তি লুই ব্ৰেইলে ১৮২১ চনত এই পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৮। দুখন সমান্তৰাল দাপোনৰ মাজত কিমান প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়?
উত্তৰঃ দুখন সমান্তৰাল দাপোনৰ মাজত অসীমসংখ্যক (infinite) প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়। কাৰণ এখন দাপোনৰ প্ৰতিবিম্ব আনখনত গঠন হয়, আৰু এই প্ৰক্ৰিয়া অবিৰামভাৱে চলি থাকে।
প্ৰশ্ন ১৯। যদি আপতন কোণ ৩০° হয়, তেন্তে প্ৰতিফলন কোণ কিমান হ’ব?
উত্তৰঃ প্ৰতিফলনৰ প্ৰথম নিয়ম অনুসৰি আপতন কোণ সদায় প্ৰতিফলন কোণৰ সমান হয়। সুতৰাং আপতন কোণ ৩০° হ’লে প্ৰতিফলন কোণো ৩০° হ’ব।
প্ৰশ্ন ২০। যদি প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত ৰশ্মিৰ মাজৰ কোণ ৯০° হয়, তেন্তে আপতন কোণ কিমান?
উত্তৰঃ যদি প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত ৰশ্মিৰ মাজৰ কোণ ৯০° হয়, তেন্তে আপতন কোণ + প্ৰতিফলন কোণ = ৯০°। যিহেতু আপতন কোণ = প্ৰতিফলন কোণ, সুতৰাং প্ৰতিটো = ৪৫°। আপতন কোণ = ৪৫°।
প্ৰশ্ন ২১। অন্ধকাৰ কোঠালিৰ ভিতৰৰ বস্তু দেখা নাযায় কিয়?
উত্তৰঃ আমি বস্তু দেখিবলৈ হ’লে বস্তুটোৰ পৰা প্ৰতিফলিত পোহৰ আমাৰ চকুত পৰিব লাগে। অন্ধকাৰ কোঠালিত পোহৰ নথকাৰ বাবে বস্তুৰ পৰা কোনো পোহৰ প্ৰতিফলিত হৈ চকুত নপৰে, সেয়ে বস্তু দেখা নাযায়।
প্ৰশ্ন ২২। লেজাৰ টৰ্চ চকুত নেৰাই কিয়?
উত্তৰঃ লেজাৰ পোহৰ অত্যন্ত তীব্ৰ আৰু কেন্দ্ৰীভূত। ইয়াক চকুত পোনে পোনি নেৰালে চকুৰ লেন্স আৰু দৃষ্টি স্নায়ু ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে আৰু স্থায়ী অন্ধত্ব আহিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২৩। ৰেইনব’ (Rainbow) কেতিয়া দেখা যায়?
উত্তৰঃ ৰামধেনু বৰষুণৰ পিছত দেখা যায়, যেতিয়া বায়ুমণ্ডলত পানীৰ সৰু সৰু টোপাল থাকে। এই টোপালবোৰে সূৰ্যৰ পোহৰৰ বৰ্ণবিক্ষেপণ ঘটায়। সূৰ্য পিছফালে আৰু বৰষুণ আগফালে থাকিলেহে ৰামধেনু দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ২৪। নিকট দৃষ্টি (Myopia) আৰু দূৰ দৃষ্টি (Hypermetropia) কি?
উত্তৰঃ নিকট দৃষ্টি (Myopia): এই দোষত কাষৰ বস্তু স্পষ্ট দেখা যায় কিন্তু দূৰৰ বস্তু অস্পষ্ট হয়। ইয়াক অবতল (concave) লেন্সযুক্ত চশমাৰে সংশোধন কৰা হয়। দূৰ দৃষ্টি (Hypermetropia): এই দোষত দূৰৰ বস্তু স্পষ্ট দেখা যায় কিন্তু কাষৰ বস্তু অস্পষ্ট হয়। ইয়াক উত্তল (convex) লেন্সযুক্ত চশমাৰে সংশোধন কৰা হয়।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। নিয়মীয়া প্ৰতিফলন আৰু বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনত প্ৰতিফলনৰ নিয়ম মনা হয়নে?
উত্তৰঃ নিয়মীয়া প্ৰতিফলন আৰু বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনৰ পাৰ্থক্য:
| নিয়মীয়া প্ৰতিফলন | বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন |
|---|---|
| মসৃণ, চকচকে পৃষ্ঠত হয় | খহটা, অসমান পৃষ্ঠত হয় |
| প্ৰতিফলিত ৰশ্মিবোৰ সমান্তৰাল | প্ৰতিফলিত ৰশ্মিবোৰ বিভিন্ন দিশলৈ যায় |
| স্পষ্ট প্ৰতিবিম্ব গঠন হয় | কোনো স্পষ্ট প্ৰতিবিম্ব গঠন নহয় |
| উদাহৰণ: দাপোন, মসৃণ পানীৰ পৃষ্ঠ | উদাহৰণ: দেৱাল, কাগজ, চক গুড়ি |
হয়, বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনতো প্ৰতিফলনৰ নিয়ম মনা হয়। প্ৰতিটো ব্যক্তিগত ৰশ্মিৰ বাবে আপতন কোণ = প্ৰতিফলন কোণ। কিন্তু পৃষ্ঠৰ অসমানতাৰ বাবে বিভিন্ন ৰশ্মিৰ অভিলম্ব বিভিন্ন দিশত থাকে, সেয়ে ৰশ্মিবোৰ বিভিন্ন দিশলৈ প্ৰতিফলিত হয়।
প্ৰশ্ন ২। কেলিড’স্ক’প কেনেকৈ তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু ই কেনেকৈ কাম কৰে?
উত্তৰঃ কেলিড’স্ক’প তৈয়াৰৰ পদ্ধতি: তিনিখন আয়তাকাৰ দাপোন ৬০° কোণত প্ৰিজমৰ আকৃতিত সজোৱা হয় আৰু গোলাকাৰ কাৰ্ডবৰ্ডৰ নলত সোমোৱা হয়। নলটোৰ এটা মূৰ কাৰ্ডবৰ্ডৰ চাকৰিৰে বন্ধ কৰা হয়, য’ত মাজত চকুৰে চাবলৈ এটা সৰু ফুটা থাকে। আনটো মূৰত এখন সমতল কাঁচ লগোৱা হয় আৰু তাৰ ওপৰত ৰঙীন কাঁচৰ টুকুৰা ৰখা হয়। এই মূৰটো আকৌ এখন ঘূৰণীয়া স্বচ্ছ কাঁচেৰে বন্ধ কৰা হয়।
কেলিড’স্ক’প কেনেকৈ কাম কৰে: ৰঙীন কাঁচৰ টুকুৰাবোৰে তিনিখন দাপোনত বাৰবাৰ প্ৰতিফলন ঘটায়। প্ৰতিটো প্ৰতিফলনে নতুন নতুন প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে আৰু সুন্দৰ সুষম নিদৰ্শন (symmetrical pattern) দেখা যায়। নলটো ঘুৰালে কাঁচৰ টুকুৰাবোৰ লৰে আৰু বিভিন্ন নিদৰ্শন দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৩। মানুহৰ চকুৰ গঠন আৰু কাম-কাজ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ চকু এটা অত্যন্ত সূক্ষ্ম আৰু জটিল অংগ। ইয়াৰ মুখ্য অংশবোৰ আৰু তাৰ কাম-কাজ এনেধৰণৰ:
(১) কৰ্ণিয়া (Cornea): চকুৰ সন্মুখ ভাগত থকা স্বচ্ছ পৰ্দা। পোহৰ কৰ্ণিয়াৰে চকুত প্ৰৱেশ কৰে। ই পোহৰক প্ৰথমে কিছু কেন্দ্ৰীভূত কৰে।
(২) আইৰিছ (Iris): কৰ্ণিয়াৰ পিছত থকা ৰঙীন পৰ্দা। আইৰিছে পুতলিৰ আকাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি চকুত প্ৰৱেশ কৰা পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(৩) পুতলি (Pupil): আইৰিছৰ মাজৰ ক’লা ফুটা। ইয়েদি পোহৰ চকুৰ ভিতৰলৈ সোমায়। উজ্জ্বল পোহৰত পুতলি সৰু হয়, আন্ধাৰত ডাঙৰ হয়।
(৪) লেন্স (Lens): পুতলিৰ পিছত থকা স্বচ্ছ উত্তল লেন্স। ই পোহৰক ৰেটিনাত কেন্দ্ৰীভূত কৰে। চকুৰ মাংসপেশীয়ে লেন্সৰ মোটাপা সলনি কৰি বিভিন্ন দূৰত্বৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব স্পষ্টকৈ গঠন কৰে।
(৫) ৰেটিনা (Retina): চকুৰ পিছফালৰ পৰ্দা য’ত প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়। ৰেটিনাত শংকু কোষ (ৰঙ চিনিবলৈ) আৰু দণ্ড কোষ (কম পোহৰত দেখিবলৈ) থাকে।
(৬) দৃষ্টি স্নায়ু (Optic nerve): ৰেটিনাত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্বৰ সংকেত মগজুলৈ বহন কৰে। মগজুৱে এই সংকেত বিশ্লেষণ কৰি আমাক দেখাৰ অনুভূতি দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৪। চকুৰ যত্ন কিদৰে ল’ব লাগে?
উত্তৰঃ চকুৰ যত্ন ল’বলৈ তলত দিয়া কথাবোৰ মানি চলিব লাগে:
(১) সূৰ্য বা অন্য উজ্জ্বল পোহৰৰ উৎসলৈ পোনে পোনি চাব নালাগে।
(২) পঢ়া-লিখা সদায় যথেষ্ট পোহৰত, কিন্তু তীব্ৰ সূৰ্যালোকত নকৰিব।
(৩) পঢ়াৰ সময়ত কিতাপ চকুৰ পৰা কমেও ২৫ চেন্টিমিটাৰ দূৰত ৰাখিব।
(৪) চকু নিয়মীয়াকৈ পৰিষ্কাৰ পানীৰে ধুব।
(৫) দেখাত সমস্যা হ’লে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লওক আৰু চশমা পিন্ধক।
(৬) টেলিভিছন বা কম্পিউটাৰ বেছি সময় ওচৰৰ পৰা নাচাব।
(৭) চকু পুহিলে বা লেতেৰা হাতেৰে স্পৰ্শ নকৰিব।
(৮) খাদ্যত পৰ্যাপ্ত ভিটামিন A থকা বস্তু (যেনে গাজৰ, সেউজীয়া শাক-পাচলি) খাব।
প্ৰশ্ন ৫। পেৰিস্ক’প কেনেকৈ কাম কৰে? ক’ত ক’ত ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ পেৰিস্ক’পত দুখন সমতল দাপোন দুই মূৰত ৪৫° কোণত পৰস্পৰৰ সমান্তৰালভাৱে ৰখা হয়। বাহিৰৰ বস্তুৰ পৰা আহা পোহৰ ওপৰৰ দাপোনত পৰি ৯০° কোণত প্ৰতিফলিত হৈ তললৈ যায়। তাৰপিছত তলৰ দাপোনত পৰি আকৌ ৯০° কোণত প্ৰতিফলিত হৈ পৰ্যবেক্ষকৰ চকুত পৰে। এইদৰে পৰ্যবেক্ষকে চকু নুলিয়াকৈ বাধাৰ ওপৰেৰে বা চাৰিওকাষে চাব পাৰে।
পেৰিস্ক’পৰ ব্যৱহাৰ: (১) সাবমেৰিন — পানীৰ তলৰ পৰা সমুদ্ৰৰ ওপৰত চাবলৈ; (২) যুদ্ধত — শত্ৰুক নিজে লুকাই থাকি চাবলৈ; (৩) ডাঙৰ ভিৰৰ মাজৰ পৰা মঞ্চত চাবলৈ।
নিয়মীয়া আৰু বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন
প্ৰশ্ন। তলত দিয়া পৃষ্ঠবোৰৰ কোনটোৱে নিয়মীয়া প্ৰতিফলন আৰু কোনটোৱে বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন দিব?
| পৃষ্ঠ | প্ৰতিফলনৰ প্ৰকাৰ |
|---|---|
| পলিছ কৰা কাঠৰ টেবুল | নিয়মীয়া প্ৰতিফলন |
| চক গুড়ি | বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন |
| মোটা কাগজ | বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন |
| তিতা মাৰ্বল পাথৰ | নিয়মীয়া প্ৰতিফলন |
| দাপোন | নিয়মীয়া প্ৰতিফলন |
| কাগজৰ টুকুৰা | বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন |
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। আপতন কোণ সদায় প্ৰতিফলন কোণৰ ________ হয়।
উত্তৰঃ সমান
২। মসৃণ পৃষ্ঠত হোৱা প্ৰতিফলনক ________ প্ৰতিফলন বোলে।
উত্তৰঃ নিয়মীয়া
৩। সমতল দাপোনত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্ব ________ হয়।
উত্তৰঃ অসৎ (virtual)
৪। বগা পোহৰ প্ৰিজমৰ মাজেৰে পাৰ হ’লে ________ বিধ ৰঙলৈ বিভক্ত হয়।
উত্তৰঃ সাত
৫। ব্ৰেইল পদ্ধতি ________ সালত উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮২১
৬। পেৰিস্ক’পত দাপোন দুখন ________ কোণত ৰখা হয়।
উত্তৰঃ ৪৫°
৭। চকুত প্ৰৱেশ কৰা পোহৰৰ পৰিমাণ ________ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উত্তৰঃ আইৰিছে
৮। ৰেটিনাত থকা ________ কোষে উজ্জ্বল পোহৰত ৰঙ চিনিব পৰাত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ শংকু (Cone)
৯। পোহৰৰ বৰ্ণবিক্ষেপণৰ প্ৰাকৃতিক উদাহৰণ হৈছে ________।
উত্তৰঃ ৰামধেনু
১০। কেলিড’স্ক’পত ________ খন দাপোন থাকে।
উত্তৰঃ তিনি
১১। দাপোনত বস্তুৰ বাওঁ আৰু সোঁ ওলোটা দেখা যোৱা পৰিঘটনাক ________ বোলে।
উত্তৰঃ পাৰ্শ্বীয় বিপৰ্যয় (Lateral Inversion)
১২। ৰেটিনাত ছবি ________ ছেকেণ্ডলৈ থাকে।
উত্তৰঃ ১/১৬
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সদায় সমান হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
২। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনত প্ৰতিফলনৰ নিয়ম মনা নহয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনতো প্ৰতিফলনৰ নিয়ম মনা হয়।)
৩। সমতল দাপোনত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্ব বস্তুতকৈ ডাঙৰ হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (সমতল দাপোনত প্ৰতিবিম্ব বস্তুৰ সমান আকাৰৰ হয়।)
৪। ৰামধেনু বৰ্ণবিক্ষেপণৰ উদাহৰণ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৫। পেৰিস্ক’পত তিনিখন দাপোন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (পেৰিস্ক’পত দুখন দাপোন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।)
৬। নিকট দৃষ্টি দোষত দূৰৰ বস্তু স্পষ্ট দেখা নাযায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৭। শংকু কোষে কম পোহৰত দেখাত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (দণ্ড কোষে কম পোহৰত দেখাত সহায় কৰে। শংকু কোষে উজ্জ্বল পোহৰত ৰঙ চিনিব পৰাত সহায় কৰে।)
৮। দুখন সমান্তৰাল দাপোনৰ মাজত অসীমসংখ্যক প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (ক) কৰ্ণিয়া | (১) পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে |
| (খ) আইৰিছ | (২) চকুত পোহৰ প্ৰৱেশৰ দ্বাৰ |
| (গ) ৰেটিনা | (৩) দৃষ্টিহীনসকলৰ পঢ়াৰ পদ্ধতি |
| (ঘ) ব্ৰেইল পদ্ধতি | (৪) চকুৰ সন্মুখৰ স্বচ্ছ আৱৰণ |
| (ঙ) বৰ্ণবিক্ষেপণ | (৫) প্ৰতিবিম্ব গঠনৰ পৰ্দা |
| (চ) পেৰিস্ক’প | (৬) বগা পোহৰ সাত ৰঙলৈ বিভক্ত হোৱা |
| (ছ) কেলিড’স্ক’প | (৭) সাবমেৰিনত ব্যৱহৃত যন্ত্ৰ |
| (জ) পুতলি | (৮) তিনিখন দাপোনেৰে তৈয়াৰী যন্ত্ৰ |
উত্তৰঃ (ক)–(৪), (খ)–(১), (গ)–(৫), (ঘ)–(৩), (ঙ)–(৬), (চ)–(৭), (ছ)–(৮), (জ)–(২)