সাৰাংশ: অধ্যায় ১৫ — কিছুমান প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা — দুটা প্ৰধান বিষয় সামৰি লৈছে: বজ্ৰপাত (Lightning) আৰু ভূমিকম্প (Earthquake)। বজ্ৰপাত হৈছে এক বিশাল স্থৈতিক আধানৰ বিদ্যুৎ বিসৰ্জন। যেতিয়া দুটা বস্তু পৰস্পৰ ঘঁহা খায়, তেতিয়া ঘৰ্ষণৰ ফলত এটাত ধনাত্মক আধান আৰু আনটোত ঋণাত্মক আধান উৎপন্ন হয়। এনে আধানক স্থৈতিক আধান (Static charge) বোলে। একে জাতীয় আধানে পৰস্পৰক বিকৰ্ষণ কৰে আৰু বিপৰীত জাতীয় আধানে পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰে। ঘন কাৰিকলীয়া ডাৱৰত ওপৰৰ অংশত ধনাত্মক আধান আৰু তলৰ অংশত ঋণাত্মক আধান জমা হয়। এই বিশাল আধানৰ বিসৰ্জনেই বজ্ৰপাত। বজ্ৰপাতৰ সময়ত উৎপন্ন হোৱা তীব্ৰ শব্দকেই বজ্ৰনাদ বোলে। বজ্ৰনিৰোধক দণ্ড (Lightning conductor) আৱিষ্কাৰ কৰিছিল বেঞ্জামিন ফ্ৰেংকলিনে। এই দণ্ডে অট্টালিকাক বজ্ৰপাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। বিদ্যুৎ সজ্জাত ভূমি-সংযোগ (Earthing) এটা অতি জৰুৰী সুৰক্ষা ব্যৱস্থা।
ভূমিকম্প হৈছে পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকৰ হঠাতে কঁপি উঠা এক প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা। পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ তৰপটো কেইবাটাও বিশাল শিলাখণ্ড বা টেক্টনিক পাতেৰে গঠিত যি সদায় অতি লেহেমীয়াকৈ গতি কৰি থাকে। এই পাতবোৰৰ পৰস্পৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষ বা পিছলনৰ ফলতেই ভূমিকম্পৰ উৎপত্তি হয়। ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা ৰিটাৰ স্কেলত জোখা হয়। ভূকম্পলেখ যন্ত্ৰ (Seismograph) ভূমিকম্পৰ কম্পন লিপিবদ্ধ কৰে। ভূমিকম্পৰ উৎপত্তিস্থলক কেন্দ্ৰবিন্দু (Focus/Hypocenter) আৰু ভূপৃষ্ঠত ইয়াৰ ঠিক ওপৰৰ বিন্দুটোক উপকেন্দ্ৰ (Epicenter) বোলে। ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল, বিশেষকৈ অসম, ভূমিকম্প-প্ৱণ অঞ্চল (Zone V) হিচাপে চিহ্নিত। ভূমিকম্পৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ৰক্ষা নাই, কিন্তু সঠিক জ্ঞান আৰু সাৱধানতাৰে ক্ষতি কমোৱা সম্ভৱ।
Summary: Chapter 15 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 8 General Science covers two major natural phenomena: Lightning and Earthquakes. Lightning is a massive electric discharge resulting from the build-up of static charges in clouds. When objects are rubbed together, friction causes one to gain a positive charge and the other a negative charge — this is called static electricity. Like charges repel each other while unlike charges attract. In thunderclouds, positive charges accumulate at the top and negative charges at the bottom; when the charge difference becomes very large, a discharge occurs as lightning. Thunder is the loud sound produced by this discharge. The lightning conductor, invented by Benjamin Franklin, protects buildings from lightning by providing a safe conducting path to the earth. Earthing of electrical appliances is a key safety measure. Earthquakes are the sudden shaking of the earth’s crust caused by the movement of tectonic plates. The intensity of an earthquake is measured on the Richter scale, and the vibrations are recorded by a seismograph. The point inside the earth where the earthquake originates is called the focus, and the point on the surface directly above it is called the epicenter. Northeast India, including Assam, falls in Seismic Zone V — the highest risk zone in India. While earthquakes cannot be predicted, knowledge of safety measures can save lives.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। স্থৈতিক আধান কাক বোলে?
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণৰ ফলত বস্তুত যি বৈদ্যুতিক আধান উৎপন্ন হয় আৰু থিতি থাকে তাক স্থৈতিক আধান (Static charge) বোলে। বৈদ্যুতিক প্ৰবাহৰ দৰে এই আধান প্ৰবাহিত নহয়, বৰং বস্তুতে জমা হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ২। আধান কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ আধান দুই প্ৰকাৰৰ — ধনাত্মক আধান (Positive charge) আৰু ঋণাত্মক আধান (Negative charge)। কাঁচৰ দণ্ডক পাটৰ কাপোৰেৰে ঘঁহিলে কাঁচৰ দণ্ড ধনাত্মক আৰু কাপোৰ ঋণাত্মকভাৱে আহিত হয়।
প্ৰশ্ন ৩। একে জাতীয় আধান আৰু বিপৰীত জাতীয় আধানৰ মাজত কি ধৰনৰ বল ক্ৰিয়া কৰে?
উত্তৰঃ একে জাতীয় আধানে (ধনাত্মক-ধনাত্মক বা ঋণাত্মক-ঋণাত্মক) পৰস্পৰক বিকৰ্ষণ কৰে। বিপৰীত জাতীয় আধানে (ধনাত্মক-ঋণাত্মক) পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। বজ্ৰপাত কাক বোলে?
উত্তৰঃ কাৰিকলীয়া ডাৱৰত জমা হোৱা বিশাল পৰিমাণৰ বৈদ্যুতিক আধানৰ হঠাতে বিসৰ্জন ঘটিলে উজ্জ্বল পোহৰৰ ঝলক দেখা যায় — এইটোৱেই বজ্ৰপাত বা Lightning। এই বিদ্যুৎ বিসৰ্জন দুটা ডাৱৰৰ মাজত অথবা ডাৱৰ আৰু ভূপৃষ্ঠৰ মাজত ঘটিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫। বজ্ৰনাদ কিয় হয়?
উত্তৰঃ বজ্ৰপাতৰ সময়ত বিশাল পৰিমাণৰ তাপ উৎপন্ন হয় যাৰ ফলত আশে-পাশে থকা বায়ু অতি দ্ৰুতভাৱে প্ৰসাৰিত হয়। এই দ্ৰুত বায়ু-প্ৰসাৰণেই তীব্ৰ বিস্ফোৰণৰ দৰে শব্দ সৃষ্টি কৰে — ইয়াকেই বজ্ৰনাদ বা Thunder বোলে।
প্ৰশ্ন ৬। বজ্ৰপাতৰ আলোক বজ্ৰনাদতকৈ আগতে কিয় দেখা যায়?
উত্তৰঃ পোহৰৰ বেগ (প্ৰায় ৩×১০⁸ মিটাৰ/ছেকেণ্ড) শব্দৰ বেগতকৈ (প্ৰায় ৩৪৩ মিটাৰ/ছেকেণ্ড) বহুত বেছি। সুতৰাং বজ্ৰপাতৰ পোহৰ মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে চকুত পৰে, কিন্তু একেটা ঘটনাৰ শব্দ কিছু পিছতহে শুনা যায়।
প্ৰশ্ন ৭। বজ্ৰনিৰোধক দণ্ড কি? ইয়াক কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বজ্ৰনিৰোধক দণ্ড বা Lightning conductor হৈছে অট্টালিকাৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দুত লগোৱা এডাল ধাতৱ দণ্ড যাক তাম বা লোৰ তাঁৰৰ দ্বাৰা মাটিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়। বজ্ৰপাত হ’লে আধান এই দণ্ডৰ মাজেদি নিৰাপদে মাটিত চলি যায় আৰু অট্টালিকা ৰক্ষা পায়। এয়া আৱিষ্কাৰ কৰিছিল আমেৰিকান বিজ্ঞানী বেঞ্জামিন ফ্ৰেংকলিনে।
প্ৰশ্ন ৮। ভূমি-সংযোগ (Earthing) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক সজ্জা বা উপকৰণক পৰিবাহী তাঁৰৰ দ্বাৰা মাটিৰ সৈতে সংযোগ কৰাকে ভূমি-সংযোগ বা Earthing বোলে। ইয়াৰ ফলত ভুলবশতঃ অতিৰিক্ত আধান জমা হ’লে সি মাটিলৈ বৈ যায় আৰু বিদ্যুৎ আঘাতৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৯। বিদ্যুতৰ পৰিবাহী আৰু অপৰিবাহী পদাৰ্থৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থৰ মাজেদি বিদ্যুৎ আধান সহজে প্ৰবাহিত হ’ব পাৰে তাক পৰিবাহী (Conductor) বোলে — যেনে তাম, লোহা, মানৱ শৰীৰ, পানী। যিবোৰ পদাৰ্থৰ মাজেদি বিদ্যুৎ আধান প্ৰবাহিত নহয় তাক অপৰিবাহী বা অন্তৰক (Insulator) বোলে — যেনে ৰবৰ, প্লাষ্টিক, কাঠ, কাঁচ।
প্ৰশ্ন ১০। শীতকালত ছুৱেটাৰ খোলাৰ সময়ত ফট-ফটনি শব্দ কিয় হয়?
উত্তৰঃ শীতকালত বায়ুত আৰ্দ্ৰতা কম থাকে। ছুৱেটাৰৰ উলীয়া কাপোৰ আৰু শৰীৰৰ মাজত ঘৰ্ষণৰ ফলত বিপৰীত আধান উৎপন্ন হয়। ছুৱেটাৰ খোলাৰ সময়ত এই আধানৰ বিসৰ্জন ঘটে আৰু ফট-ফটনি শব্দ আৰু কেতিয়াবা সৰু সৰু বিজুলীৰ ঝলকো দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১১। আহিত বস্তুত হাতেৰে স্পৰ্শ কৰিলে বস্তুটোৱে কিয় আধান হেৰুৱায়?
উত্তৰঃ মানৱ শৰীৰ বিদ্যুতৰ এটা ভাল পৰিবাহী। হাতেৰে স্পৰ্শ কৰিলে বস্তুটোত জমা হৈ থকা আধান শৰীৰৰ মাজেদি মাটিলৈ বৈ যায়। এই প্ৰক্ৰিয়াকে ভূমি-সংযোগ বা Earthing বোলে। ইয়াৰ ফলত বস্তুটোৱে আধান হেৰুৱায়।
প্ৰশ্ন ১২। তামৰ দণ্ড ঘৰ্ষণৰ দ্বাৰা সহজে আহিত কৰিব নোৱাৰি কিয়?
উত্তৰঃ তাম এটা ভাল বিদ্যুৎ পৰিবাহী। তামৰ দণ্ড হাতেৰে ধৰি ঘঁহিলে উৎপন্ন হোৱা আধান হাতৰ মাজেদি শৰীৰত আৰু শৰীৰৰ মাজেদি মাটিত চলি যায়। সেয়েহে তামৰ দণ্ডত আধান জমা হ’ব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। ভূমিকম্প কাক বোলে?
উত্তৰঃ ভূ-ত্বকৰ হঠাতে আৰু দ্ৰুতগতিত কঁপি উঠা বা কম্পন হোৱা পৰিঘটনাকেই ভূমিকম্প বোলে। ইংৰাজিত ইয়াক Earthquake বোলে। এয়া এক প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা যিয়ে বিশাল ধ্বংস সাধন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। ভূমিকম্পৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ ভূমিকম্পৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে: (১) টেক্টনিক পাতৰ গতি — পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বক কেইবাটাও বিশাল টেক্টনিক পাতেৰে গঠিত যি সদায় অতি লেহেমীয়াকৈ গতি কৰে; এই পাতবোৰ পৰস্পৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষ বা পিছলনৰ ফলতেই ভূমিকম্প হয়। (২) আগ্নেয়গিৰিৰ অগ্নুৎপাত। (৩) ভূ-ত্বকত থকা চ্যুতি (Fault) বা ফাটলৰ কাষে কাষে শিলৰ পিছলন।
প্ৰশ্ন ১৫। কেন্দ্ৰবিন্দু আৰু উপকেন্দ্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভিতৰত যিটো বিন্দুত ভূমিকম্পৰ উৎপত্তি হয় তাক কেন্দ্ৰবিন্দু বা Focus (Hypocenter) বোলে। এই কেন্দ্ৰবিন্দুৰ ঠিক ওপৰত ভূপৃষ্ঠত থকা বিন্দুটোক উপকেন্দ্ৰ বা Epicenter বোলে। উপকেন্দ্ৰতেই ভূমিকম্পৰ কম্পন সৰ্বাধিক তীব্ৰতাৰে অনুভৱ হয়।
প্ৰশ্ন ১৬। ভূকম্পলেখ যন্ত্ৰ কি?
উত্তৰঃ ভূকম্পলেখ যন্ত্ৰ বা Seismograph হৈছে এনে এটা বৈজ্ঞানিক যন্ত্ৰ যি ভূমিকম্পৰ সময়ত উৎপন্ন হোৱা ভূকম্প তৰংগ (Seismic waves) লিপিবদ্ধ কৰে। এই যন্ত্ৰৰ সাহায্যত ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা, উৎপত্তিস্থল আৰু সময় নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৭। ৰিটাৰ স্কেল কি?
উত্তৰঃ ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা বা মাত্ৰা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা স্কেলটোক ৰিটাৰ স্কেল বোলে। ই ১ৰ পৰা ১০ পৰ্যন্ত যায়। ৰিটাৰ স্কেলৰ প্ৰতিটো একক বৃদ্ধি হ’লে তীব্ৰতা ১০ গুণ বাঢ়ে। ৫ বা তাতোধিক মানৰ ভূমিকম্প ক্ষতিকাৰক আৰু ৭ বা তাতোধিক মানৰ ভূমিকম্প অতি বিধ্বংসী।
প্ৰশ্ন ১৮। চ্যুতি অঞ্চল বা ভূকম্প-প্ৱণ অঞ্চল কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকত টেক্টনিক পাতৰ সীমানাত বা ফাটলৰ কাষে-কাষে থকা অঞ্চলসমূহত ভূমিকম্পৰ সম্ভাৱনা বেছি। এনে অঞ্চলক চ্যুতি অঞ্চল (Fault zone) বা ভূকম্প-প্ৱণ অঞ্চল বোলে। ভাৰতত এনে অঞ্চলক পাঁচটা ভূকম্পীয় মণ্ডলত বিভক্ত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৯। অসম কোন ভূকম্পীয় মণ্ডলত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ অসমকে ধৰি উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতৰ বেছিভাগ অঞ্চল ভূকম্পীয় মণ্ডল V (Zone V)-ত অৱস্থিত। এয়া ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ ভূমিকম্প-বিপদসংকুল মণ্ডল। ১৯৫০ চনত অসমত ৰিটাৰ স্কেলত ৮.৬ মানৰ এক ভয়াৱহ ভূমিকম্প হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২০। ভূমিকম্পৰ ফলত কি কি ক্ষতি হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ ভূমিকম্পৰ ফলত হ’ব পৰা ক্ষতিসমূহ: (১) অট্টালিকা, দলং আদি ভাঙি পৰে। (২) ভূমিধস (Landslide) হয়। (৩) সমুদ্ৰৰ তলিত ভূমিকম্প হ’লে সুনামি (Tsunami) সৃষ্টি হয়। (৪) বিদ্যুৎ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা বিচ্ছিন্ন হয়। (৫) জীৱন আৰু সম্পত্তিৰ বিপুল ক্ষতি হয়।
প্ৰশ্ন ২১। ভূমিকম্পৰ আগতীয়া পূৰ্বানুমান কৰিব পাৰিনে?
উত্তৰঃ নহয়, বৰ্তমানলৈকে ভূমিকম্পৰ আগতীয়া পূৰ্বানুমান কৰাটো সম্পূৰ্ণভাৱে সম্ভৱ হোৱা নাই। বিজ্ঞানীসকলে ভূকম্প-প্ৱণ অঞ্চলসমূহ চিহ্নিত কৰিব পাৰে কিন্তু কোন ঠাইত, ঠিক কেতিয়া আৰু কিমান তীব্ৰতাৰ ভূমিকম্প হ’ব সেয়া আগতীয়াকৈ ক’ব পৰা নাযায়।
প্ৰশ্ন ২২। বজ্ৰপাতৰ সময়ত নিবলৈ পাৰি নোৱাৰা ছাতি লগত থকা কিয় বিপদজনক?
উত্তৰঃ ধাতৱ অংশযুক্ত ছাতি বজ্ৰপাতৰ সময়ত অত্যন্ত বিপদজনক। ছাতিৰ ধাতৱ অংশ বিদ্যুতৰ পৰিবাহী হোৱাৰ বাবে ই বজ্ৰপাত আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে আৰু ব্যক্তিজনৰ বিদ্যুৎ আঘাতৰ আশংকা বৃদ্ধি পায়। বজ্ৰপাতৰ সময়ত মুকলি ঠাইত ছাতি নিব নালাগে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বজ্ৰপাত কেনেকৈ সৃষ্টি হয় বিশদভাৱে বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ বজ্ৰপাত সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল:
(১) গৰম আৰু আৰ্দ্ৰ বতৰত বায়ুৰ স্ৰোত তীব্ৰগতিত ওপৰলৈ উঠে। এই বায়ুৰ সৈতে পানীৰ টোপাল আৰু বৰফৰ স্ফটিক ওপৰলৈ আৰু তললৈ গতি কৰে।
(২) পানীৰ টোপাল আৰু বৰফৰ কণিকাবোৰৰ মাজত ঘৰ্ষণ হয় আৰু আধানৰ পৃথকীকৰণ ঘটে। ডাৱৰৰ ওপৰৰ অংশত ধনাত্মক আধান আৰু তলৰ অংশত ঋণাত্মক আধান জমা হয়।
(৩) ডাৱৰৰ তলৰ ঋণাত্মক আধানে ভূপৃষ্ঠত ধনাত্মক আধান প্ৰেৰণ কৰে।
(৪) যেতিয়া আধানৰ পৰিমাণ অতি বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া দুটা ডাৱৰৰ মাজত বা ডাৱৰ আৰু ভূপৃষ্ঠৰ মাজত বিশাল পৰিমাণৰ বিদ্যুৎ আধানৰ বিসৰ্জন ঘটে। এই বিসৰ্জনেই বজ্ৰপাত বা Lightning।
(৫) বজ্ৰপাতৰ সময়ত প্ৰচণ্ড তাপ উৎপন্ন হয় আৰু এই তাপে বায়ুক দ্ৰুতভাৱে প্ৰসাৰিত কৰে। এই দ্ৰুত বায়ু-প্ৰসাৰণেই বজ্ৰনাদ বা Thunder সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২। বজ্ৰপাতৰ সময়ত মানুহে ল’বলগীয়া সাৱধানতাসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বজ্ৰপাতৰ সময়ত নিতে লগীয়া সাৱধানতাসমূহ:
ঘৰৰ ভিতৰত থাকিলে:
(১) ঘৰৰ ভিতৰত থাকক। ঘৰৰ খিৰিকী আৰু দুৱাৰ বন্ধ ৰাখক।
(২) টেলিভিছন, কম্পিউটাৰ আদি বৈদ্যুতিক সঁজুলিৰ পৰা আঁতৰত থাকক।
(৩) টেলিফোন (বিশেষকৈ তাঁৰযুক্ত) ব্যৱহাৰ নকৰিব।
(৪) গা ধুব নালাগে কাৰণ পানী আৰু পানীৰ পাইপ বিদ্যুতৰ পৰিবাহী।
বাহিৰত থাকিলে:
(৫) তৎক্ষণাৎ মজবুত ঘৰৰ ভিতৰত আশ্ৰয় লওক।
(৬) গছৰ তলত আশ্ৰয় নলওক — বিশেষকৈ ওখ বা একা গছ বজ্ৰপাত আকৰ্ষণ কৰে।
(৭) মুকলি পথাৰ, পাহাৰৰ চূড়া, নদী-পুখুৰীৰ কাষ এৰি আওঁক।
(৮) ধাতৱ ছাতি, চাইকেল, মটৰবাইক আদিৰ পৰা আঁতৰি থাকক।
(৯) গাড়ীৰ ভিতৰত থাকিলে খিৰিকী বন্ধ ৰাখক আৰু ধাতৱ অংশ স্পৰ্শ নকৰিব।
(১০) বজ্ৰপাতৰ আশংকা থাকিলে মুকলি ঠাইত মাটিত মোঙৰ মাৰি বহক — দুই গোৰোহাৰ ওপৰত ভৰ দি, মূৰ নামাই দুহাতেৰে কান ঢাকি লওক।
প্ৰশ্ন ৩। বজ্ৰনিৰোধক দণ্ডৰ কাৰ্যপদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বজ্ৰনিৰোধক দণ্ড বা Lightning conductor এডাল ধাৰালো ডগাযুক্ত ধাতৱ দণ্ড। ইয়াক অট্টালিকাৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দুত স্থাপন কৰা হয়। এই দণ্ডৰ পৰা এডাল ডাঠ তামৰ বা গালভানাইজড লোৰ তাঁৰ টানি মাটিত পোতা এটা ধাতৱ পাত বা দণ্ডৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়।
বজ্ৰপাত হ’লে আধান সৰ্বদা সৰ্বোচ্চ বিন্দু বা ধাৰালো ডগাৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হয়। সুতৰাং বজ্ৰপাতৰ আধান অট্টালিকাত প্ৰভাৱিত হোৱাৰ আগতেই বজ্ৰনিৰোধক দণ্ডলৈ আকৃষ্ট হয় আৰু তাঁৰৰ মাজেদি নিৰাপদে মাটিত বিসৰ্জিত হয়। এনেকৈ অট্টালিকা আৰু তাত থকা মানুহ ৰক্ষা পায়।
প্ৰশ্ন ৪। ভূমিকম্পৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত থাকিলে কি কি সাৱধানতা ল’ব?
উত্তৰঃ ভূমিকম্পৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত থাকিলে ল’বলগীয়া সাৱধানতা:
(১) মজবুত টেবুল বা চকীৰ তলত সোমাই লওক আৰু কম্পন বন্ধ নোহোৱালৈকে তাতেই থাকক।
(২) আলমাৰি, ছেলফ, ছবিৰ ফ্ৰেম আদি পৰিব পাৰে — এনে বস্তুৰ পৰা আঁতৰত থাকক।
(৩) বিচনাত থাকিলে বালিছেৰে মূৰ ঢাকি লওক।
(৪) বিজুলী, গেছ আৰু পানীৰ মেইন বন্ধ কৰি দিয়ক।
(৫) লিফটত উঠিব নালাগে — লিফট অচল হ’ব পাৰে।
(৬) কম্পন বন্ধ হ’লে ঘৰৰ পৰা ওলাই মুকলি ঠাইলৈ যাওক।
প্ৰশ্ন ৫। ভূমিকম্পৰ সময়ত বাহিৰত থাকিলে কি কি সাৱধানতা ল’ব?
উত্তৰঃ ভূমিকম্পৰ সময়ত বাহিৰত থাকিলে ল’বলগীয়া সাৱধানতা:
(১) অট্টালিকা, গছ, বিদ্যুতৰ খুঁটা আৰু তাঁৰৰ পৰা আঁতৰি মুকলি ঠাইলৈ যাওক।
(২) গাড়ীত থাকিলে গাড়ী লেহেমীয়া কৰি মুকলি ঠাইত ৰাখক আৰু গাড়ীৰ ভিতৰতে থাকক।
(৩) মাটিত হাতেৰে মূৰ ঢাকি শুই পৰক।
(৪) দলং বা উৰণীয়া সেতুৰ ওপৰত থাকিলে সেই ঠাই এৰক।
(৫) কম্পন বন্ধ হোৱাৰ পিছতো পুনৰ কম্পন হ’ব পাৰে — সাৱধান হৈ থাকক।
প্ৰশ্ন ৬। ভূমিকম্প-প্ৰতিৰোধী অট্টালিকা বুলিলে কি বুজা? এনে অট্টালিকাৰ বিশেষত্ব কি?
উত্তৰঃ ভূমিকম্প-প্ৰতিৰোধী অট্টালিকা বা Earthquake-resistant building হৈছে বিশেষ প্ৰকৌশল পদ্ধতিৰে নিৰ্মিত অট্টালিকা যি ভূমিকম্পৰ কম্পন অতিৰিক্ত ক্ষতি নোহোৱাকৈ সহ্য কৰিব পাৰে।
এনে অট্টালিকাৰ বিশেষত্বসমূহ: (১) নমনীয় নিৰ্মাণ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হয় যি কম্পন শোষণ কৰিব পাৰে। (২) ভেটি অতি গভীৰ আৰু মজবুত কৰা হয়। (৩) হালকা নিৰ্মাণ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। (৪) অট্টালিকাৰ আকৃতি সুৰক্ষিতভাৱে ডিজাইন কৰা হয়। ভূমিকম্প-প্ৱণ অঞ্চলত নতুন অট্টালিকা এই নিয়ম মানি নিৰ্মাণ কৰা আৱশ্যক।
বজ্ৰপাত আৰু ভূমিকম্পৰ তুলনামূলক বিৱৰণ
| বিষয় | বজ্ৰপাত (Lightning) | ভূমিকম্প (Earthquake) |
|---|---|---|
| কাৰণ | ডাৱৰত আধান জমা হৈ বিসৰ্জন | টেক্টনিক পাতৰ গতি বা সংঘৰ্ষ |
| প্ৰকৃতি | বৈদ্যুতিক পৰিঘটনা | ভূগৰ্ভীয় কম্পন পৰিঘটনা |
| জোখৰ উপায় | বিদ্যুৎ আধানৰ পৰিমাণ | ৰিটাৰ স্কেল (১–১০) |
| লিপিবদ্ধকৰণ যন্ত্ৰ | — | ভূকম্পলেখ যন্ত্ৰ (Seismograph) |
| সুৰক্ষাৰ উপায় | বজ্ৰনিৰোধক দণ্ড, ঘৰৰ ভিতৰত থকা | ভূমিকম্প-প্ৰতিৰোধী অট্টালিকা, মুকলি ঠাইলৈ যোৱা |
| আগতীয়া পূৰ্বানুমান | আংশিকভাৱে সম্ভৱ (বতৰ পূৰ্বানুমান) | সম্পূৰ্ণ সম্ভৱ নহয় |
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। ঘৰ্ষণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আধানক ________ আধান বোলে।
উত্তৰঃ স্থৈতিক (Static)
২। একে জাতীয় আধানে পৰস্পৰক ________ কৰে।
উত্তৰঃ বিকৰ্ষণ
৩। বজ্ৰনিৰোধক দণ্ড আৱিষ্কাৰ কৰিছিল ________।
উত্তৰঃ বেঞ্জামিন ফ্ৰেংকলিন
৪। আহিত বস্তুৰ পৰা মাটিলৈ আধান স্থানান্তৰৰ প্ৰক্ৰিয়াক ________ বোলে।
উত্তৰঃ ভূমি-সংযোগ (Earthing)
৫। ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা ________ স্কেলত জোখা হয়।
উত্তৰঃ ৰিটাৰ
৬। ভূমিকম্পৰ কম্পন লিপিবদ্ধ কৰা যন্ত্ৰটোক ________ বোলে।
উত্তৰঃ ভূকম্পলেখ যন্ত্ৰ (Seismograph)
৭। ভূমিকম্পৰ উৎপত্তিস্থলক ________ বোলে।
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰবিন্দু (Focus/Hypocenter)
৮। কেন্দ্ৰবিন্দুৰ ঠিক ওপৰত ভূপৃষ্ঠত থকা বিন্দুটোক ________ বোলে।
উত্তৰঃ উপকেন্দ্ৰ (Epicenter)
৯। পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকক ঢাকি থকা বিশাল শিলাখণ্ডবোৰক ________ বোলে।
উত্তৰঃ টেক্টনিক পাত (Tectonic plates)
১০। অসম ভূকম্পীয় মণ্ডল ________ -ত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ Zone V (পাঁচ)
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। ঘৰ্ষণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আধানক স্থৈতিক আধান বোলে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
২। একে জাতীয় আধানে পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (একে জাতীয় আধানে পৰস্পৰক বিকৰ্ষণ কৰে।)
৩। বজ্ৰনিৰোধক দণ্ডে অট্টালিকাক বজ্ৰপাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (বজ্ৰনিৰোধক দণ্ডে অট্টালিকাক বজ্ৰপাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।)
৪। ভূমিকম্পৰ কথা আগতীয়াকৈ ক’ব পৰা যায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (ভূমিকম্পৰ আগতীয়া পূৰ্বানুমান সম্পূৰ্ণভাৱে সম্ভৱ নহয়।)
৫। আহিত কাঁচৰ দণ্ড আহিত প্লাষ্টিক নলীক আকৰ্ষণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ (কাঁচৰ দণ্ড ধনাত্মক আৰু প্লাষ্টিক নলী ঋণাত্মকভাৱে আহিত হয় — বিপৰীত আধানে আকৰ্ষণ কৰে।)
৬। ভূমিকম্পৰ ফলত সুনামি সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৭। তামৰ দণ্ড ঘৰ্ষণৰ দ্বাৰা সহজে আহিত কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (তাম পৰিবাহী হোৱাৰ বাবে ইয়াত আধান জমা নহয়।)
৮। অসম ভাৰতৰ ভূমিকম্প-প্ৱণ অঞ্চলত পৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ (অসম Zone V-ত অৱস্থিত — সৰ্বোচ্চ ভূমিকম্প-বিপদসংকুল অঞ্চল।)
৯। বজ্ৰপাতৰ সময়ত গছৰ তলত আশ্ৰয় লোৱা নিৰাপদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (গছ, বিশেষকৈ ওখ গছ, বজ্ৰপাত আকৰ্ষণ কৰে — অতি বিপদজনক।)
১০। ভূমিকম্পৰ সময়ত লিফট ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (ভূমিকম্পৰ সময়ত লিফট ব্যৱহাৰ কৰা বিপজ্জনক — লিফট অচল হ’ব পাৰে।)
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (ক) বজ্ৰনিৰোধক দণ্ড | (১) ভূমিকম্প লিপিবদ্ধকৰণ |
| (খ) ৰিটাৰ স্কেল | (২) অট্টালিকাৰ সুৰক্ষা |
| (গ) ভূকম্পলেখ যন্ত্ৰ | (৩) বিপৰীত আধানৰ পৰিঘটনা |
| (ঘ) উপকেন্দ্ৰ | (৪) ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা জোখা |
| (ঙ) বজ্ৰপাত | (৫) কেন্দ্ৰবিন্দুৰ ঠিক ওপৰৰ বিন্দু |
উত্তৰঃ (ক)–(২), (খ)–(৪), (গ)–(১), (ঘ)–(৫), (ঙ)–(৩)
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ইলেক্ট্ৰস্কোপ কি?
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰস্কোপ হৈছে এটা সৰল যন্ত্ৰ যি বস্তু আহিত হৈছে নে নাই তাক পৰীক্ষা কৰে। ইয়াত এডাল ধাতৱ দণ্ডৰ তলত দুখিলা পাতল ধাতৱ পাত থাকে। আহিত বস্তুয়ে দণ্ডটো স্পৰ্শ কৰিলে পাত দুখিলা পৃথক হৈ যায় কাৰণ দুয়োখিলাত একে আধান আহে আৰু একে আধানে বিকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰশ্ন ২। ভূমিকম্প-প্ৱণ ভাৰতৰ তিনিখন ৰাজ্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভূমিকম্প-প্ৱণ তিনিখন ৰাজ্য হৈছে — (১) অসম (Zone V), (২) গুজৰাট (২০০১ চনত ভয়াৱহ ভূমিকম্প), আৰু (৩) জম্মু-কাশ্মীৰ (Zone V)।
প্ৰশ্ন ৩। দুটা আহিত বেলুনে পৰস্পৰক বিকৰ্ষণ কৰে কিন্তু এটা আহিত আৰু এটা অনাহিত বেলুনে পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰে — কাৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ দুটা আহিত বেলুনত একে জাতীয় আধান থাকে, সুতৰাং একে জাতীয় আধানৰ নিয়ম অনুযায়ী সিহঁতে পৰস্পৰক বিকৰ্ষণ কৰে। আনহাতে, আহিত বেলুনে অনাহিত বেলুনত ইন্ডাকচনৰ দ্বাৰা বিপৰীত আধান উৎপন্ন কৰে; সুতৰাং বিপৰীত আধানৰ নিয়ম অনুযায়ী সিহঁতে পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। বজ্ৰঝড়ৰ সময়ত গা ধোৱা কিয় বিপদজনক?
উত্তৰঃ পানী আৰু ধাতৱ পাইপ উভয়েই বিদ্যুতৰ ভাল পৰিবাহী। বজ্ৰপাতৰ বিদ্যুৎ পানীৰ পাইপৰ মাজেদি প্ৰবাহিত হ’ব পাৰে আৰু গা ধুৱাৰ সময়ত বিদ্যুৎ আঘাত লাগিব পাৰে। সেয়েহে বজ্ৰঝড়ৰ সময়ত গা ধোৱা বিপদজনক।
প্ৰশ্ন ৫। সুনামি কিয় হয়? ইয়াৰ বিপদ কি?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ তলিত বা কাষৰ অঞ্চলত ভূমিকম্প হ’লে সমুদ্ৰৰ পানীত বিশাল তৰংগ সৃষ্টি হয়। এই তৰংগে দ্ৰুতগতিত উপকূলৰ ফালে আহে আৰু উপকূলত উপনীত হৈ বিশাল ঢৌৰ সৃষ্টি কৰে — ইয়াকেই সুনামি বোলে। সুনামিয়ে উপকূলীয় অঞ্চলত বিধ্বংসী বানপানী সৃষ্টি কৰে, জনজীৱন আৰু সম্পত্তিৰ বিপুল ক্ষতি কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। এটা বজ্ৰঝড় অহাৰ পূৰ্বসূচনা পাইছা। তুমি কি কি ব্যৱস্থা ল’বা?
উত্তৰঃ বজ্ৰঝড়ৰ পূৰ্বসূচনা পালে মই তলত দিয়া ব্যৱস্থাসমূহ ল’ম: (১) তৎক্ষণাৎ মজবুত ঘৰৰ ভিতৰত আশ্ৰয় ল’ম। (২) টেলিভিছন, কম্পিউটাৰ আদি বৈদ্যুতিক সঁজুলিৰ মেইন বন্ধ কৰিম। (৩) খিৰিকী-দুৱাৰ বন্ধ কৰিম। (৪) তাঁৰযুক্ত টেলিফোন ব্যৱহাৰ নকৰোঁ। (৫) গা ধোৱা বা বৰ্তন মজা বন্ধ ৰাখিম। (৬) বাহিৰত থাকিলে গছৰ তলত বা উন্মুক্ত স্থানত নাথাকোঁ।